V?N H?C MI?N NAM 1954-1975 (2): V?n h?c Mi?n Nam

Th?y Khu

Nh?ng sch bin kh?o v?n h?c xu?t b?n ? trong n??c sau 1975, th??ng khng nh?c ??n n?n v?n h?c Mi?n Nam t? 1954 ??n 1975, m thay vo ? l n?n “V?n h?c gi?i phng Mi?n Nam”.

V?n h?c “gi?i phng” g?m nh?ng ai? Ph?m V?n S?, tc gi? cu?n V?n h?c gi?i phng Mi?n Nam (nxb ??i h?c v Trung h?c chuyn nghi?p, H N?i, 1975) k khai r?t nhi?u tn tu?i, nh?ng ??c ln th ng??i dn Mi?n Nam khng bi?t h? l ai nh? Hu?nh Minh Sing, Tr?n Hi?u Minh, H??ng Tri?u, Nguy?n Trung Thnh, Bi ??c i, v.v. N?u ni tn th?c c?a h? ra th h?u nh? m?i ng??i ??u bi?t v ? l nh?ng nhn v?t r?t n?i ti?ng: Hu?nh Minh Sing chnh l L?u H?u Ph??c, Tr?n Hi?u Minh l Nguy?n V?n B?ng, H??ng Tri?u hay Hi?u Tr??ng l Tr?n B?ch ??ng, Nguy?n Trung Thnh l bi?t hi?u c?a Nguyn Ng?c, Bi ??c i l Anh ??c, v.v. Trn th?c t?, nh?ng ng??i xu?t hi?n th??ng xuyn trn v?n ?n Mi?n Nam lc ? ch? c L? Ph??ng, ch? tr??ng t? Tin V?n v V? H?nh, m?t trong nh?ng cy bt chnh c?a t?p ch Bch Khoa, c khuynh h??ng chnh tr? ??i l?p v?i V Phi?n.

Nh?ng d?n d?n, nh? c? g?ng c?a m?t s? nh nghin c?u v nh xu?t b?n c tm huy?t, v?n ?? V?n h?c Mi?n Nam, ? t nhi?u ???c ??t ra. M?t s? sch xu?t b?n ? Mi?n Nam tr??c 1975 ? ???c in l?i, v cng ngy, cng c m?t ?i h?i, mu?n tm hi?u v ph?c h?i l?i n?n v?n h?c ?ch th?c ny. Ngoi ra tn tu?i v tc ph?m c?a nh?ng nh v?n n?i ti?ng ? trong Nam nh? Bnh Nguyn L?c, V Phi?n, Mai Th?o, Thanh Tm Tuy?n, D??ng Nghi?m M?u, v.v. ? xu?t hi?n kh nhi?u trn cc m?ng l??i ?i?n t?, T? ?i?n v?n h?c b? m?i, c?ng ???c php in m?t s? m?c t? v? Bnh Nguyn L?c, Nguyn Sa, D??ng Nghi?m M?u, Cung Tr?m T??ng, Bi Ging, v.v. Nh?ng cc tc ph?m c?a v?n h?c Mi?n Nam, ??i v?i m?t s? ?ng ng??i ??c trong n??c v?n cn xa l?, tr? vi tr??ng h?p ??c bi?t nh? ti?u thuy?t c?a H? Bi?u Chnh, Bnh Nguyn L?c… ???c in l?i, v m?t vi tc ph?m c?a D??ng Nghi?m M?u c?ng ? xu?t hi?n nh?ng n?m g?n ?y. L?i c ngay s? ph?n h?i: V? H?nh ? vi?t bi c?c l?c ph?n ??i s? ph? bi?n cc tc ph?m “??c h?i” c?a D??ng Nghi?m M?u. Nh? th?, nhi?u th?p nin sau ngy th?ng nh?t ??t n??c, vi?c in l?i nh?ng tc ph?m c?a nh v?n Mi?n Nam v?n cn nhi?u c?n l?c.

Nh?ng ??c gi? trong n??c c?ng c th? bi?t qua n?i dung (d ? b? xuyn t?c t nhi?u) v s? l??ng v?n ho ph?m qu?c c?m ?y, nh? hai b? sch th?i danh, m?t c?a L ?nh K?, t?a ??: Nhn l?i t? t??ng v?n ngh? th?i M? Ngu?, (nxb Thnh Ph? H? Ch Minh, 1987), v V?n ho v?n ngh? Nam Vi?t Nam 1954-1975 c?a Tr?n Tr?ng ??ng ?n (nxb Thng tin, H N?i, 1993).

Cu?n sch c?a L ?nh K? ???c vi?t v?i ch? ?ch “l?t tr?n b? m?t c?a n?n v?n ho M? Ng?y” t??ng t? nh? tr??ng h?p ?? ??c Hi?u vi?t cu?n “Ph phn v?n h?c hi?n sinh ch? nghi” (nxb V?n h?c H N?i, 1978). ?i?m chung c?a hai cu?n sch ny l trnh by, phn tch, v ?? ph ??i t??ng gi?i thi?u; nh?ng v? sau, c? hai tc gi? ??u g?t chng ra kh?i danh sch nh?ng tc ph?m c?a mnh. Trong cu chuy?n ring v?i chng ti n?m 1993, nh ph bnh ?? ??c Hi?u khng mu?n nh?c ??n cu?n Ph phn v?n h?c hi?n sinh ch? nghi. Nh nghin c?u L ?nh K? c?ng khng ??a cu?n Nhn l?i t? t??ng v?n ngh? th?i M? Ngu? vo ph?n tc ph?m ? in c?a mnh, trong cc b? Nh v?n Vi?t Nam hi?n ??i v T? ?i?n v?n h?c. C th? ni ? l m?t s? t? ch?i tc ph?m r?t ??c bi?t, khng do l?nh trn m pht xu?t t? l??ng tm ng??i tr th?c.

Tr? v? v?i cu?n sch c?a L ?nh K?, tuy ???c vi?t v?i m?c ?ch tri?t h? n?n v?n h?c “M? Ngu?”, nh?ng n v?n h m? cho th?y tm l tc gi?: ng ? ??c kh k? m?t s? sch c?a V?n h?c Mi?n Nam, nh?ng trch ?o?n m ng ??a ra, t??ng ??i tiu bi?u trung thnh cho t?ng tc gi?, k? c? khi trch d?n Ng ?nh Di?m. Ngoi ra, L ?nh K? dnh m?t ph?n l?n cho m?ng tri?t h?c, ??c bi?t v? Nguy?n V?n Trung v tri?t h?c hi?n sinh, t?t nhin c?ng ?? “?? ph”, nh?ng d??ng nh? chnh ng c?ng mu?n gi?i thi?u m?ng t? t??ng ny v?i ??c gi?, t??ng t? nh? tr??ng h?p ?on Gi?i trch d?n Phan Khi ?? gi?i thi?u nh?ng tc ph?m cu?i cng c?a Phan Khi trong ? c truy?n N?ng Chi?u m ngy nay khng cn d?u v?t.

Tr?n Tr?ng ??ng ?n trong cu?n V?n ho v?n ngh? Nam Vi?t Nam 1954-1975, khng c ???c t?m lng c?a L ?nh K?, tuy cng ch? ?ch. Chnh nh? b?n li?t k ? cu?i sch m sau ny, nh?ng ng??i nghin c?u c th? tm l?i ???c ton b? tn sch v tn tc gi? c?a n?n v?n h?c Mi?n Nam; nh?t l ph?n b? c?m l?u hnh, trong ? c r?t nhi?u tc gi? v tc ph?m ch? y?u.

Nh?ng tc gi? vi?t v? V?n h?c Mi?n Nam

Sau 1975, cu?n sch ??u tin c nh?ng ghi nh?n ?ng ??n v? sinh ho?t v?n h?c Mi?n Nam l cu?n h?i k ??i vi?t v?n c?a ti do Nguy?n Hi?n L (vi?t t?i Long Xuyn n?m 1980) v nh xu?t b?n V?n Ngh? in n?m 1986, t?i Cali. ?y c?ng l tc ph?m ra m?t c?a nh xu?t b?n V?n Ngh?, do th?y T? M?n V Th?ng Ti?t ?i?u hnh, trong nhi?u n?m, ? c cng in l?i nh?ng tc ph?m c?a Nguy?n Hi?n L, V Phi?n v gi?i thi?u nh?ng tc gi? m?i t?i h?i ngo?i. H?i k c?a Nguy?n Hi?n L ch? y?u vi?t v? ??i v?n, cch lm vi?c, cch ??c v d?ch c?a ng; ch? c m?t ch??ng ng?n dnh cho sinh ho?t bo ch trong Nam, nh?ng n ? cho chng ta ?n t??ng ??u tin v? khng kh v?n h?c Mi?n Nam, nh?t l nh?ng nh?n xt c?a ng v? t? Bch Khoa, m ng l m?t trong nh?ng ng??i c?ng tc chnh. Sau ny, nh?ng tc gi? khc, th??ng l?y l?i nh?n ??nh c?a Nguy?n Hi?n L, thm b?t cht ??nh, ?i khi gy tranh lu?n, nh?ng t?u trung nh?ng ki?n c?a Nguy?n Hi?n L v? Bch Khoa trn c? b?n v?n l trung th?c.

Ti?p ??n V Phi?n cho in cu?n V?n h?c Mi?n Nam t?ng quan (V?n Ngh?, Cali, 1986) v?i m?c ?ch khi ph?c l?i th?c tr?ng v?n h?c Mi?n Nam, m?t n?n v?n h?c “?ang b? tiu h?y“. Tc ph?m ? ???c ?n nh?n n?ng nhi?t t?i h?i ngo?i khi m?i ra ??i. M??i ba n?m sau, V Phi?n hon t?t b? V?n h?c Mi?n Nam g?m 7 t?p, k? c? t?p T?ng quan (V?n Ngh?, 1999), 3229 trang, ?nh s? t? cu?n T?ng quan ??u tin.

B? V?n h?c Mi?n Nam c?a V Phi?n l m?t tuy?n t?p, c tham v?ng k?t h?p hai l?i trnh by c?a V? Ng?c Phan trong Nh v?n hi?n ??i v Hoi Thanh trong Thi nhn Vi?t nam, t?c l v?a gi?i thi?u tc gi? (qua l?i V Phi?n) v?a in km tc ph?m tiu bi?u c?a h?, do ? c b? d?y. V? cu?n T?ng quan, trong ch? ring t?, Mai Th?o sinh th?i ? c phn nn v? nh?ng phn ?on thin l?ch trong sch, nh?ng ng khng pht bi?u cng khai. Nh?ng sau khi V Phi?n hon t?t b? V?n h?c Mi?n Nam, nhi?u ng??i khc ln ti?ng ph?n ??i cch ph bnh c?a V Phi?n trong b? V?n h?c Mi?n Nam, nh?t l v? V? Kh?c Khoan, Mai Th?o, Bnh Nguyn L?c…, ??c bi?t nh?ng ng??i cng th?i v?i ng nh? Vin Linh trong bi “Tr?m n?m thn th?” vi?t v? V? Kh?c Khoan, Kh?i Hnh s? 47, thng 9/2000; Nguy?n V?n Trung trong bi “H??ng v? Mi?n Nam Vi?t Nam”, Kh?i Hnh s? 92, thng 6/2004 v bi M?c ?? tr? l?i ph?ng v?n c?a Nguy?n T Cc trong Kh?i Hnh s? 98 thng 11/2004.

