?i tìm m?t quy lu?t ??o ??c hoàn v?

Nguy?n H?u Lim

(Gi?i thi?u Thuy?t Cng l?i Tc ph?m c?a John Stuart Mill, ??ng ??c Hi?p d?ch, Domino Books & Nxb V?n ha v?n ngh? 2019)

It is better to be a human being dissatisfied than a pig satisfied.

(Th lm m?t con ng??i khng ???c th?a mn cn h?n l lm m?t con l?n m ???c th?a mn.)

John Stuart Mill


Trn tr?ng gi?i thi?u v?i ??c gi? b?n d?ch ti?ng Vi?t c?a Utilitarianism, m?t tc ph?m kinh ?i?n v? l thuy?t ??o ??c c?a John Stuart Mill (1806 – 1873), m?t nh tri?t h?c v m?t nh kinh t? chnh tr? h?c ng??i Anh.

Utilitarianism, ? ?y ???c d?ch l Thuy?t Cng L?i. C?m t? Cng L?i, theo d?ch gi? ??ng ??c Hi?p, ? ???c s? d?ng r?ng ri trong sch bo ti?ng Vi?t ngay t? ??u th? k? XX. t nh?t th ?i?u ny c?ng ? ???c ghi nh?n nh? m?t ha th?ch ngn ng? trong cc t?p sch nh? X h?i lu?n v L??c s? cc h?c thuy?t kinh t? (???c xu?t b?n trong nh?ng n?m 1925 – 1928) c?a Phan ??ng L?u m?t nhn v?t c?ng s?n th? h? ??u tin m?i ???c t?p h?p l?i trong cu?n sch Phan ??ng L?u: Thn th?, s? nghi?p v s?u t?p tc ph?m v ???c NXB Tri Th?c ?n hnh trong n?m 2017 g?n ?y. ?y l m?t cch th?c chuy?n ng? c?n c? vo ngh?a c?a h?c thuy?t, trong khi t? Utility th ti?ng Vi?t th??ng ???c d?ch l Ti?n ch. V?y, Utilitarianism c th? d?ch l Thuy?t Ti?n ch, hay nh? ? ?y, Thuy?t Cng L?i khi n?i dung c?a h?c thuy?t ny ch? tr??ng ?nh gi ??o ??c b?ng l?i ch m n c th? t?o ra cho x h?i.

Thuy?t Cng L?i ???c Mill vi?t theo th? Anh ng? c? ?i?n ? ??u th? k? 19, v?i m?t ph??ng cch hnh v?n r?t kh ??c. Nhi?u ?o?n v?n r?t di, ch? t? v cc thu?c t? th??ng ?an ci tr?n l?n vo nhau v?i nhi?u nh?ng hm ngh?a khc nhau. Ngay c? nh?ng gio s? tri?t h?c ? Hoa K? nhi?u lc c?ng v?p ph?i sai l?i khi phin gi?i ngh?a c?a tc ph?m ny sang ti?ng Anh ngy nay. Chuy?n ng? sang ti?ng Vi?t l?i cng kh kh?n h?n. Nh?ng ? ?y, d?ch gi? ? hon t?t b?n d?ch m?t cch chu ?o, b?ng m?t v?n phong d? hi?u, nh?ng v?n ch?t ch? v gi? ???c th? tr?ng di?n ??t c?a nguyn tc.

