Lê Hồng Lâm
Hôm nay [3.1] là sinh nhật tuổi 65 của Todd Haynes – một đạo diễn, biên kịch, nhà sản xuất đậm phong cách tác giả của điện ảnh đương đại Mỹ.
Sự nghiệp của ông trải dài trong bốn thập niên với đâu đó trên chục bộ phim điện ảnh indie hoặc arthouse & vài phim ngắn, series truyền hình. Tôi không xem hết các bộ phim của ông, nhưng những bộ phim đã xem thì đặc biệt yêu thích, vì vẻ đẹp của hình thức kể chuyện, về sức mạnh trong biểu đạt nghệ thuật. Tôi đặc biệt yêu thích cách ông xây dựng các nhân vật nữ trung niên luôn vượt thoát và phá vỡ các khuôn mẫu đạo đức xã hội (đặc biệt là bối cảnh xã hội Mỹ những năm 50 của thế kỉ trước) và được hoá thân bởi những nữ diễn viên có độ nhạy cảm tuyệt vời về diễn xuất như Julianne Moore, Cate Blanchett và Kate Winslet…
Trang AllMovie nhận xét rất hay rằng, “Todd Haynes được biết đến với việc làm ra những bộ phim mang tính khiêu khích, phá vỡ cấu trúc tự sự truyền thống và vang vọng một thứ chủ nghĩa ái dục vượt rào cản, phức tạp. […] Dù ông không tự xem mình là một nhà làm phim đồng tính chuyên làm phim về đồng tính, cái tên Haynes đã trở nên đồng nghĩa với phong trào New Queer Cinema và nỗ lực của nó trong việc vừa khám phá vừa tái định nghĩa các đường biên của văn hóa queer tại nước Mỹ và xa hơn nữa.”
Các tác phẩm của Haynes bị ám ảnh sâu sắc bởi những ý niệm hậu hiện đại về bản sắc và tính dục như những khái niệm được kiến tạo về mặt xã hội, cũng như về bản sắc cá nhân như một trạng thái linh hoạt, luôn biến đổi. Nhân vật trung tâm trong phim của ông hầu như luôn là những kẻ đứng bên lề xã hội, những con người có bản sắc và tính dục “lật đổ”, khiến họ xung đột với các chuẩn mực đã được xã hội chấp nhận. Trong vũ trụ điện ảnh của Haynes, tính dục (đặc biệt là những dạng tính dục “lệch chuẩn” hay phi truyền thống) là một sức mạnh mang tính lật đổ và nguy hiểm, có khả năng phá vỡ trật tự xã hội, và vì thế thường bị các cấu trúc quyền lực thống trị đàn áp một cách tàn bạo.
Sự cộng tác lâu dài với các nữ diễn viên kỳ cựu là yếu tố then chốt giúp phong cách tác giả của Haynes trở nên nhất quán và sâu sắc. Julianne Moore, Cate Blanchett và Kate Winslet không chỉ mang đến kỹ thuật diễn xuất tinh luyện, mà còn thấu hiểu tính “trình diễn” cố hữu trong các nhân vật của Haynes – những người phụ nữ luôn ý thức rằng mình đang được nhìn, được đánh giá và bị định nghĩa. Chính sự tự ý thức đó tạo nên chiều sâu bi kịch và cũng là sức mạnh phản kháng thầm lặng trong phim ông.
Bốn bộ phim/miniseries mà tôi chọn dưới đây là những sáng tạo nghệ thuật mang đậm dấu ấn và phong cách cá nhân nhất của Todd Haynes. Những tác phẩm đậm chất nữ tính với vẻ quyến rũ, dịu dàng ở bề mặt nhưng quyết liệt và lật đổ từ bên trong.
Julianne Moore trong Far from Heaven (2002)
Cate Blanchett & Rooney Mara trong Carol (2015)
Kate Winslet & Evan Rachel Wood trong Mildred Pierce (2011)
Julianne Moore & Natalie Portman trong May December (2023)