Cu?n V?n h?c Mi?n Nam t?ng quan c?a V Phi?n ra ??i ?ng lc ng??i di t?n ?ang bng hong tr??c cu?c ??i ??i, ph?n n? tr??c nh?ng tin v? c?i t?o, ?au ??n v? chuy?n thuy?n nhn, ph?n u?t v? vi?c ??t sch ? qu nh, nn n ? ?p ?ng ?ng nhu c?u c?a ng??i ??c di t?n. Nh?ng nhi?u n?m sau, c?c di?n chnh tr? v v?n ngh? ? thay ??i, ??c gi? ?i h?i m?t s? nghin c?u c t?m chuyn mn h?n, b? V?n h?c Mi?n Nam khng cn th? ??ng ??c tn n?a, n gy ra m?t s? v?n ?? tranh lu?n.

?i?m th? nh?t, V Phi?n l nh v?n tn tu?i nh?ng ng khng chuyn v? ph bnh, l?i m ??m thm c? vi?c vi?t v?n h?c s?, m?t tr?ng trch ?i h?i tinh th?n lm vi?c c h? th?ng, khch quan v khoa h?c. ?? gi? ???c s? phn ?on khng thin v?, ng??i vi?t v?n h?c s? v ph bnh th??ng ph?i ??ng ngoi mi tr??ng sng tc; nh?ng V Phi?n l?i l ng??i sng tc, v th? thi ?? c?a ng ??i v?i nh?ng nh v?n “cng vai v?” ? khng ???c sng ph?ng, khi?n ng??i ??c c th? hi?u l ng c? tnh “dm” Bnh Nguyn L?c, Mai Th?o, V? Kh?c Khoan… nh?ng tc gi? c th? “c?nh tranh” v?i ng v? “ngi th?” trn v?n ?n.

?i?m th? nh, cu?n V?n h?c Mi?n Nam t?ng quan, V Phi?n vi?t trong t? th? m?t nh v?n ch?ng C?ng, th?i v?t th??ng 30/4 cn nng; tuy ng ? c? g?ng gi? kho?ng cch v?i chnh tr?, nh?ng tc ph?m c?a ng ?i ch? v?n b? gi?i h?n v l?p tr??ng c?a tc gi?. Tc ph?m l?i vi?t theo l?i t?p v phi?m lu?n, nhi?u ch? phng bt, pha tr c duyn, ??c nh? m?t cu?n ty bt, phi?m lu?n r?t th v?, h?p d?n; nh?ng n?u s? d?ng nh? m?t cu?n nghin c?u v?n h?c, th nh??c ?i?m chung l khng m?y h? th?ng, r??m r, ng?u h?ng, nhi?u ?i?u ? vi?t r?i, l?i quay tr? l?i; nh?ng thng tin chnh xc b? l?n trong nh?ng nh?n ??nh khng chnh xc, ?i khi gi?u c?t, ty ti?n. Ci m?a mai thm thy l s? tr??ng c?a V Phi?n trong ty bt, tr? thnh s? ?o?n trong lnh v?c nh?n ??nh v?n h?c.

Tuy v?y, cu?n V?n h?c Mi?n Nam t?ng quan c?a V Phi?n v?n l m?t tc ph?m c?n thi?t, n ? ???c vi?t ra s?m nh?t trong hon c?nh l?u vong, v c?ng l m?t t? li?u v?n h?c vi?t v? th?i k? 1954-1975, ? Mi?n Nam, xu?t hi?n s?m nh?t sau chi?n tranh. B?i v, trong su?t th?i k? c?c th?nh c?a sch bo ? Mi?n Nam, ch?a c tc gi? no l?u tm ??n vi?c ghi l?i l?ch s? v?n h?c c?a th?i k? ny. Cho nn c th? ni ?y l cu?n sch ??u tin vi?t v? sinh ho?t v?n h?c ? Mi?n Nam trong giai ?o?n 1954-1975, t??ng ??i kh ??y ??.

Ngoi b? sch c?a V Phi?n, cn c nh?ng ngu?n t? li?u khc, nh? bo Kh?i Hnh c?a Vin Linh xu?t b?n t?i California. Trn Kh?i Hnh, t? 1996 tr? ?i, c nh?ng s? ??c bi?t v? nh v?n Mi?n Nam, v?i nh?ng t? li?u t?t; ?ng ch l nh?ng t? li?u g?c, ??c bi?t v? nhm Giao ?i?m, do chnh nh?ng ng??i trong cu?c vi?t ra, v chnh Vin Linh c?ng vi?t nh?ng chn dung v?n h?c gi tr?.

B? h?i k c?a Nguy?n V?n Trung t?a ?? Nhn l?i nh?ng ch?ng ???ng ? qua, cn d??i d?ng photocopie, (m?t vi bi ???c trch ??ng trn bo V?n H?c, California (cc s? 174 ra thng 10/ 2000 v 179, 180, 183, ra thng 3; 4; v 7 n?m 2001) v trn bo Kh?i Hnh (s? 92, thng 6/2004). Trong t?p h?i k ?? s? ny, ngoi ph?n vi?t v nh?n ??nh c?a tc gi? v? cu?c ??i c?m bt c?a mnh, cn c nhi?u t? li?u chnh tr?, x h?i, v tn gio, v? Mi?n Nam.

Cu?n Chn dung m??i l?m nh v?n nh th? Vi?t Nam c?a Mai Th?o (V?n Khoa, Cali, 1985), v?i l?i vi?t tnh c?m v ch? quan, v?n cho chng ta nh?ng thng tin v?n h?c ?ng qu.

Ngoi ra cn ph?i k? thm nh?ng t?p h?i k khc, nh? h?i k Hu?nh V?n Lang, ch? nhi?m sng l?p Bch Khoa; h?i k M?c Thu, M?c ?? (n?u ? xu?t b?n), l nh?ng nh v?n B?c di c? tin phong trong vi?c xy d?ng n?n bo ch v v?n h?c. H?i k Nguyn Sa, Thanh Nam… nh?ng ng??i ? s?ng v vi?t trong su?t th?i k? chia ?i ??t n??c, v.v.

Ch? qu?c ng? t?i Mi?n Nam

Tr??c khi tm hi?u ch? ??ng c?a v?n h?c Mi?n Nam t? 1954 ??n 1975 trong b?i c?nh chung c?a v?n h?c Vi?t Nam, chng ta c?n nhn l?i s? hnh thnh v pht tri?n v?n h?c qu?c ng? t?i Mi?n Nam cu?i th? k? XIX, ??u th? k? XX.

Ch? qu?c ng? ???c s? d?ng, v? m?t hnh chnh, ? trong Nam tr??c, v ng??i Php chi?m Nam K? tr??c (1862) v h? thc ??y vi?c dng qu?c ng? trong Nam. M?t m?t khc, nh? s? ti?p xc v?i Php v v?n h?c Php, ng??i Nam c?ng h?p th? ???c tinh th?n dn ch? c?a Php qua ng? h?c ???ng v sch v? bo ch Php. Nh?ng tr th?c Ty h?c ??u tin nh? Tr??ng V?nh K (1837-1898), Hu?nh T?nh C?a (1834-1897), ??u th?m nhu?n hai n?n gio d?c: th?a nh? h?c ch? nho, sau ? ???c cc th?y tu ??a vo tr??ng ??o h?c ti?ng La tinh v ti?ng Php, r?i ?i du h?c (cc tr??ng ??o) ? Cao Mn, M Lai. Tr??ng V?nh K n?i ti?ng bi?t 15 ngo?i ng?, 11 t? ng?, tr? thnh nh bc h?c ???c cc ??ng nghi?p Ty ph??ng knh tr?ng. ng c?ng l nh bc ng? h?c (philologue) v Vi?t h?c ??u tin c?a n??c ta. B? t? ?i?n ti?ng Vi?t ??i Nam qu?c m t? v? do Hu?nh T?nh C?a xu?t b?n n?m 1895-1896, c?ng l m?t trong nh?ng vin g?ch ??u tin xy d?ng n?n v?n h?c qu?c ng?. T? bo qu?c ng? ??u tin l t? Gia ??nh Bo, do Php l?p n?m 1865, v?i ch? bt Tr??ng V?nh K, r?i Hu?nh T?nh C?a. Ti?p ? ??n t? Nam K? Nh?t Trnh (s? 1 ra ngy 21/10/1897), Nng C? Mn ?m (s? 1: 1/8/1901), L?c t?nh tn v?n (s? 1: 15/1/1907), v.v. Theo ti li?u c?a Nguy?n V?n Trung (cng b? n?m 1987), cu?n ti?u thuy?t qu?c ng? s?m nh?t vi?t theo l?i Ty ph??ng, Th?y Lazzaro Phi?n c?a Nguy?n Tr?ng Qu?n, xu?t hi?n ? trong Nam ngay t? 1887 v b?n d?ch Tam Qu?c Ch ??u tin, c?ng kh?i ??ng trn Nng C? Mn ?m, s? m?t. (Nguy?n V?n Trung, L?c Chu H?c).

Khi ng??i B?c di c? vo Nam n?m 1954, h? ng?c nhin th?y nh?ng ng??i phu xe xch l Si Gn, bu?i tr?a, tm ch? mt ngh? ng?i, ng?i gc chn ??c nh?t trnh, vi?c khng th? c ? ngoi B?c. S? d? c hi?n t??ng ny b?i v Mi?n Nam c truy?n th?ng ??c sch bo c?a ng??i bnh dn m ? ngoi B?c khng c; b?i Mi?n Nam ? l vng ??t c?a qu?c ng? v bo ch, ti?u thuy?t, ngay t? cu?i th? k? XIX, ??u th? k? XX, khi?n n?n v?n ch??ng bnh dn pht tri?n m?nh ? trong Nam, trong khi ngoi B?c, sch v?, bo ch ph?n l?n ch? dnh cho ng??i c h?c.

V?n ngh? khng chi?n trong Nam

N?n v?n ngh? khng chi?n ? trong Nam c?ng khc v?i ngoi B?c.

V? n?n v?n ngh? ni chung trong khng chi?n (1945-1954), Nguy?n Hi?n L cho r?ng: “Trong th?i khng Php, v?n h?c ? thnh (vng b? chi?m) t? B?c t?i Nam khng c g c?. H?u h?t cc nh v?n c tn tu?i th?i ti?n chi?n ??u theo khng chi?n. Ti khng bi?t h? sng tc ???c nh?ng g, c l? ch? m?t s? bt k, v m?t s? bi th? i qu?c, h ho di?t ??ch, nhi?t tm tuy nhi?u, nh?ng ngh? thu?t c ph?n km ph?n ti?n chi?n” (Nguy?n Hi?n L, ??i vi?t v?n c?a ti, nxb V?n Ngh? Cali, trang 152-153). Nh?n ??nh c?a Nguy?n Hi?n L c th? c?ng ?ng v?i th?c tr?ng ngoi B?c, v th?t s? trong kho?ng 1945-1954, ? H N?i, d??ng nh? khng th?y c chuy?n ??ng v?n ngh? no ?ng k?.