B?i c?nh l?ch s? c?a Thuy?t Cng l?i

Cu?n Thuy?t Cng L?i c?a Mill (1863) l m?t trong hai tc ph?m c? b?n, t? ngu?n g?c l?ch s? ??n n?i dung h?c thuy?t, c?a tr??ng phi ??o ??c h?c ny. Tr??c sch ny l cu?n Gi?i thi?u nh?ng Nguyn t?c c?a ??o ??c v L?p php (Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789) c?a Jeremy Bentham (1748 – 832), m?t tri?t lu?t gia v l m?t lnh t? c?a phong tro c?i cch x h?i v php ch? ? Anh vo cu?i th? k? 18 – ??u th? k? 19. Cha c?a John Stuart Mill l James Mill (1773 – 1836) v?n l m?t c?ng s? c?a Bentham. Khi chng trai tr? Mill l?n ln, c?ng gi?ng nh? cha mnh, ? ??c v tham kh?o h?c thuy?t Cng L?i m Bentham ?? ra, v vi?t cu?n Utilitarianism ny ?? c? v v ?ng h? cho h?c thuy?t c?a Bentham. Ngoi tc ph?m ng?n ny, Mill cn vi?t cu?n Bn v? t? do (On Liberty, 1859) c? v cho t? do c nhn, nh?t l v? hai ph??ng di?n t? t??ng v ngn lu?n, v V? s? ?n p Ph? n? (On the Subjection of Women, 1869) trong ? Mill ch? trch v ph phn n?ng n? vi?c ph? n? Anh qu?c b? gi?i h?n t? do trong vai tr x h?i v qu?c gia, v m?t s? tc ph?m khc v? chnh tr? v x h?i.

? giai ?o?n cu?i th? k? 18 – ??u th? k? 19, ? Anh qu?c, c?ng nh? kh?p u chu, bnh ??ng giai c?p v gi?i tnh v?n ch?a ???c cng nh?n m?t cch ph? qut. V th?, h?c thuy?t Cng l?i c?a Bentham v Mill ???c xem nh? l c? s? t? t??ng cch m?ng cho phong tro tranh ??u cho bnh ??ng c?a nhn dn Anh qu?c lc ?. Mill v?n ch?ng l?i chnh sch n l? kh?p n?i, nh?ng khi ?? c?p ??n v?n ?? ch? ngh?a th?c dn, nh?t l c?a Anh qu?c ? ?n ??, th Mill, v?n l m?t nhn vin c?a Cng ty ?ng ?n c?a Anh (British East India), l?i cho r?ng chnh sch c?a ?? qu?c Anh ? ?n ?? l m?t th? lo?i benevolent despotism (??c ti lm ph??c) v cho r?ng ?n ?? l m?t qu?c gia man r?, ch?a khai ha, do ?, khng th? p d?ng nguyn t?c bnh ??ng c?a Anh qu?c cho dn ?n ???c. Mill cn cho r?ng nh?ng ai ln n vi?c ?? qu?c Anh cai tr? th b?o ng??i ?n th k? ?y khng hi?u g v? v?n ?? ? c?.

Thuy?t Cng l?i nh?n m?nh ??n nguyn l dn ch? khi coi m?i ng??i, b?t k? giai c?p, gi?i tnh, trnh ??, ??u ???c ?nh gi ngang nhau, khi c?u xt l?p php v chnh sch qu?c gia v x h?i. Bentham ? ??a ra cu kh?u hi?u n?i ti?ng, Everyone to count for one, no one to count for more than one. (M?i ng??i ???c coi nh? l m?t, khng ai ???c coi h?n l m?t). Thuy?t ny nh?n m?nh r?ng h?nh phc v l?c th c?a m?i c nhn ??u bnh ??ng. Do ?, khi ho?ch ??nh chnh sch, hay ?? xu?t l?p php, ph?i xem xt h?u qu? c?a t?ng v?n ??. V nguyn t?c c? b?n ph?i l, h?nh phc nhi?u nh?t cho nhi?u ng??i nh?t (greatest happiness to the greatest number of people).

?y l m?t th? lo?i ??o ??c h?c d?a trn nguyn l h?u qu? (consequentialism). N ??ng th?i c?ng l m?t h?c thuy?t hnh vi trn c? b?n c?u cnh lu?n (m?c ?ch lu?n, m?c ?ch cu?i cng, m?c ?ch t?i h?u = teleology). Hy xt l?y h?u qu? t?i cng ?? ?nh gi hnh ??ng hay chnh sch. Khng c hnh ??ng hay chnh sch no t? n mang tnh ??o ??c hay v ??o ??c khi tch r?i n ra kh?i nh?ng h? qu? m n tc ??ng v ?nh h??ng ??n. Mill, c?ng nh? Bentham v cc tri?t gia khc c?a ch? thuy?t ny, ? ch? trch h?c thuy?t ??o ??c deontology (deon = b?n ph?n) c?a Immanuel Kant (1724 – 1804) v?n nu ln nguyn l ??o ??c r?ng, Hy hnh ??ng nh? th? r?ng nguyn t?c hnh ??ng c?a ng??i s? ???c ch?p nh?n nh? l m?t b? quy t?c lu?t l? cho t?t c? m?i c nhn c l tr. Mill ph?n bi?n nguyn l deontology ny c?a Kant r?ng, m?t k? x?u, c th? hnh ??ng t?i c v c?ng s? ??a quy t?c sai l?m c?a t?i c ny ln nh? l quy chu?n cho nhn lo?i. Do ?, xt v? h?u qu?, th Kant ? th?t b?i v?i nguyn l b?n ph?n nh? th?.