V? n?n v?n ngh? khng chi?n ? trong Nam, Nguy?n V?n Sm trong cu?n V?n ch??ng Nam B? v cu?c khng Php 1945-1950, (L?a Thing, Sign 1972, Xun Thu in l?i t?i Hoa K?) ch?ng minh m?t tnh tr?ng khc h?n. Theo ng, v?n ch??ng trong thnh phong ph h?n v?n ch??ng ngoi b?ng, v ? ngoi b?ng, tnh hnh chnh tr? ph?c t?p, ngoi m?t tr?n Vi?t Minh cn c cc ??ng phi chnh tr? khc nh? Tn Dn Ch?, ??ng Minh H?i, Qu?c Dn ??ng, v.v. cho nn v tnh ?on k?t, cc tc gi? khng th? vi?t ???c ?ng theo ngh? c?a mnh. V?n ngh? ngoi b?ng, vi?t t, ng??i ??c t, ph??ng ti?n in ?n th s?, cho nn khng pht tri?n ???c (trang 26). Gi?i thch t?i sao s? nghin c?u c?a ng l?i thu g?n trong V?n ch??ng Nam B?, trong khi giai ?o?n ny tnh ch?t ??u tranh v?n c trong cc tc ph?m ? Trung v B?c, Nguy?n V?n Sm vi?t: “? Nam B? v qun Php ti chi?m ??u tin, s? th?t v?ng gieo vo lng ng??i tr??c, v nh?ng ng??i ki?m duy?t lc ny c nhi?u l do ?? l? l nhi?m v?, v nh?ng nh v?n n?i ti?ng ? Mi?n B?c ? th? h? tr??c (1932-1945) m?t s? ra ho?t ??ng chnh tr? (Nh?t Linh, Xun Di?u, Huy C?n), m?t s? m?t tch (Khi H?ng), m?t s? ?i khu, sng tc ph?m ph? bi?n r?t h?n ch? (Nguy?n Bnh, T? H?u, Nguy?n Tun), m?t s? ng??i ?em v?n ti vun x?i v?n ngh? Mi?n Nam (Thi?t Can, V? Xun T?, Trc Khanh)… nn b?ng nhin khng kh v?n ch??ng ? ?y tr? nn ph?n th?nh h?n c? Mi?n B?c l n?i ???c coi nh? trung tm v?n h?c c?a Vi?t Nam” (trch V?n ch??ng Nam B? v cu?c khng Php 1945-1950 trang 43).

Nguy?n V?n Sm gi?i thi?u 53 tc gi? v?n ngh? khng chi?n Nam B? v?i nh?ng tn tu?i nh?: V? Anh Khanh, H? H?u T??ng, S?n Khanh, Thi?t Can, Trc Chi, Thin Giang, Tam ch, Th?m Th? H, L V?n Sm, Phi Vn, Bnh Nguyn L?c, v.v. v ng gi?i thch v? hai ch? Nam B? nh? sau: “Dng danh t? Nam B? chng ti mu?n g?n li?n tn g?i v?i th?i ??i. Ti?ng Nam B? ???c s? d?ng chnh th?c trong d? s? 108 c?a Qu?c tr??ng B?o ??i xung ch?c Khm Sai Nam B? cho Nguy?n V?n Sm vo thng 8/ 1945″ (s?d, trang 41) (Xin l?u : ng Khm sai Nam B? Nguy?n V?n Sm trng tn v?i tc gi? Nguy?n V?n Sm, sinh n?m 1940).

Theo Nguy?n V?n Sm, t? 1945 ??n 1954, thnh th? Mi?n Nam v?n duy tr ???c m?t n?n v?n h?c ch?ng Php, nh? nhn vin ki?m duy?t ?n h?i l?, c?p gi?y php ho?c b?t c?t xn. Tr? m?t vi cu?n b? c?m xu?t b?n nh? Ng?c t?i gi?a r?ng su c?a S?n Khanh, B?t xi?ng c?a Thin Giang, Nam B? chi?n s? II c?a Nguy?n B?o Ho. Ho?c b? c?m l?u hnh nh? N?a b? x??ng kh, Chi?n s? hnh c?a V? Anh Khanh, v Nam B? chi?n s? I. Nh?ng tc ph?m in ra ??u ???c ph? bi?n r?ng ri, c nh?ng cu?n nh? B?c xiu ln c?a V? Anh Khanh bn r?t ch?y, trong vng hai thng ? bn h?t 10.000 cu?n. Tm l?i, theo Nguy?n V?n Sm, v?n ch??ng Nam B? trong giai ?o?n khng chi?n, mang nh?ng tnh ch?t chnh sau ?y:

1- T? co v bu?c t?i chnh sch cai tr? c?a ng??i Php ? Vi?t Nam

2- Trnh by nh?ng ?au kh? tinh th?n v thn xc c?a ng??i dn d??i th?i Php thu?c.

3- Trnh by ch? ?? lao t c?a Php ? Vi?t Nam.

Nh? v?y, c th? ni, th?i khng chi?n, v?n ch??ng trong thnh ? Nam B? v?n ni ???c nh?ng kh? ?au c?a ng??i dn b? tr?. Nh?ng n?n v?n h?c khng chi?n Nam B? ny ? b? hai pha chnh quy?n Nam B?c l? ?i, v nhi?u l do khc nhau, trong ? c vi?c nh?ng ng??i sng gi nh?t trong phong tro ny, nh? V? Anh Khanh, t?p k?t ra B?c, kho?ng ??u 1957, v??t tuy?n vo Nam v b? tn b?n (?) ch?t trn sng Mu (theo Vin Linh, Kh?i Hnh, s? 116, thng 6/2006, ti li?u c?n ???c ki?m ch?ng). H? H?u T??ng thng 3 n?m 1955 theo t??ng Ba C?t vo r?ng St ch?ng l?i ng Di?m, b? b?t v b? k?t n t? hnh, nh? m?t nhm tr th?c Php trong ? c Albert Camus k ki?n ngh? xin n x. Sau khi ng Di?m ??, H? H?u T??ng m?i ???c tr? t? do.

Tnh hnh sau khi chia ?i ??t n??c

Hi?p ??nh Genve, chia ?i ??t n??c; tnh hnh v?n ngh? ? hai Mi?n Nam B?c ?i vo ng ngo?t quan tr?ng. Mi?n B?c ngoi h? v?n ch??ng chnh th?ng; sau 1954, hnh thnh phong tro Nhn V?n Giai Ph?m. D ch? s?ng ???c m?t th?i gian ng?n, r?i b? d?p t?t ngay, nh?ng phong tro Nhn V?n Giai Ph?m bi?u d??ng tinh th?n ng??i tr th?c Mi?n B?c trong vi?c ?i h?i t? do t? t??ng. Nh? Hong V?n Ch m phong tro ny ? ???c ph? bi?n r?ng ri ? trong Nam. Ban ??u nh c?m quy?n l?i d?ng v?i m?c ?ch tuyn truy?n, nh?ng v?n th? c?a Nhn V?n Giai Ph?m ?i vo h?c ???ng v qu?n chng, ???c m?i ng??i yu m?n, ng??ng m? m?t cch chn thnh. Nh? v?y m tn tu?i v tc ph?m c?a nh?ng nh v?n, nh tr th?c trong nhm Nhn V?n Giai Ph?m, ? khng h? b? chn vi, m v?n s?ng trong lng m?t n?a dn t?c, ?? r?i ba m??i n?m sau, c?ng chnh nh?ng tn tu?i ?y, nh?ng Hong C?m, Tr?n D?n, L ??t, ??ng ?nh H?ng, Phng Cung… tr? l?i v?n ?n v?i nh?ng tc ph?m gi tr? v? ti?u thuy?t, thi ca.

Cho nn, v?n h?c ? Mi?n B?c sau 1954 c th? ni tm g?n nh? sau: v v?n h?c b? ?n p, cho nn cc gi tr? ?ch th?c t?m ?n mnh trong bng t?i, ch? th?i c? thu?n ti?n s? xu?t hi?n tr? l?i, v ? tr? l?i trn v?n ?n 30 n?m sau.

Trong th?i gian ? th Mi?n Nam lm g? Ngoi vi?c pht tri?n n?n v?n h?c Mi?n Nam, s? ni ??n sau, tr??c h?t, ph?i k? ??n vi?c Mi?n Nam ? b?o t?n nh?ng g m Mi?n B?c khng th? gi? ???c trong th?i k? ton tr?: ngoi vi?c l?u tr? nh?ng tc gi? Nhn V?n Giai Ph?m trong k ?c n?a ph?n dn t?c, Mi?n Nam b?o t?n v pht huy v?n ngh? ti?n chi?n. T?t c? cc tc gi? v tc ph?m ti?n chi?n, ??u ???c ph? bi?n r?ng ri t?i Mi?n Nam. T? nh?c V?n Cao, ?on Chu?n ??n v?n Nguy?n Tun, Nam Cao, th? Xun Di?u, Huy C?n. B? Nh v?n hi?n ??i c?a V? Ng?c Phan v cu?n Thi nhn Vi?t Nam c?a Hoi Thanh ???c gi?ng d?y trong ch??ng trnh trung h?c. Khi v?n ngh? s? ? Mi?n B?c ph?i ch?i b? cc sng tc ti?n chi?n lng m?n c?a mnh, th ? trong Nam, nh?ng tc ph?m ?y v?n ???c ph? bi?n trong lng ng??i Vi?t.

Chnh nh? s? b?o t?n n?n v?n ngh? ti?n chi?n m Mi?n Nam ? c c? s? ?? pht tri?n v?n h?c trong th?i k? chia ?i ??t n??c. Y?u t? ny r?t quan tr?ng, n gi?i thch t?i sao trong m?t th?i gian kh ng?n, ch? c 20 n?m, trong chi?n tranh tn kh?c, m Mi?n Nam ? t?o ???c m?t n?n v?n h?c ?a d?ng, v?i s? l??ng tc ph?m v?n h?c, tri?t h?c, v d?ch thu?t d?i do v? ph?m c?ng nh? v? l??ng.

Mi?n Nam, nh? trn ? ni, c truy?n th?ng qu?c ng? lu ??i, v chnh ti?ng Nam c?ng l?i l m?t ngu?n ngn ng? ?a d?ng, ??y m thanh v mu s?c ??i v?i nh?ng nh v?n B?c di c?; nhi?u ng??i ? d?a vo kho tng m?i ny ?? lm giu thm cho ngn ng? v?n ch??ng c?a mnh. Tm l?i, nh? ba y?u t?:

1- D?a trn n?n mng qu?c ng? t? cu?i th? k? XIX, c?ng thm ti?ng Nam nh? m?t kho tng ngn ng? m?i,

2- Nh? s? b?o t?n v?n h?c ti?n chi?n v b?o l?u Nhn V?n Giai Ph?m trong th?i k? chia ?i ??t n??c m Mi?n Nam khng b? c?t ??t v?i qu kh? v hi?n t?i v?n h?c c?a c? n??c.

3- Nh? s? n?i k?t v?i cc tro l?u v?n h?c v t? t??ng n??c ngoi.

M Mi?n Nam ? xy d?ng ???c m?t n?n v?n h?c ?a d?ng trong hon c?nh chi?n tranh v b?t ?n chnh tr?.

S? ti?p c?n v?i v?n ho n??c ngoi

M?t n?n v?n h?c, mu?n pht tri?n ???c, ngoi y?u t? nhn ti v mi tr??ng dn ch?, cn c?n ??n m?t n?n gio d?c lnh m?nh. C th? ni, trong su?t th?i gian chia ?i ??t n??c, m?c d v?i nh?ng t? n?n c?a x h?i chi?n tranh, tham nh?ng, Mi?n Nam v?n c m?t h? th?ng gio d?c ??ng ??n.

Trong ch??ng trnh gio khoa, cc giai ?o?n l?ch s? v v?n h?c ??u ???c gi?ng d?y ??y ??, khng thin h??ng. ? b?c trung h?c h?c sinh g?t hi nh?ng ki?n th?c ??i c??ng v? s?, v? v?n, v t?i trnh ?? t ti, thu th?p nh?ng khi ni?m ??u tin v? tri?t h?c. Ln ??i h?c, sinh vin v?n khoa c d?p h?c h?i v ?o su thm v? nh?ng tro l?u t? t??ng ?ng Ty, ??ng th?i ??c v hi?u ???c v?n h?c n??c ngoi qua m?t n?n d?ch thu?t ?ng tin c?y, d?ch ???c nh?ng sch c? b?n. Nguy?n V?n Trung trong h?i k ? nh?n m?nh ??n s? t? tr? c?a ??i h?c, nh? s? t? tr? ny m cc gio s? c quy?n gi?ng d?y t? do, khng b? p l?c chnh tr? c?a chnh quy?n. Chnh ?i?u ki?n gio d?c ny, ? cho php Mi?n Nam xy d?ng ???c m?t t?ng l?p tr th?c, m?t t?ng l?p v?n ngh? s? v m?t qu?n chng ??c gi?; gip cho nhi?u nh v?n c th? s?ng b?ng ngh? nghi?p c?a mnh. V c?ng chnh t?ng l?p tr th?c v sinh vin ny ? l ??i tr?ng, ch?ng l?i chnh quy?n, khi c nh?ng bi?n c? chnh tr? l?n nh? vi?c ?n p Ph?t gio th?i ng Di?m v vi?c ??u tranh ch?ng tham nh?ng (nh? v? bo Sng Th?n) th?i ng Thi?u.

Trong n?a ??u th? k? XX, tr th?c v?n ngh? s? Vi?t Nam, nh? xu?t thn t? cc tr??ng Php (Albert Sarraut), ho?c Php-Vi?t (tr??ng B??i), t?i H N?i; nn thng th?o c? ti?ng Php l?n ti?ng Vi?t, nhi?u khi cn thm ki?n th?c Hn v?n n?a, nh? v?y h? ? ti?p c?n tr?c ti?p v?i v?n h?c Ty Ph??ng.

Sau 1954, ? Mi?n Nam, tuy cc tr??ng Php Vi?t khng cn n?a nh?ng v?n cn tr??ng Php. Nh? h? th?ng h?c ???ng song song ny m Mi?n Nam v?n c th? ?o t?o nh?ng v?n ngh? s? v d?ch gi? c gi tr?. Hai c?u h?c sinh tr??ng Php n?i ti?ng nh?t l H? Bi?u Chnh v Tr?nh Cng S?n. Ngoi ra, nh?ng nh v?n, nh bin kh?o, nh gio, th??ng lm thm vi?c d?ch. Nguy?n Hi?n L m?t mnh d?ch b? Chi?n tranh v ho bnh trong khi ng v?n vi?t sch ??u ??n.

Ch??ng trnh Php ? ?o t?o nn nh?ng tr th?c v?n ngh? s? ti n?ng trong nhi?u th? h?: Cung Tr?m T??ng thi?t l?p m?t l?i c? dao, giao h??ng gi?a th? c? c?a ta v t? t??ng hi?n sinh, trn n?n l?c bt. Nguyn Sa ?em nh?ng l?i vi?t r?t Ty vo th?. L?i ca c?a Tr?nh Cng S?n ??t n?n trn tri?t h?c hi?n ??i, gi ghm tang th??ng c?a l?ch s? trong cch l?p hnh siu th?c. V tr??c Tr?nh Cng S?n ? c Thanh Tm Tuy?n…

H?c ???ng cn ?o t?o m?t l?p ng??i ??c n?a. Nh?ng sng tc m?i, c tnh cch kh hi?u ho?c nh?ng tc ph?m ???c g?i l “c trnh ?? cao”, v?n c ng??i ??c. V Phi?n k? r?ng cu?n Tri?t h?c hi?n sinh c?a Tr?n Thi ??nh, khi ra ??i n?m 1967, l cu?n sch bn ch?y nh?t trong n?m. Nguy?n V?n Trung cho bi?t: th?i ?y c nhi?u ng??i vi?t v? tri?t, nh?ng ch? c sch c?a Tr?n Thi ??nh l d? hi?u, cn sch c?a nh?ng ng??i khc khng bn ???c v ??c ch?ng ai hi?u g. Cn m?t l do n?a: th?i ?y, h?c ???ng ? ?o t?o ra m?t l?p tr? c v?n ho, v chnh cc th?y d?y tri?t nh? Tr?n Bch Lan (Nguyn Sa), Nguy?n V?n Trung… c?ng c cch h?p d?n h?c tr, li cu?n h? vo vng thch ??c v tm hi?u v? tri?t h?c. Tr?n Thi ??nh v Nguy?n V?n Trung l hai khun m?t ? c cng l?n trong vi?c vi?c ph? thng ho tri?t h?c hi?n ??i Ty Ph??ng ? Mi?n Nam. V? tri?t ?ng, bn c?nh nh?ng sch l thuy?t c?a Nghim Xun H?ng, Nguy?n ??ng Th?c…, Nguy?n Hi?n L l ng??i c cng ??u trong vi?c truy?n b ki?n th?c ??i c??ng v? v?n h?c v ph? bi?n r?ng ri tri?t h?c ?ng ph??ng trong qu?n chng. ? l nh?ng ng??i ? c nh?ng ?ng gp l?n trong vi?c xy d?ng n?n t?ng gio d?c v v?n h?c.

Vai tr c?a tri?t h?c trong ??i h?c

V? s? gi?ng d?y tri?t ?ng v Ty ? ??i h?c t? 54 ??n 75, gio s? Nguy?n Kh?c Ho?ch c?u Khoa tr??ng ??i h?c V?n Khoa Si Gn cho bi?t: “?nh h??ng v?n ha Ty Ph??ng trong ??i h?c Mi?n Nam c? b?n l m hnh v?n ha Php sau 1954, tuy c suy y?u, v?n l ci g ?ng k?, cho ??n 1975. V?n khun kh? ??i h?c Php, ???c ti?p mu b?i cc tr??ng trung h?c Php. Nhn vin gi?ng hu?n ?a s? ???c ?o t?o t?i cc ??i h?c Php. N?i dung ch??ng trnh cc kha h?c c?ng v?y…

Nh?ng d?n d?n cc mn Vi?t h?c v v?n ha ?ng Ph??ng c?ng pht tri?n m?nh, c h? th?ng v th?c r rng, nh? m?t ph?n ?ng t? v?; s? ki?n ? mang l?i cho ??i h?c m?t th? qun bnh c?n thi?t. Nn ghi nh?n ? ?y, ho?t ??ng c?a cc chuyn gia ?ng Ph??ng H?c, thu?c ??i h?c V?n Khoa, nh? Nguy?n Kh?c Kham, Nghim To?n, Nguy?n ??ng Th?c, Nguy?n Duy C?n, Kim ??nh, Nh?t H?nh, Gi?n Chi…, ho?t ??ng t?ng v??t kh?i thp ng ??i h?c ?? ?i vo th? gi?i h?c thu?t v v?n ngh? Mi?n Nam. (Nguy?n Kh?c Ho?ch pht bi?u trn RFI thng 3 n?m 1998, ??ng l?i trn t?p ch V?n H?c, Cali, s? 147, thng 7/ 1998).

Trong khi ? th v?n ho M? ?ng vai tr nh? th? no? Qun ??i M? o ?t ?? b? vo Mi?n Nam, nh?ng v?n ho M? c vai tr p ??o hay khng? Tr? l?i cu h?i c?a chng ti v? ?nh h??ng v?n ho M? t?i Mi?n Nam Vi?t Nam, gio s? Nguy?n Kh?c Ho?ch cho bi?t nh? sau:

Th?i chi?n tranh l?nh, v?i th? l??ng c?c trn th? gi?i, Mi?n Nam Vi?t Nam n?m trong vng ?nh h??ng M?, v nh? v?y l c thm tc nhn m?i. Tuy nhin, v?n ho M?, theo gt ?on qun vi?n chinh, c?ng ch?a th? g?i l c ?nh h??ng g su ??m. ? l?i s?ng ? nh?ng giai t?ng th?p th c th? g?i l c ?nh h??ng m?t cch x b?, nh?ng ? th??ng t?ng th ch?a.

Th? nh?t, v v?i nh?ng ho?t ??ng v?n ha cao (tr th?c, v?n ngh?), c?n ph?i c th?i gian lu ?? thm nh?p v chuy?n ha. Sau n?a l v?n ?? nhn s?. Cc nh Vi?t h?c, nghin c?u c?a M?, v th?i gian ti?p xc ng?n ng?i, ch?a ?? ?? chn mu?i v su s?c c?a cc nh nghin c?u Anh v? ?n ??, hay Php v? bn ??o ?ng D??ng ch?ng h?n. C?ng l v?n ?? nhn s? n?a: Cc c? v?n v ty vin v?n ha Php, lin h? v?i ??i h?c v cc t? ch?c v?n ha Vi?t Nam, th??ng l nh?ng gio s? ??i h?c hay th?c s? tr? [ch thch: ch? th?c s? dng ? ?y l th?c s? (agrg) c?a Php], c h?c v?n v?ng ch?c, n?ng n?, bao bi?n… Trong khi ?, M? v quan ni?m sai l?m hay v coi nh? v?n ?? ch? g?i sang Vi?t Nam m?t s? cng ch?c t?m th??ng, ph?n l?n ? ngh? h?u, ch? c chuyn mn v? m?t ngnh c?c b? h?n l tr th?c r?ng, nn khng gy ???c ?n t??ng m?nh. Ngoi ra, cc sinh vin du h?c M? c?ng b? thi?t thi v, ? th?i ?i?m 54-75, c th? ni l ch?a th?c s? c truy?n th?ng du h?c M?. S? ?o t?o chuyn gia ? ?y cn th?a th?t, ch?a c b? d?y, trong khi m?i lin h? gio d?c, v?n ha Vi?t Nam v?i Php ? kh?i s? t? ??u th? k?.” (bi ? d?n).

Tr? l?i cu h?i v? s? pht tri?n tri?t h?c Ty ph??ng ? Mi?n Nam ? di?n ra nh? th? no, gio s? Nguy?n Kh?c Ho?ch phn tch:

“Th?i 60-70, tri?t h?c ph??ng Ty t??ng ??i pht tri?n m?nh ? Mi?n Nam. ? ch? l d? m v di s?n c?a th?i h?u chi?n u Chu. ??ng tr??c m?t cu?c tang th??ng v m?t mt l?n lao nh? ch?a t?ng th?y, con ng??i ? kinh qua m?t cu?c kh?ng ho?ng tinh th?n tr?m tr?ng. Hi?n t??ng x h?i v tm l ny th??ng xu?t hi?n ??u ??u, g?n nh? m?t ??nh lu?t, sau m?i bi?n c? l?ch s? l?n. Do hon c?nh, con ng??i ??ng tr??c ?au th??ng, ?? nt v h? v, th??ng tm an ?i trong nh?ng tri?t thuy?t. M?t s? tri?t gia nh? Tr?n ??c Th?o, li?n sau khi Php b?i tr?n, ? lm cu?c hnh h??ng tri?t l v? ??i h?c Freiburg (??c), n?i Husserl v Heidegger t?ng gi?ng d?y v? mn Hi?n T??ng Lu?n, r?i tri?t l Hi?n Sinh. Tri?t l ny pht tri?n m?nh ? ??i h?c Php, sau ? b??c h?n vo ??i s?ng, ??c bi?t ? th? thnh v?i gi?i tr th?c v thanh nin. D? nhin, sang Vi?t Nam, c?ng ??ng hon c?nh chi?n tranh, ??ng tm tr hoang mang, chn n?n v m?t h??ng, nh?ng h?t gi?ng hi?n sinh tha h? n?y n?. Nh?t l lc ?, t? n?a sau th?p nin 50, c m?t s? tr th?c Vi?t Nam du h?c ? Php v B?, v? n??c ? ph? bi?n cc tri?t thuy?t hi?n sinh, hnh thi Sartre v Merleau Ponty. C?ng thm vo ? l l thuy?t phi l (thorie de l’absurde) c?a Camus, r?i t?i tro l?u nhn v?, personnalisme, c?a E. Mounier, m?t h? t? t??ng ???c b?i ??p v ?? cao b?i nh?ng ng??i c?m quy?n ???ng th?i, ??ng tn gio v?i tc gi?.