Mill, c?ng nh? Bentham, v tr??c ?, l cc tri?t gia ??o ??c khc c?a ng??i Anh nh? Francis Hutcheson (1694 – 1764) v William Paley (1743 – 1805), ??u n?m trong truy?n th?ng tri?t h?c empiricism (kinh nghi?m lu?n, hay th?c nghi?m lu?n, hay ch? ngh?a kinh nghi?m). Gi tr? c?a nguyn t?c, hay hnh ??ng, ch? c th? ???c ?nh gi trn c? s? kinh nghi?m. V gi tr? c?a t?p th?, c?a qu?n chng, c?ng ??ng, nh? l m?t t?ng th? ??ng nh?t c?a nh?ng c nhn bnh ??ng, l c? b?n cho m?i ?nh gi v? nguyn t?c ??o ??c.

Nguyn T?c Cng L?i l g?

? l nguyn t?c Ti?n ch (utility) qua cng th?c H?nh phc l?n nh?t cho nhi?u ng??i nh?t. Nguyn t?c ny c th? cng th?c ha qua nhi?u cch. Bentham, ng??i ?i tin phong, ? gi?i thch r?ng, Nguyn t?c ti?n ch c ngh?a r?ng n s? ??ng thu?n hay ph?n bc m?t hnh ??ng, trn b?t c? ph??ng di?n no, c?n c? n?i cu h?i r?ng hnh ??ng ny s? gia t?ng hay lm gi?m st h?nh phc c?a nh?ng ai b? ?nh h??ng. B?i v m?i hnh ??ng ??u c th? gy ra nhi?u h? qu?, x?u hay t?t, ho?c c? hai, v th?, Henry Sidgwick (1838 – 1900), m?t tri?t gia n?i ti?ng khc thu?c tr??ng phi ny nu ln r?ng, khi ngh? ??n h?u qu? x?u hay t?t, hy tnh ton ?? c ???c m?t con s? ?o l??ng cu?i cng, g?i l h?nh phc l?i hay ti?n ch l?i (net happiness, net utility). Nguyn t?c ny c th? ???c cng th?c ha theo d?ng th?c m?nh l?nh, Hy hnh ??ng khi tc hnh c?a n s? ?em l?i h?nh phc cao nh?t cho nhi?u ng??i nh?t. Nh? v?y, nguyn t?c ny ?i h?i s? ?nh gi m?i hnh ??ng trn h?u qu? h?nh phc, khng nh?ng t? b?n ch?t c?a hnh ??ng ny, m cn ph?i ???c so snh v?i nh?ng hnh ??ng khc c th? ???c thi hnh trong cng m?t hon c?nh.

Cu h?i ph?i ???c nu ln ? ?y l, H?nh phc l g? C? Bentham v Mill ??u ??nh ngh?a h?nh phc b?ng tiu chu?n khoi l?c, hay hoan l?c (pleasure). ?y khng ph?i l l?n ??u m h?nh phc ???c ?o l??ng b?ng ni?m hoan l?c. Tri?t h?c ??o ??c c?a Aristotle (384 – 322 TCN), ???c bi?t ??n l lun l ??c h?nh (virtue ethics), c?ng l?y h?nh phc lm c? s? cho c?u cnh (hay l m?c ?ch t?i h?u) c?a cu?c ??i v hnh ??ng. Ch? thuy?t duy l?c (hedonism; hedon = pleasure) hay Epicureanism c?ng cho r?ng cu?c s?ng l vin mn nh?t khi n mang nhi?u hoan l?c, c? th? xc l?n tinh th?n. Hoan l?c v h?nh phc g?n li?n v?i nhau v b?t kh? phn. Nh? Bentham c ni, Thin nhin ? ??t ?? nhn lo?i d??i s? cai ch? c?a hai ch? nhn ng, ?au ??n (pain) v khoi l?c (pleasure). Theo Bentham, Mill v c?ng nh? Aristotle, t?t c? nh?ng th? khc m con ng??i ta theo ?u?i, mong m?i, nh? danh v?ng, s? giu c, s?c kho?, quy?n l?c, ??u ch? l ph??ng ti?n hay cng c? cho h?nh phc m thi. V th?, H?nh phc v Hoan l?c, t? chnh n, l ?i?u t?t, l ch? ?ch, l chn l cho cu?c ??i.