Khi ni tr th?c du h?c th?i ?, ti mu?n ?? c?p ??n m?t vi tn tu?i quen thu?c, nh?t l “t? tr?” c?a tri?u ?nh Tri?t Ty, t?i Mi?n Nam Vi?t Nam: Tr?n V?n Ton v L Tn Nghim, c? hai uyn bc v t??ng t?n th?u ?o, Nguy?n V?n Trung sng s?a, h? th?ng v s?c bn, Tr?n Bch Lan – Nguyn Sa ti hoa, uy?n chuy?n, “v?n ch??ng”. T?t c?, t nhi?u trong t?ng giai ?o?n, ??u lm cng vi?c tng ?? c hi?u n?ng cho tr??ng phi hi?n sinh c?a Sartre, v t? t??ng Camus. C?n ghi nh?n thm n?a l nh?ng c? g?ng c?a tri?t gia th?n h?c B?u D??ng c?ng thu?c ??i h?c V?n Khoa , ng??i ? sng tc ra t? ng? nhn v?, v t?ng ??n th??ng ??c m rao gi?ng, ph? bi?n tri?t thuy?t c?a E. Mounier. Nhn chung cc tc gi? k? trn ??u c ?nh h??ng t?i sinh vin, r?i t? ? lan ra gi?i tr th?c v v?n ngh? ngoi ??i h?c, lun lun khao kht nh?ng s?n ph?m tinh th?n m?i c?a Ty ph??ng. H? l nh?ng g?ch n?i, nh?ng ng??i trung gian, ch?t xc tc khng th? thi?u ???c trong sinh ho?t v?n ngh? c?a th?i 60-70″. (bi ? d?n).

Trn nh?ng t?p ch nh? Bch Khoa, V?n, ho?c Nghin c?u v?n h?c, xu?t b?n ? Mi?n Nam, chng ta c th? th?y hi?n t??ng sau ?y: h?u nh? cc tro l?u v? v?n h?c ? Php ? chuy?n th?ng vo Vi?t Nam g?n nh? t?c th?i, ngh?a l ? Php c g th ? Vi?t Nam ngay sau ? ? c nhi?u bi gi?i thi?u ho?c ???c d?ch ra.

Tr? l?i cu h?i nh?ng ???ng h??ng t? t??ng hi?n ??i no ? ???c pht tri?n t?i Mi?n Nam lc ?y, gio s? Nguy?n Kh?c Ho?ch cho bi?t:

T? t??ng hi?n sinh ?i vo v?n ngh? v?i Sartre. K? ti?p, t? ??u th?p nin 60 l tr??ng phi C?u Trc (structuralism) v?i R. Barthes v Lvy-Strauss, r?i sau n?a l mn phi Dconstruction c?a Derrida… ? l ch?a k? nh?ng l thuy?t v th? hi?n v?n ngh? nh? Tn ti?u thuy?t (A. Robbe-Grillet, N. Sarraute, Cl. Simon) v Tn ph bnh (Poulet, Barthes, J.P. Richard, Weber…) khng nhi?u th t, c lin h? v?i t? t??ng c?u trc. T?t c? nh?ng tm ki?m v sng t?o ti?n phong ? ??u xu?t pht hay ki?n ton t? ??i h?c, v gi?i tr th?c v?n ngh? Paris sau ? ??u ???c ?n nh?n, ph? bi?n trn th? gi?i v ? Vi?t Nam.[...]

?nh h??ng c?a Tri?t h?c Ty Ph??ng hi?n ??i ??n v?n h?c Mi?n Nam l c th?t. Kh r nt trong l?i s?ng v trong tc ph?m, nh?t l ?nh h??ng ch? ngh?a hi?n sinh. Nh?ng m?nh ??i v?t v?, khng l t??ng, nh?ng cung cch s?ng t nhi?u thc lo?n, h? v c?a m?t s? nhn v?t ti?u thuy?t v tc gi?, s?ng tri?n min trong cc ? th? l?n. Ph? ph??ng, tr ?nh, t?u ?i?m, sn nh?y, b b?n phe nhm, gi?ng ?i?u tiu c?c, khinh b?c, trong m?t b?u khng kh tr?u t??ng, khp kn, gi?a lc cu?c s?ng l?m than, mu l?a c?a ton dn ?ang di?n bi?n si n?i kh?p n?i n?i…

Nhm Sng T?o, v?i tinh th?n avant gardiste (ti?n phong) c?a n, l m?t ?i?n hnh c?a tc ??ng Tri?t H?c Ty Ph??ng vo v?n h?c. Ngoi Don Qu?c S? v Nguy?n S? T?, v?n nh? ??ng ring, trung thnh v?i phong cch v nh?ng gi tr? truy?n th?ng, c? ?i?n, Mai Th?o, Thanh Tm Tuy?n, nh? ti n?ng,nh? kinh nghi?m s?ng v vi?t, ? gi ghm, chuyn ch?, v?n ch??ng ha ???c m?t s? t? t??ng v ngn ng? Tri?t H?c Hi?n Sinh trong hnh thi ph? thng” (bi ? d?n).

V v?y, khi tm hi?u s? pht tri?n c?a v?n h?c, khng th? khng nh?c ??n vai tr c?a cc nh gio, nh bin kh?o v cc d?ch gi?, chnh h? ? gp ph?n khng nh? trong vi?c ?o t?o t? t??ng cho ng??i vi?t v ng??i ??c.

Tm l?i, v?n h?c Mi?n Nam, nh? d?a trn nh?ng n?n mng kh v?ng v? m?t gio d?c v t? t??ng, nh? ???c h??ng m?t khng kh t??ng ??i t? do trong sng tc, nh? c m?t thnh ph?n ??c gi? ?ng ??o, ?? m?i trnh ??, t? v?n ch??ng bnh dn ??n v?n ch??ng bc h?c, cho nn ? pht tri?n ???c trong ?i?u ki?n m?t x h?i suy ??i, ??y t? n?n c?a th?i chi?n.

V?n h?c Mi?n Nam t? 1954 ??n 1975

Sau 1954, ? Mi?n Nam c th? phn bi?t hai l?p tr th?c v?n ngh? s?:

Th? h? ??u, g?m nh?ng ng??i ? t?ng ho?t ??ng v n?i danh t? ti?n chi?n ho?c tr??c nh?: H? Bi?u Chnh, Nh?t Linh, L V?n Tr??ng, Tam Lang, Nguy?n V?, ?? ??c Thu, Vi Huy?n ??c, Phng T?t ??c, V? B?ng, Tchya ?i ??c Tu?n, H? H?u T??ng, Nguy?n ??c Qu?nh, ?o ??ng V?, ?? Thc V?nh, T? T?, L V?n Sm, Tam ch, Thin Giang, Th Hc, L V?n Siu, Th?m Th? H, Phi Vn, Ph ??c, … cc nh th? nh? T??ng Ph?, ?ng H?, M?ng Tuy?t, V? Hong Ch??ng, ?inh Hng, Bng B Ln, Quch T?n, … cc nh?c s? nh? L Th??ng, Hng Ln, Th?m Onh, Ph?m Duy, D??ng Thi?u T??c, v.v. Tr? cc nh?c s? nh? Ph?m Duy, D??ng Thi?u T??c… v?n cn ho?t ??ng m?nh, cc nh v?n nh th? trong th? h? ny khng cn s?c thu ht nh? tr??c m?c d h? v?n c m?t trn v?n ?n; Nh?t Linh v?i t? V?n ho ngy nay v hai tc ph?m gi tr? Xm C?u M?i v Dng sng Thanh Thu?, V? Hong Ch??ng v?n lm th?, v?n ???c m?i ng??i x?ng t?ng, nh?ng d??ng nh? cc ng ? b? th?i ??i v l?p tr? ??y li vo qu kh?. ?inh Hng l tr??ng h?p ??c bi?t s? nghi?p thi ca b?c c?u gi?a th?i ti?n chi?n v chia ?i Nam B?c, nh?ng th? ?inh Hng mang d?u v?t c?a th?i lng m?n, tr? thnh m?t gi tr? “c? ?i?n”.

S? hnh thnh n?n v?n h?c Mi?n Nam n?m trong tay th? h? th? nh, l nh?ng ng??i b?t ??u vo nghi?p gi?ng d?y, vi?t bin kh?o, sng tc, t lu tr??c v ph?n l?n sau 1954. Chnh h? l nh?ng ng??i ? gp ph?n xy d?ng m?t n?n v?n h?c, khc h?n ti?n chi?n, nhi?u ng??i ? c?p nh?t ho?c ph? bi?n t? t??ng hi?n ??i c?a th? gi?i bn ngoi vo Vi?t Nam.

Pha nh gio, tri?t Ty, nh? L Tn Nghim, Tr?n V?n Ton, Tr?n Thi ??nh, Nguy?n V?n Trung, Tr?n Bch Lan, v.v., tri?t ?ng nh? Nguy?n ??ng Th?c, Nghim Xun H?ng, Nguy?n Duy C?n, Nguy?n Kh?c Kham, Nghim To?n, Kim ??nh, Nh?t H?nh, v.v. Ph?n bin kh?o v?i: Nguy?n Hi?n L, Gi?n Chi, L Ng?c Tr?, L V?n ??c, L V?n L, Tr??ng V?n Chnh, ?o V?n T?p, Ph?m Th? Ng?, V??ng H?ng S?n, Thanh Lng, Nguy?n Ngu , Nguy?n V?n Xun, L Tuyn, ?on Thm, Hong V?n Ch, Nguy?n B?t T?y, Phan Khoang, Ph?m V?n S?n, Nguy?n Th? Anh, Nguy?n Kh?c Ng?, Nguy?n V?n Sm, v.v.

V? th? v?i Nguyn Sa, Quch Tho?i, Thanh Tm Tuy?n, Cung Tr?m T??ng, T Thy Yn, Bi Ging, Vin Linh, Hong Trc Ly, Nh Ca, Tr?n D? T?, Ph?m Thin Th?, Nguy?n ??c S?n, Du T? L, v.v..

V? v?n, nh? Bnh Nguyn L?c, V Phi?n, Mai Th?o, V? Kh?c Khoan, Don Qu?c S?, Thanh Tm Tuy?n, D??ng Nghi?m M?u, Duy Thanh, M?c Thu, M?c ??, Thanh Nam, Nh?t Ti?n, Linh B?o, Nguy?n Th? Vinh, Phan Du, ?? T?n, Nguy?n M?nh Cn, S?n Nam, V H?ng, Minh ??c Hoi Trinh, Ty H?ng, Nh Ca, Nguy?n Th? Hong, Trng D??ng, Nguy?n Th? Th?y V?, Nguy?n ?nh Ton, Chu T?, Vin Linh, Duyn Anh, Phan Nh?t Nam, Nguyn V?, V? H?nh, Y Uyn, Cung Tch Bi?n, Duy Lam, Th? Uyn, L T?t ?i?u, Hong H?i Th?y, V?n Quang, Nguy?n Th?y Long, Phan L?c Ti?p, Th? Nguyn, Th? Phong, Di?m Chu, Th?o Tr??ng, Nguy?n Xun Hong, Nguy?n M?ng Gic, Ng Th? Vinh, Tr?n Th? Ngh, v.v.

V? ph bnh v?n h?c nh? Tam ch, Cao Huy Khanh, L Huy Oanh, ?? Long Vn, ??ng Ti?n, Uyn Thao, Hu?nh Phan Anh, v.v.

M?t trong nh?ng tc ph?m c tnh cch giao th?i v chuy?n h??ng v?n h?c, ? trong Nam l cu?n Nh?t gi c?a Bnh Nguyn L?c, xu?t hi?n n?m 1950, d??i th?i khng chi?n, nh?ng khng c mu s?c ??u tranh m l?i mang tnh cch ??i m?i v?n h?c, m? ??u m?t l?i vi?t truy?n, Bnh Nguyn L?c khng g?i l truy?n ng?n m g?i l tn truy?n (d?ch ch? nouvelle c?a Php) v ng c m?t quan ni?m, m?t ??nh nghi r rng v? tn truy?n. C th? coi Nh?t gi ?nh d?u s? cch tn truy?n ng?n, trong Nam, th?p nin 50; v Giao th?a c?a V? Kh?c Khoan (1949), ? ngoi B?c, l b?n k?ch phi l ??u tin trong v?n ch??ng Vi?t Nam.

Bo ch v v?n h?c

Ho?t ??ng v?n h?c v bo ch ? trong Nam h?u nh? khng b? gin ?o?n trong th?i khng Php, cho nn c th? ni, Mi?n Nam gi? ???c m?t sinh ho?t bo ch v v?n h?c lin t?c v t??ng ??i t? do t? cu?i th? k? XIX cho ??n 1975, ngay c? d??i th?i Php thu?c.

Trong ??a h?t bo ch, Sign x?a nay v?n l trung tm c?a bo ch, ngoi nh?ng nh?t bo l?n ? xu?t hi?n t? tr??c, nh? t? Th?n Chung, sau ??i thnh Ti?ng Chung c?a ?inh V?n Khai, Si Gn M?i c?a b Bt Tr, v.v. khi ng??i B?c di c? vo Nam c thm t? T? Do, ti?p ??n Ngn Lu?n. ? l nh?ng nh?t bo l?n c ?nh h??ng su r?ng trong qu?n chng. Ho?t ??ng bo ch ? Si Gn cng ngy cng pht tri?n, theo V? B?ng, ??n thng 12 n?m 1963, ? Si Gn c t?i 44 t? bo ra hng ngy.

T? Do l nh?t bo ??u tin c?a ng??i di c?, quy t? nh?ng tn tu?i nh?: Tam Lang (V? ?nh Ch), M?c Thu (L?u ??c Sinh), M?c ?? (?? Quang Bnh), V? Kh?c Khoan, Nh? Phong (L V?n Ti?n); Nguy?n Ho?t (Hi?u Chn), ?inh Hng (Hoi ?i?p Th? Lang, Th?n ??ng), Ph?m T?ng…

Theo l?i nh v?n M?c ??: “Ngh? ??nh cho php T? Do xu?t b?n do chnh ti k [lc ?y ng lm vi?c ? B? Thng tin cng v?i V? Kh?c Khoan], ti t?p h?p ban ch? tr??ng [] C gi?y php r?i ph?i lo tm v?n. May sao c t? ch?c qu?c t? International Rescue Committee (IRC) s?n sng ti tr? cho t? bo [] T? pht ??u ti ngh? ra v bn v?i Khoan ??ng cho t?i ngy cu?i cng c?a t? bo tuy?t ??i khng m?t ?nh h??ng no t? b?t k? ?u t?i ???ng l?i v ho?t ??ng c?a t? T? Do [] Ban ch? tr??ng (in r m?i ngy trn m?ng-xt) ch? c Tam Lang, V? Kh?c Khoan, ?inh Hng, M?c Thu, Nh? Phong v ti. [] Anh Tam Lang ch? nhi?m lo ?i?u hnh, M?c Thu lo tr? s? ti?n b?c, V? Kh?c Khoan l ng??i tr?c ti?p lin l?c v?i J. Buttinger c?a IRC, ti khng d?. Sau m?t l??t ti tr? ban ??u, T? Do t? n ??ng v?ng (l?p tr??ng h?p v?i ??c gi? di c?, ti t? ch?c bn bo lo tr? s?) cn c l?i l khc. Tuy ? trong ban ch? tr??ng V? Kh?c Khoan r?t t ??n to bo v khng h? vi?t m?t bi. Ti lo cho T? Do ch?y r?i th ?? anh em lm” (trch bi “V?n h?c Mi?n Nam, t? T? Do, nhm Quan ?i?m v V?n h?c h?i ngo?i, M?c ?? tr? l?i Nguy?n T Cc”, Kh?i Hnh s? 98, thng 12/2004).

Theo l?i h?a s? Ph?m T?ng: Nh? Phong L V?n Ti?n l linh h?n c?a t? bo. Thng ging n?m 1956, T? Do b? ??a ra to v hai bi x lu?n c?a Nguy?n Ho?t ?? ph khi c?nh tiu c?c c?a chnh quy?n v nh?ng tranh bi?m h?a c?a Ph?m T?ng ch? gi?u b Nhu v ch? ??. Ph?m T?ng ???c tr?ng n, nh?ng Nguy?n Ho?t v M?c Thu b? t ba thng. t lu sau T? Do ?nh b?n. C th? ni, T? Do l c? s? bo ch ??u tin quy t? nh?ng khun m?t tr th?c di c?, v n ? lm ?ng vai tr c?a m?t t? bo t? nh?n l “ti?ng ni c?a ng??i Vi?t t? do” lc b?y gi?.

-V? m?t v?n h?c, nhm Quan ?i?m do V? Kh?c Khoan thnh l?p v?i Nghim Xun H?ng, M?c ??, t? H N?i. V? Kh?c Khoan ? in k?ch trn bo Ph? Thng t? 1948: Th?ng cu?i ng?i g?c cy ?a (1948), Giao Th?a (1949), ty bt M? H??ng C?ng (1953), v ??o di?n k?ch t?i nh Ht L?n. Nhm Giao ?i?m (tn nh xu?t b?n do M?c ?? ?i?u hnh) ???c ng??i ???ng th?i g?i l nhm “tr th?c ti?u t? s?n”, b?i tc ph?m c?a h?, trong nh?ng ngy ??u chia c?t ??t n??c, th??ng c nh?ng nhn v?t mang n?i hoang mang, tr?n tr? c?a ng??i tr th?c ti?u t? s?n tr??c ng ba ???ng: theo bn ny, bn kia, hay ??ng ngoi th?i cu?c? Nghim Xun H?ng nghin c?u tri?t h?c. V? Kh?c Khoan, k?ch tc gia, n?i ti?ng t? t?p truy?n ng?n Th?n Thp Ra (1957) v M?c ??, nh v?n m c?ng l d?ch gi? n?i ti?ng.

-Nhm Sng T?o, theo Tr?n Thanh Hi?p, tr??c tin, l m?t nhm sinh vin ho?t ??ng trong T?ng h?i Sinh vin H N?i, tr??c 1954, g?m b?n ng??i: Nguy?n S? T?, Don Qu?c S?, Thanh Tm Tuy?n v Tr?n Thanh Hi?p, ch? tr??ng nguy?t san L?a Vi?t. Sau 1954, vo Si Gn, ti?p t?c ho?t ??ng v?n ngh?, lm tu?n bo Dn Ch? (Tr?n Thanh Hi?p v Thanh Tm Tuy?n ph? trch ph?n v?n ngh?), r?i t? Ng??i Vi?t (ti?n thn c?a t? Sng T?o). Lc ?y Mai Th?o g?i ??n truy?n ng?n ?m gi t? H N?i, Thanh Tm Tuy?n ??c, thch v ??ng ngay (Xem Trong ??t tr?i nhau…, Thanh Tm Tuy?n, T?p ch th?, Cali, s? ma Xun 1998). Nhm c thm Mai Th?o. Sau m? r?ng v?i L? H?, Ng?c D?ng, Duy Thanh, Quch Tho?i. Trn Sng T?o, ngoi nh?ng tn tu?i k? trn cn th??ng xuyn th?y: Nguyn Sa, Cung Tr?m T??ng, Bi Ging, T Thy Yn, D??ng Nghi?m M?u, h?a s? Thi Tu?n.

Sng T?o s? ??u ra thng 10 n?m 1956. Sng T?o b? c? ng?ng ? s? 27 (thng 12/58), v b? m?i ti?p t?c ??n s? 7 (thng 3/62) th ng?ng h?n. (ti li?u c?a Vin Linh trong bi Mai Th?o ring ty, Kh?i Hnh s? 16, thng 8/1997).

Sng T?o do Mai Th?o ch? tr??ng v ki?m ngu?n ti tr?. Trong cu chuy?n ring t? v?i chng ti, thng 7/97 t?i Cali, khi h?i ng: “Th?a anh, Sng T?o thnh l?p b?ng ti?n c?a ai?” Mai Th?o tr? l?i: “B?ng ci h?p ??ng ti k v?i v?i m?t th?ng M? ? Virginia, khng bi?t by gi? s?ng ch?t th? no, ? l ci h?p ??ng bn bo, khng c ?i?u g c?n gi?u di?m h?t, ??i khi n?u mnh in 5000 t?, th n mua ??t cho mnh 2000, v?a ?? ti?n in, ti?n gi?y, khng c ci nghi g khc h?t, v c?ng khng c ?i?u ki?n g khc h?t”. H?i: “Hnh nh? c lc anh nhi?u ti?n l?m, anh tiu vung ln, bao b b?n?” Tr? l?i: “Nh?ng b?n v?n khc, th??ng th??ng h? ph?i ?i d?y h?c ?? ??a ti?n cho v? con. Ti ch? ?i ch?i v?i Ph?m ?nh Ch??ng, V? Kh?c Khoan. Th??ng th??ng t?i n khng c ti?n, khng c ph??ng ti?n ?? ?i ch?i ?m, ti th lc ? nhi?u ti?n l?m. Ti best sellers m”.

- Bnh Nguyn L?c: ch? tr??ng t? Nhn Lo?i t? 1956 ??n 1958, r?i t? 1959, t? Vui s?ng.