Hoan l?c khng ph?i l m?t khi ni?m ??ng nh?t. N bao g?m l??ng v ph?m, nhi?u th? lo?i, nhi?u m?c ??, v ?a d?ng. Aristotle th cho r?ng h?nh phc ???c ?o l??ng b?ng t?m m?c m kh? th? tnh c nhn ???c pht huy ? t?m m?c cao nh?t. H?nh phc cho anh nh nng l ???c ma, cho ??a tr? l ?? ch?i, sinh vin l ?i?m cao, chnh tr? gia l quy?n l?c. Hoan l?c v? th?m m?, tinh th?n khc v?i khoi l?c thn xc, nh?c th?. Nhi?u ng??i ch?p nh?n ?au ??n thn xc ?? c ???c hoan l?c tinh th?n nh? cc mn th? thao, hay theo ?u?i l t??ng tn gio ch?ng h?n. Mill ?nh gi hoan l?c khc v?i Bentham ? ch? r?ng, theo Mill, hoan l?c hay khoi l?c mang tnh ??ng c?p, v ci quan tr?ng l ? ph?m ch?t (quality) ch? khng ph?i c??ng ?? (intensity) hay s? l??ng (quantity). V?y th lm th? no ?? ?o l??ng, hay l??ng ??nh ???c h? qu? c?a hoan l?c t? m?i hnh ??ng? ?y l cu h?i ? t?ng ???c dng lm c? s? tranh lu?n gi?a cc tr??ng phi ??o ??c h?c cho ??n hm nay.

?i vo c? th? c?a ch?n l?a v hnh ??ng: Hnh vi Ti?n ch c nhn (Act) ??i v?i ??o ??c ph? qut (Rule)

Hy l?y m?t th d?. Anh Nguy?n V?n C?, li xe khch trn ???ng cao t?c, b? c?nh st giao thng ch?n l?i ph?t v l do vi ph?m gi?i h?n t?c ??. N?u anh lm theo ?ng quy trnh lu?t php th cng an giao thng, th d?, s? thu b?ng li xe, ph?i ln kho b?c nh n??c ?? n?p ti?n ph?t, phi?n ph?c, t?n cng v th?i gian. Anh mu?n h?i l? anh cng an m?t s? ti?n ?? ???c cho qua v ???c gi?i quy?t cho ?i nhanh chng. Trn c? s? thuy?t Cng l?i, anh s? ?nh gi hnh vi c?a mnh nh? th? no? H?i l? l v ??o ??c, l sai tri, l vi php. Nh?ng c ai quan tm ??n hnh vi c?a anh C? ?u! ?i?u ch?c ch?n l anh C? v ng??i cng an giao thng c? hai s? ???c th?a mn. M?t bn ???c thot n?n, m?t bn ???c cht ti?n. Ch? s? h?nh phc gia t?ng cho c? hai v khng ai thi?t h?i hay ?au kh? c?? V?y th theo nguyn t?c Ti?n d?ng (Expediency) v Ti?n ch (Utility), anh C? nn h?i l? cng an? Tuy nhin, ? ?y, thuy?t Cng l?i ?i h?i anh C? ph?i t? v?n v suy ngh? r?ng, n?u hnh vi h?i l? c?a anh ta ???c ??a ln thnh quy th?c cho m?i ng??i ti x? v cng an giao thng th h?u qu? cho x h?i s? nh? th? no? Cu tr? l?i l qu r rng. (Tuy nhin, chng ta bi?t r?ng, t? kinh nghi?m s?ng, ? Vi?t Nam, ti x? th??ng xuyn ch?n Ti?n d?ng (Expediency) t?i ch? cho c nhn h?n l ch?n nguyn t?c ??o ??c ph? qut. V th? v?n ho lu?t php giao thng ? Vi?t Nam ? b? xu?ng c?p, b? b?ng ho?i nghim tr?ng).