- Bch Khoa ra ??i thng 1/ 1957 v s?ng ??n 1975. Bch Khoa l nguy?t san v?n h?c ngh? thu?t s?ng lu nh?t, ra ???c t?t c? 426 s?. Bch Khoa do Hu?nh V?n Lang, m?t cng ch?c cao c?p trong Vi?n h?i ?oi sng l?p, ?i?u hnh v ti tr? trong nh?ng n?m ??u, L Ng? Chu lm th? k to so?n. ??n 1963, khi ng Di?m ??, Hu?nh V?n Lang b? b?t, b? t, m?i trao h?n cho L Ng? Chu. Bch Khoa quy t? ???c nhi?u t?ng l?p nh v?n khc nhau trong m?i l?a tu?i. Nh?ng cy bt n?i ti?ng c?ng tc th??ng xuyn v?i Bch Khoa l Nguy?n Hi?n L, V Phi?n, Nguy?n Ngu , V? H?nh, V H?ng, ?on Thm, Nguy?n V?n Xun, Bnh Nguyn L?c…. Theo V Phi?n, trong th?i k? c?c th?nh, t?c l kho?ng 1959-1963, m?i s? Bch Khoa bn ???c 4500 ??n 5000, nh?ng bo V?n (ra sau) cn bn ch?y h?n.

- T?p ch V?n ho ngy nay c?a Nh?t Linh ra ??i ngy 17/6/1958, ???c 11 s? th ?nh b?n. Nguy?n Th? Vinh ch? tr??ng ti?p cc t? Tn Phong, ?ng Ph??ng, theo chi?u h??ng V?n ho ngy nay.

- T?p ch ??i h?c, t? bo c?a Vi?n D?i h?c Hu? do Linh m?c Cao V?n Lu?n, Vi?n tr??ng, lm ch? nhi?m, ra ??i n?m 1958 ? Hu?, v s?ng ??n n?m 1964. Trn ??i h?c, xu?t hi?n nh?ng bi ??u tin c?a Nguy?n V?n Trung, ng??i sau ny s? c ?nh h??ng l?n ??n sinh vin v tr th?c.

-V?n Ngh? c?a L Hong Phong (1959) v D??ng Nghi?m M?u.

- Th? k? XX c?a Nguy?n Kh?c Ho?ch (do Th? Nguyn ?i?u hnh) (1960).

-V?n h?c c?a Phan Kim Th?nh, t? 1962 ??n 1975.

v.v.

? l nh?ng t? bo xu?t hi?n d??i th?i ng Di?m, th?i k? m s? ki?m duy?t cn t??ng ??i kh?t khe. Sau khi ng Di?m ??, bo ch ???c t? do h?n. T? n?m 1963, b?t ??u m?t giai ?o?n m?i, xu?t hi?n nh?ng t? bo khc.

-T?p ch V?n c?a Nguy?n ?nh V??ng, ra ??i ngy 1/1964 v s?ng ??n 1975. V?n do Tr?n Phong Giao trng nom trong 10 n?m, ??n 1974 chuy?n l?i cho Mai Th?o. V?n c?ng quy t? ???c nhi?u l?p nh v?n ? nhi?u l?p tu?i, kh?p cc khuynh h??ng t? D??ng Nghi?m M?u, Thanh Tm Tuy?n ??n Th? Uyn, Nguy?n M?nh Cn, Bnh Nguyn L?c… V?n ??c bi?t ?u t? ??n vi?c d?ch thu?t v gi?i thi?u v?n h?c n??c ngoi. Tr?n Phong Giao c?ng l m?t d?ch gi? n?i ti?ng, thm Tr?n Thi?n ??o, s?ng ? Paris, d?ch v vi?t v? nh?ng phong tro v?n h?c ?ang th?nh hnh ? Php.

- Nguy?n V?n Trung, Th? Nguyn, ch? tr??ng nh?ng t? nh? Hnh Trnh (1964-1966, 10 s?), ??t N??c (1967-1969, 18 s?), Trnh By (42 s?), quy t? nh?ng ngi bt tr?, ni ln nh?ng v?n ?? nng b?ng c?a th?i ??i.

- Ngh? thu?t, Mai Th?o, ch? nhi?m, Vin Linh, th? k to so?n, s? 1 thng 10/65. Ra ???c 56 s?.

- Gi? th?m qu m? c?a Nh?t H?nh (1965).

- Nghin c?u v?n h?c, Thanh Lng ch? nhi?m, Th? Nguyn, th? k to so?n, ra ???c 10 s? t? 11/67 ??n 11/68. T?c b?n thng 3/1970 ??n s? 16 (15/6/1972) th ?nh b?n.

- Tin V?n c?a nhm L? Ph??ng, V? H?nh.

- Gi m?i, Hi?n ??i c?a Nguyn Sa.

- V?n ?? v th?c c?a V? Kh?c Khoan,

- Kh?i Hnh (1969-1972) bo c?a qun ??i, do Vin Linh lm Th? k ton so?n.

- Th?i T?p (1972-1975) c?a Vin Linh.

- ??i di?n c?a Nguy?n Ng?c Lan,

- Thi ?? c?a Th? Uyn

- ??i c?a Chu T?, v.v.

(nh?ng ngy, thng, xu?t hi?n c?a cc bo, chng ti ghi theo ti li?u c?a V Phi?n, Vin Linh, v Nguy?n V?n Trung).

Cc nhm, cc khuynh h??ng

V? cc nhm, Vin Linh trong cu?n Chiu ni?m v?n ch??ng v? V? Hong Ch??ng, vi?t: “Cc nh v?n xu?t hi?n th??ng xuyn, trn nh?t bo, qua cc nh xu?t b?n, nh?t l trn cc bo ??nh k?, v thnh t?ng nhm. L l?ch v?n ch??ng v s?c thi ??a ph??ng c?a h? r?t t??ng ??ng, ty theo nhm t?p ch trn ? h? gp m?t. ?a s? cc nh v?n Mi?n Nam qui t? trn cc t? tu?n bo ??i M?i, Nhn Lo?i, v nh?t bo nh? Ti?ng Chung, Sigon M?i (H? H?u T??ng, Bnh Nguyn L?c, S?n Nam, Kin Giang, L?u Nghi, Th?m Th? H, Trang Th? Hy…). Cc nh v?n g?c Mi?n Trung trn t? V?n Ngh? M?i, Bch Khoa (V Thu T?nh, Nguy?n V?n Xun, V Phi?n, ?? T?n, V? H?nh, Bi Ging, V H?ng, Nguy?n Th? Hong); cc nh v?n “di c?” xu?t hi?n trn cc t? ??t ??ng, Sng T?o, v trn cc nh?t bo nh? T? Do, Ngn Lu?n (?? Thc V?nh, Nguy?n Ho?t, V? Kh?c Khoan, M?c ??, Nghim Xun H?ng, Nguy?n S? T?, Mai Th?o, Thanh Tm Tuy?n) hay V?n Ngh? (L Hong Phong, D??ng Nghi?m M?u, Vin Linh, Nguy?n ??c S?n), Hi?n ??i (Nguyn Sa, Tr?n D? T?, Nh Ca). T? Ch? ??o, Ph?ng S?, Ti?n Tuy?n quy t? cc nh v?n qun ??i hay qun nhn ??ng ho nh? Nguy?n M?nh Cn, M?c Thu, Thanh Nam, Phan Nh?t Nam, Th?o Tr??ng…” (Trch Chiu Ni?m V?n Ch??ng, Kh?i Hnh, Cali, 2000, trang 16-17).

V? cc khuynh h??ng khc nhau, Vin Linh vi?t: “Khuynh h??ng Ph?t gio c cc t? T? T??ng, V?n H?nh v?i Tu? S?, Bi Ging, Ph?m Cng Thi?n, Nguy?n H?u Hi?u; khuynh h??ng Thin cha gio La M c Hnh Trnh, ??i Di?n v?i Nguy?n V?n Trung, Nguy?n Ng?c Lan, Di?m Chu, Th? Nguyn. M?c d ??ng C?ng S?n b? ??t ra ngoi vng php lu?t, song cc nh v?n theo C?ng S?n nh? Nguy?n Ng?c L??ng, Minh Qun, V? H?nh v?n t?o ???c di?n ?n ring (Tin V?n ) hay hi?n di?n trong t? ch?c V?n Bt d??i th?i linh m?c Thanh Lng lm ch? t?ch. Nh?ng t? nh? V?n, Ph? Thng, V?n H?c, qui t? cc nh v?n khng c l?p tr??ng chnh tr? bi?u hi?n r r?t, m thu?n ty v?n th? c? ?i?n nh? ?ng H?, M?ng Tuy?t, Nguy?n V?, Bi Khnh ??n, hay v?n ngh? th?i ??i, sinh ho?t thnh ph? nh? Nguy?n ?nh Ton, Nguy?n Th? Th?y V?, Ty H?ng; nh?ng t? v? ngh? thu?t trnh di?n hay v? ph? n? quy t? cc nh v?n nh? Tng Long, An Kh, L Xuyn, Nguy?n Th?y Long, Hong H?i Th?y, V?n Quang…” (Vin Linh, s?d, trang 17-18).

V? gi?i c?m bt sau 1963, Nguy?n V?n Trung vi?t: “Gi?i c?m bt sau 1963, h? l nh?ng ng??i h?i 1954 trn d??i m??i tu?i theo gia ?nh vo Nam ho?c sinh tr??ng l?n ln ? Mi?n Nam h?u h?t c t ti v t?t nghi?p ??i h?c. S? l??ng gi?i tr? c?m bt ny cng ngy cng ?ng ??o theo ? thnh l?p cc ??i h?c ? cc t?nh Hu?, ? L?t, ? N?ng, Nha Trang, C?n Th?, Long Xuyn, Ty Ninh v cc ??i h?c t? ? Si Gn nh? V?n H?nh, Minh ??c… H? tr??ng thnh v? tu?i ??i v nh?n th?c sau 1963, trong hon c?nh nhi?u xo tr?n chnh tr?, x h?i chi?n tranh m? r?ng v?i s? can thi?p ? ?t c?a qun ??i n??c ngoi. Th?i cu?c v chnh tr? l thi?t thn ??i v?i h? v b? ??ng vin, ?i qun d?ch.[...] Do ?, h? c l?i nhn th?i cu?c ??t n??c v ngh? thu?t v?n h?c khc h?n v?i l?i nhn c?a ?n anh h? vi?t t? tr??c 1963.(…) Th? v?n gi?i tr? vi?t sau 1963 th??ng theo m?t xu h??ng chung, ph?n nh v? tr? Kafka, nh? tn ??t cho m?t s? ??c bi?t v? th? v?n c?a Hnh Trnh, ho?c ph?n nh thn ph?n nh?ng nhn v?t Vi?t Nam t??ng t? nh?ng nhn v?t trong ti?u thuy?t Gi? th? hai m??i l?m c?a Gheorghiu”. (H??ng v? Mi?n Nam Vi?t Nam, Nguy?n V?n Trung, Kh?i Hnh s? 92, thng 6/2004).

V? vi?c ki?m duy?t ? Mi?n Nam, Nguy?n V?n Trung vi?t: “Bo th khng ph?i ki?m duy?t nh?ng c th? b? t?ch thu ??a ra to. Trong khun kh? chnh sch h?n ch? t? do chnh tr? nh? v?y, n?u khng xu?t b?n cng khai, h?p php, v?n c th? in rono, ph? bi?n, by bn ngay c? trn cc s?p bo v c th? b? t?ch thu… Ng??i c?m bt vi?t nh?ng ?i?u c?m k?, ph phn chnh sch ny, chnh sch kia c?a nh n??c, th?m ch h?p nhau vi?t khng th? ph?n ??i, ??ng trn bo m khng lo ng?i v? an ninh chnh tr? c?a b?n thn gia ?nh b?n b. Ni cch khc, vi?t ph phn m khng s? nh n??c.