Thm m?t th d? khc. C L? ??ng, m?t ng??i con gi thu?c nh trm anh th? phi?t, mu?n k?t hn v?i ng??i mnh yu, anh M?c Chua, m?t thi s?, ngho kh?, xu?t thn t? m?t gia ?nh nng dn v s?n. Gia ?nh c?a c ? ch?n ???c m?t ng??i ch?ng t??ng lai, anh L Giu, con trai c?a m?t gia ?nh giu c, danh v?ng, ?ng v?i quan ni?m mn ??ng h? ??i. Theo thuy?t Cng l?i th c L? ??ng ph?i ch?n l?a hnh ??ng no: V ch? hi?u v?i cha m? m l?y ch?ng ??i gia, hay v tnh yu m l?y ch?ng thi s? ngho? N?u l?y ch?ng ??i gia, th s? c nhi?u ng??i hoan h?, vui m?ng, t? cha m? ??n b con c bc. N?u l?y thi s? ngho, c v ng??i yu s? tho? mn ???c tnh yu, nh?ng c? ??i gia ?nh s? th?t v?ng, ?au bu?n. N?u xt v? l??ng, nh? Bentham ? c? v, th hnh ??ng c?a c ph?i c?n c? trn s? nhi?u c?a h?nh phc mang ??n t?c l l?y ch?ng ??i gia. Nh?ng c v chng thi s? s? kh? ?au. Nh?ng lm sao c th? ?nh gi m?c ?? v b?n s?c h?nh phc, hay kh? ?au, m c L? ??ng ph?i ch?n l?a cho mnh? H?nh phc c?a c khi l?y ng??i mnh yu s? mang c??ng ?? (intensity) cao h?n l gia ?nh c c ???c n?u c l?y ??i gia. V cn nhi?u cu h?i khc, c? hi?n t?i, l?n t??ng lai lm sao ?? bi?t h? qu? no s? x?y ra v theo b?n s?c no? Bi?t ?u khi l?y thi s?, c s? gip ch?ng mnh thay ??i t? duy, bi?t ?i vo con ???ng th?c t? lm ?n, ngh? nghi?p, v do ? c? hai ng??i chnh h? s? t? v??n ln, v??t th?ng hon c?nh, t? mnh xy d?ng t??ng lai h?nh phc, khng l? thu?c vo gia ?nh ch?ng. Hay l, theo m?t ???ng h??ng khc, l?y ??i gia, d lc ??u khng yu, nh?ng khi ? c con ci, c s? s?ng v?i ch?ng trong tnh ngh?a v? ch?ng, v c?ng th?y r?t h?nh phc khi ? lm cho cha m? ???c h?nh phc, hnh di?n v? mnh. Ta c th? nu ln r?t nhi?u v?n ??, cu h?i cho nhi?u tr??ng h?p c? th? nh? th?.

Trong hai tr??ng h?p c?a anh Nguy?n V?n C? v c L? ??ng nu trn, thuy?t Cng l?i ? ??t hai ng??i vo nguyn t?c th? nh?t c?a ci g?i l Act Utilitarianism (Cng l?i Hnh ??ng): r?ng h? s? ch?n hnh ??ng no, m trong b?i c?nh ?, s? ?em ??n nhi?u h?nh phc, l?c th, ti?n ch, cho nhi?u ng??i nh?t. V?y, theo Bentham v Mill, h?i l? v l?y ch?ng ??i gia c th? l ch?n l?a mang gi tr? ??o ??c t?i ?u cho h? (?i?u ny th c? Bentham v Mill ch?c s? khng ch?p nh?n). Tuy nhin, n?u h? suy ngh? (theo Kant) r?ng, n?u ng??i ta ai c?ng h?i l? cho xong chuy?n, ho?c ph? b?c tnh yu ?? k?t hn v y?u t? kinh t?, ??a v? x h?i, v chi?u lng cha m?, b con, th ?u cn g l lu?t php? ?u l gi tr? tnh yu, t? do, t? ch?, nhn ph?m c nhn, c?a nh?ng ng??i nh? anh C? v c ??ng? ?y l lc m hai ng??i ph?i ch?n theo cng th?c th? hai, g?i l Rule Utilitarianism (Cng l?i Quy t?c) ?? gi? ??nh r?ng hnh ??ng c?a mnh c th? ???c ??a ln lm m?u th?c cho ??o ??c x h?i hay khng. V th?, t? trong m?i hnh ??ng, l thuy?t Cng l?i ? ?i vo nh?ng ch?n l?a mu thu?n, n?u nh? khng ??a ra m?t tr?t t? ?u tin cho gi tr?, cho cc th? lo?i h?nh phc, khoi l?c ???c ch?p nh?n m?t cch khch quan v ph? qut. ?y chnh l m?i xung ??t gi?a nhu c?u ??i th? tnh ??i v?i c th? tnh trong m?i hon c?nh c?a ch?n l?a v hnh ??ng nh?t l ? Vi?t Nam hi?n nay.

Khuy?t ?i?m v th?c t? l thuy?t

T? khi Bentham v Mill, v sau ? l Sidgwick, ??a ra nguyn t?c ??o ??c Cng l?i, ? c nhi?u tri?t gia ?ng h?, tu chnh, c?ng nh? ch? trch, ph phn, bc b?. Mill, trong cu?n ny, c?ng ? tr? l?i m?t s? nh?ng ti?n ?? tranh bi?n ?. Cu h?i H?nh phc l g? Lm sao ?? tnh ton ???c h?u qu? khi hnh ??ng, khi b?n ch?t con ng??i l v minh, ??y khuy?t ?i?m, v b? ?i?u ki?n ha b?i nhi?u y?u t? khc nhau? C th?t ch?ng H?nh phc l ci ?ng m?u c?u. Mill bi?n lu?n r?ng: Hy nhn vo th?c t?. B?ng ch?ng cho gi tr? c?a thuy?t Cng l?i l s? th?t hi?n nhin m ai c?ng th?y. Nhn lo?i, b?t c? ? ?u v n?i no c?ng m?u c?u H?nh phc, v ch? c H?nh phc m?i l m?t c?u cnh, m?t m?c ?ch t?i h?u, t?i th??ng t? chnh n (intrinsic value), m?i th? khc, d ???c mong mu?n, nh? ti?n b?c, danh v?ng, quy?n l?c, s?c kho?, c?ng ch? l ph??ng ti?n ?? ?em ??n h?nh phc m thi.

?i?u ny th Mill r?i vo mu thu?n: Ci m nhn lo?i mu?n ch?a ch?c l ci m nhn lo?i nn theo ?u?i. Ni nh? David Hume (1711 – 1776) r?ng ta khng th? suy ra ci ph?i nh? th? (ought) t? ci ?ang l nh? th? (is). B?i v cng vi?c c?a Mill ? ?y l mu?n thi?t l?p m?t quy lu?t ph?i l mang tnh m?nh l?nh ??o ??c cho con ng??i kh?p n?i, cho con ng??i ph? qut, ng khng th? l?y ci ?ang l m ng quan st t? th?c nghi?m ?? rt ra quy t?c ??o ??c s? ph?i l. Khi chng ta th?y m?t th?c tr?ng, v d?, ? nng thn, b?n tr? nt trai thch ch?i v?i bn ??t, ?i?u ? khng c ngh?a r?ng bn ??t l ci m b?n tr? nt trai nn theo ?u?i. Hay l khi c? nhn lo?i ch?y theo ti?n b?c, ?i?u ? khng c ngh?a l tnh tr?ng ny mang tnh m?nh l?nh ??o l.