Th?i Vi?t Nam C?ng ho (1955-1975), nh?ng g ti vi?t thnh sch ??a ki?m duy?t, cu?n ???c php xu?t b?n, cu?n khng, ho?c nh?ng bi bo sau gom l?i thnh sch ??a ki?m duy?t th??ng ???c php, nh?ng b? m?t s? bi v c th? ni r nh?ng bi ? b? ki?m duy?t. ?y l tnh tr?ng chung, do ? ng??i th?i sau mu?n tm hi?u nh?ng ng??i c?m bt th?i k? 1955-1975 c?n l?u tm ??c khng ph?i ch? sch ???c xu?t b?n cng khai h?p php m c? nh?ng sch khng xu?t b?n ???c, nh?ng v?n c v cn ? trong cc t?p ch v chnh nh?ng bi ??ng trong cc t?p ch khng ???c xu?t b?n thnh sch, m?i ph?n nh trung th?c tm t? ng??i vi?t v? th?i k? h? s?ng”. (Nguy?n V?n Trung, bi ? d?n).

*

Tm l?i, sau 1954: t? bo ??y m?nh vi?c ??i m?i v?n h?c l t? Sng T?o, ra ??i cng v?i hai tc ph?m ch? ch?t c?a Thanh Tm Tuy?n: t?p th? Ti khng cn c ??c (1956) v ti?u thuy?t B?p l?a (1957). T? bo ch tr?ng ??n vi?c gi?i thi?u v?n ch??ng n??c ngoi l t? V?n c?a Nguy?n ?nh V??ng v Tr?n Phong Giao. Bch Khoa l t?p ch v?n h?c s?ng lu nh?t v quy t? nh?ng khuynh h??ng chnh tr? ??i ch?i nh?t. Nguy?n Hi?n L ghi l?i trong h?i k: “T? t??ng chnh tr? c?a nh?ng cy vi?t nng c?t c?a Bch Khoa c khi tri ng??c nhau: V? H?nh thin c?ng, sau theo c?ng. V Phi?n ch?ng c?ng. ?on Thm, Phan V?n T?o, khng ?a c?ng nh?ng c?ng khng ??; khng thch M? nh?ng c?ng khng ni ra [...] Ti, c l? c? Nguy?n Ngu v L Ng? Chu c c?m tnh v?i khng chi?n [...] M?c d?u v?y, cc anh em trong to so?n v?n gi? tnh ho h?o v?i nhau. Xu h??ng ph?n nhau nh? V? H?nh v V Phi?n m v?n tr?ng t? t??ng c?a nhau, t nh?t trong 10 n?m ??u. ? l ?i?m ti qu nh?t. (Trch ??i vi?t v?n c?a ti, c?a Nguy?n Hi?n L, nxb V?n Ngh?, Cali 1986, trang 143).

Nh? h? th?ng bo ch pht tri?n, qu?n chng ??c gi? ?ng ??o ?? m?i thnh ph?n, cc nh v?n n?i ti?ng nh? Mai Th?o, Bnh Nguyn L?c, Ty H?ng, Nh Ca, Duyn Anh, Chu T?, Thanh Nam, v.v. ??u s?ng b?ng ngi bt m?t cch d? gi?. H? l nh?ng ng??i vi?t chuyn nghi?p. Nhi?u nh v?n c nh xu?t b?n ring. Nguy?n Hi?n L trong 30 n?m bin kh?o v d?ch thu?t ? vi?t ???c 100 quy?n sch tr??c 75, v 20 cu?n sau 75. Nguy?n V?n Trung, ngoi l??ng sch v? tri?t h?c, v?n h?c, in tr??c 75, trong nh?ng cng trnh sau 75, c b? L?c Chu H?c, nghin c?u v? v?n h?c Mi?n L?c t?nh Nam K?, hi?n nay ch?a in, nh?ng nh?ng ng??i nghin c?u trong v ngoi n??c v?n th??ng s? d?ng m khng ni xu?t x?.

Nh?ng nh v?n nh? H? H?u T??ng, Bnh Nguyn L?c, Mai Th?o… c?ng ??u c nh?ng s? l??ng ti?u thuy?t trn d??i 30 cu?n. V? sng tc, l??ng nhi?u th ph?m c gi?m, nh?ng ? l ci gi m nh v?n ph?i tr?.

M?t thnh ph?n ??c gi? ?a d?ng, nhi?u t?ng l?p khc nhau. Trong giai ?o?n ??u t? 56 ??n 63: ??c gi? c h?c ??c Bch Khoa, V?n Ho Ngy Nay… l?p tr? c?p ti?n ??c Sng T?o, l?p tr th?c ??c nhm Quan ?i?m.

T? 1963 tr? ?i, bo ch tr? nn ?a d?ng, t? V?n c m?t ch? ??ng ring bi?t trong s? ti?p c?n v?i v?n h?c n??c ngoi, v c?ng l t?p ch v?n h?c bn ch?y nh?t th?i ?y. V nh?ng t? nh? ??t N??c, Hnh Trnh, Trnh By… ni ??n nh?ng v?n ?? thi?t thn c?a con ng??i tr??c chnh tr? v chi?n tranh. Nh?ng t? nh? ??i Di?n c?a Nguy?n Ng?c Lan ch?ng l?i chnh quy?n…

V? s? l?a ch?n tc gi?, c th? ni: L?p tr? b?i ??i thch ??c Duyn Anh. L?p s?ng v? bo thch Chu T?. Ty H?ng, Trng D??ng, Nguy?n Th? Th?y V?, Nguy?n Th? Hong, Nh Ca, ph?n ?nh l?p ph? n? tn ti?n, nh?n th?c chnh mnh qua thn xc. L?p tr th?c thch cch ??t v?n ?? c?a V? Kh?c Khoan, M?c ??, Nghim Xun H?ng. L?p tr? lng m?n giao th?i thch ??c Mai Th?o. Thanh Tm Tuy?n, D??ng Nghi?m M?u l nh?ng tc gi? kh, ?i h?i ng??i ??c m?t trnh ?? tr th?c cao. Qu?n chng bnh dn thch L Xuyn, Tng Long… H?c sinh tr??ng Ty ??c v?n ch??ng ngo?i qu?c qua ti?ng Php, ti?ng Anh. H?c sinh tr??ng Vi?t ??c cc tc ph?m ngo?i qu?c qua b?n d?ch ho?c phng tc.

??c ?i?m

??c ?i?m chnh c?a n?n v?n h?c Mi?n Nam t? 1954 ??n 1975, l ? thot kh?i v?n h?c th? k? XIX, gi t? lng m?n ti?n chi?n. Nhi?u nh v?n tm cch xy d?ng t? t??ng trn n?n tri?t h?c hi?n ??i, ??a con ng??i v? h??ng tm hi?u chnh mnh. Tri?t h?c hi?n sinh xu?t hi?n d??i nhi?u hnh th?c: phng tr t?u qun, ?n ch?i, b?i ??i, l t?ng th?p nh?t; ? m?c cao h?n, n h?u thu?n cho tc ph?m: con ng??i quay v? kh?o st chnh mnh, nh?n th?c chnh mnh, v?i nh?ng nhn v?t c?a Mai Th?o, Thanh Tm Tuy?n, D??ng Nghi?m M?u… Cch m t? c?a D??ng Nghi?m M?u, Thanh Tm Tuy?n, nhi?u ch?, cho th?y cc ng ? dng hi?n t??ng lu?n trong s? m? x? v phn tch. ?? p d?ng t? t??ng tri?t h?c vo th?c t? v?n h?c m?t cch v?a ph?i, d? hi?u, ? c cc ngi bt nh? Nguyn Sa, v?a l gio s? tri?t v?a l nh th?, nh? Nguy?n V?n Trung v?a l gio s? ??i h?c v?a vi?t sch tri?t h?c v ph bnh v?n h?c. Quan ni?m d?n thn c?a Sartre, qua Nguy?n V?n Trung, thm nh?p vo ??i s?ng gi?i tr?: Hong Ph? Ng?c T??ng, L? Ph??ng, Nguy?n ??c Xun, l h?c tr c?a Nguy?n V?n Trung, do ?nh h??ng quan ni?m d?n thn c?a Sartre m vo b?ng h?i 1968. Cu?n Ca t?ng thn xc c?a Nguy?n V?n Trung c?ng ? ?nh h??ng t nhi?u ??n cc nh v?n ph? n? trong l?i vi?t m?nh b?o v? thn xc c?a h?.

Tm l?i, tri?t h?c hi?n sinh, ch? nghi siu th?c v phn tm h?c, gip m?t s? tc gi? ?o su thm nhi?u v?n ?? tr?ng y?u c?a con ng??i, c?a ??t n??c, ??t l?i v?n ?? chi?n tranh. K?ch c?a V? Kh?c Khoan pht tri?n kha c?nh phi l trong ??i s?ng. Thanh Tm Tuy?n trong th? t? do, khai ph vng ti?m th?c con ng??i b?ng nh?ng cch t?o hnh m?i l?. Truy?n c?a D??ng Nghi?m M?u ?o su ci tr?ng r?ng gh gh?m trong hi?n sinh con ng??i, b? tha ho trong chi?n tranh v nh??c ti?u. Mai Th?o v? l?i m?t th?i khng chi?n ??y ?o t??ng, v t?c nh?ng b? m?t h? v, chn ch??ng, s?ng v?t v? trong say s?a, n?i v? tr??ng thnh th?. V Phi?n ?o su xu?ng nh?ng m?t mt c?a con ng??i khi ph?i b?t kh?i ngu?n c?i, tra kh?o vng b?n n?ng su kn c?a tnh d?c. Phan Nh?t Nam trnh by nh?ng bi ?t c?a ??i lnh, nh?ng k? c?m sng b?n vo qu h??ng mnh. Bnh Nguyn L?c tm v? ngu?n c?i c?a dn t?c di dn t? B?c vo Nam, chi?m h?u ??t ?ai c?a ng??i Chm, ng??i Chn L?p, tm s?ng trong r?ng ???c, r?ng m?m, v??n ln t? hai y?u t? c? b?n: ??t v n??c. Nguy?n Th? Hong, Ty H?ng, Th?y V?, Trng D??ng, Nh Ca, Tr?n Th? Ngh… th? hi?n tm linh to b?o c?a ng??i ph? n? th?i ??i, chao ??o tr??c m?t th? n? quy?n v?a thnh hnh qua s? nh?n di?n thn xc, v b? d?n v?t trong m?t x h?i v?n cn ch?a h?n thot kh?i ??o l Kh?ng M?nh, v.v.

M?i nh v?n c m?t vng khai ph ring. Tnh ch?t ?a d?ng ?y khi?n cho v?n h?c Mi?n Nam, qua cc ngi bt khc nhau, ? ph?n nh ???c thn ph?n con ng??i trong x h?i chi?n tranh, b?ng nh?ng hnh th?c sng t?o m?i, khc h?n ti?n chi?n, t?o cho v?n h?c Vi?t Nam m?t b? m?t tr??ng thnh trong tm th?c nh v?n v tm th?c ??c gi?.

Th?y Khu

Paris, thng 10/2007

B?n V?n Vi?t, ??c l?i v s?a ch?a ngy 4/7/2014

Tc gi? g?i V?n Vi?t.

Comments are closed.