Bentham v Mill c?ng khng phn bi?t ??ng c?p c?a H?nh phc theo tiu chu?n Khoi l?c m?t cch r rng v h?p l. T?c l, h?c thuy?t Cng l?i khng c m?t b?n th? lu?n (ontology) v? khoi l?c. D Mill c ?? c?p ??n s? th? r?ng ph?m ch?t hoan l?c tri th?c, tm linh hay th?m m?, v d?, c gi tr? h?n l khoi l?c thn xc, nh?ng c? hai tri?t gia ny, trong gi?i h?n th?c nghi?m c?a tri?t h?c Anh qu?c, ??u khng phn bi?t r rng gi?a khoi l?c thn xc t? c?m quan c? th? (bodily pleasures), so v?i ??ng c?p cao h?n c?a hoan l?c tri th?c (intellectual joy), ??n t?i h?u l h?nh phc, c?c l?c tinh th?n (spiritual bliss). Nh? Thnh Augustine c?ng nh? B? tt Long Th? ? nhi?u l?n nh?c nh? r?ng nh?ng ai ? t?ng tr?i nghi?m (th?n nghi?m / ??n ng?) m?t kho?nh kh?c c?a gic ng? tn gio th t?t c? nh?ng hoan l?c tr?n gian, k? c? tri th?c v thn xc, ch? ?ng nh? l r?m rc.

G?n ?y, cc tri?t gia ??o ??c h?c, theo khuynh h??ng cng l?i, nh? John Rawls (1921 – 2002), trn gc ?? l thuy?t v? cng l v chnh tr?, ch?ng h?n, ??a ra nhi?u cng th?c khc, m?t trong ?, nguyn t?c so snh ?? ch?n m?t hnh ??ng hay chnh sch t?i ?u, g?i l Preference Utilitarianism (Cng l?i ?u tin) l m?t phin b?n t??ng ??i kh ph? thng. M?t hnh ??ng mang gi tr? cao nh?t v? ??o ??c l khi b?n s?c, c?p ??, s? ???c ch?p nh?n b?i s? ?ng, ph?i ???c ?nh gi cng b?ng trn c? s? t? do, nhn ph?m c nhn ???c tn tr?ng, v khi ?u tin chnh tr? v cng l ???c ??t lm n?n t?ng ??o ??c v c?u cnh v d?, hy sinh quy?n l?i c?a giai c?p giu c ?? nng ?? giai t?ng c th?, ngho kh?. T? nh?ng l thuy?t ny, ??o ??c h?c trn m?t gc ?? no ? ? tr? thnh chnh sch h?c, hay kinh t? x h?i h?c. Khi p d?ng nguyn t?c tnh ton, ?o l??ng, nh?n ??nh h?u qu?, th thuy?t Cng l?i ? s? d?ng nguyn t?c kinh t? Cost-benefit analysis (Phn tch thi?t-h?n / l?-li). V theo tinh th?n c?a truy?n th?ng tri?t h?c th?c nghi?m Anh qu?c, t?t c? m?i H?nh phc, hoan l?c ??u c th? ???c ?nh gi theo tiu chu?n hi?n kim. Lm sao ?? c th? ?nh gi m?t m?ng ng??i? ?i?u ny khng kh. C? y theo ch? s? kinh t? m suy lu?n. V d?, ngnh b?o hi?m nhn th?, ch?ng h?n, c th? ??c tnh gi tr? m?t m?ng s?ng theo ti?n b?c l bao nhiu.

Nhu c?u nghin c?u l thuy?t ??o ??c

H?c thuy?t Cng l?i, d ch?a hon h?o, nh?ng n l m?t tr??ng phi ??o ??c h?c c ?nh h??ng l?n lao trong truy?n th?ng gi tr? h?c c?a u M?. B?n ch?t c?a ??o ??c l m?t ?? ti ph?c t?p, mang nhi?u y?u t? v?n ha, tn gio, dn t?c v th?i ??i. Khng c l thuy?t ??o ??c no m khng t? n ch?a ??ng nh?ng mu thu?n, khuy?t ?i?m khi ???c phn tch t? nhi?u gc ?? khc nhau.

Ph?n ?ng ng??i Vi?t chng ta, h?u h?t c g?c gc nng thn, ??u ?nh gi ??o ??c qua truy?n th?ng v v?n ha nh? l m?t n? n?p v thi quen. L?ch s? Vi?t Nam trong c? th? k? qua l c? m?t qu trnh va ch?m c?a cc gi tr? v? ?ng / sai, ??o ??c / v ??o ??c, thi?n / c gi?a cc lu?ng v?n minh v v?n ha khc nhau, t? trong lng qu?c gia, ??n khi ??i di?n v?i v?n minh bn ngoi. Khi m gi tr? ??o ??c qua tr?c gic b? phai m?, th ?y l lc m th?c v c?m nh?n ??o ??c ph?i ???c vun ??p b?ng gio ha trn c? s? l tr.

C l? ? ??n lc ng??i Vi?t chng ta s? ph?i lm quen, t nh?t l trn ph??ng di?n l thuy?t, v?i nh?ng tr??ng phi ??o ??c h?c, gi tr? lu?n c?a th? gi?i, nh?m ?nh th?c d?y ti?m n?ng l tnh trong xung c?m ??o ??c, v? ci ?ng / sai, thi?n / c, hay / d? t? chnh trong m?i c nhn ?? ?em nh sng l tr soi r ??ng c? c?ng nh? lm b?n ?? h??ng d?n cho hnh vi, nh?t l trong cc lnh v?c cng quy?n, kinh doanh, v ngay c? gio d?c v tn gio. Khuynh h??ng v kh? n?ng ??o ??c c nhn, nh?t l c?a con ng??i Vi?t Nam trong giai ?o?n ny xin php ???c ni ph?i ???c gio hu?n nh? Aristotle ? ph?i nh?c nh? gi?i tr? Hy L?p t? th??ng c? t? gia ?nh, ??n lu?t php, h?c ???ng, ??n sch v?, nh?t l cc tc ph?m ??o ??c lu?n kinh ?i?n.

B?n d?ch Thuy?t Cng L?i c?a Mill ny l m?t n? l?c ?ng gp cho chi?u h??ng v l t??ng ?. Chng ta khng th? ?nh gi qu th?p nh?ng ?nh h??ng c?a l thuy?t v? ??o ??c t? sch v?, nh? chng ta th??ng ? lm trong qu kh?. Tn gio, truy?n th?ng ? cung c?p cho chng ta t nhi?u nh?ng c?n b?n mang tnh tr?c gic v? ??o ??c, v? gi tr? nh?ng t?t c? ?ang b? xi mn, b?ng ho?i v ch? ngh?a th?c d?ng thu?n ty kinh t?, ti?n b?c ?ang khi?n cho x h?i v con ng??i Vi?t Nam l?c m?t h??ng ?i. ?y l lc m m?t ph??ng cch t? gio hu?n l?i ??o ??c cng dn b?ng l thuy?t v kinh ?i?n tri?t h?c nn, ho?c, h?n th?, ph?i ???c b?t ??u. M?c d nh? nh? Mill ni:

N?ng l?c ??o ??c c?a chng ta, theo t?t c? nh?ng ng??i c th?m quy?n di?n d?ch n nh?ng ng??i v?n ???c m?nh danh l cc nh t? t??ng ch? cung c?p cho chng ta nh?ng nguyn t?c ph? qut v? nh?ng phn xt ??o ??c; n thch h?p v?i lu?n l, v?i l tr ch? khng thch h?p v?i n?ng l?c c?m nh?n (sensitive faculty) c?a chng ta; v ci m chng ta trng ??i, k? v?ng t? n l nh?ng h?c thuy?t tr?u t??ng v? ??o ??c, ch? khng ph?i l s? c?m nh?n v? ??o ??c trong nh?ng tnh hu?ng ring bi?t c? th?.

Nh?ng t nh?t l t? nh?ng tc ph?m kinh ?i?n nh? cu?n sch Thuy?t Cng l?i ny c?a Mill, chng ta c?ng s? d?n tm ra, trn c? s? tr n?ng, m?t s? nh?ng nguyn l ph? qut v? gi tr? lm ng??i.

Trong tinh th?n ?, trn tr?ng gi?i thi?u v?i b?n ??c b?n Vi?t ng? cng phu ny c?a d?ch gi? ??ng ??c Hi?p.

California, thng 8, 2018.

Comments are closed.