Tino Cao
Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác là một bộ tiểu thuyết trường thiên dài hơn hai nghìn trang, được viết trong những năm cuối 1970 và đầu 1980. Tác phẩm được nhà xuất bản An Tiêm phát hành tại Mĩ đầu thập niên 1990 trong một hoàn cảnh đặc biệt của cộng đồng người Việt lưu vong khi nhu cầu hiểu về quá khứ trở thành một đòi hỏi tinh thần sâu sắc. Trong khung cảnh ấy, cuốn tiểu thuyết xuất hiện như một công trình văn chương quy mô lớn nhằm cung cấp một cách hình dung mới của người đọc về một thời đại lịch sử đã đi qua.
Nguyễn Mộng Giác tiếp cận thế kỉ 18 bằng con đường của tiểu thuyết lịch sử cho phép dữ kiện của sử học và năng lực tưởng tượng của văn chương cùng tham gia vào việc hình thành một không gian tự sự rộng lớn. Quá khứ trong Sông Côn mùa lũ được triển khai qua những con người cụ thể và qua những biến cố gắn liền với đời sống của cộng đồng. Vùng đất Bình Định, nơi khởi phát phong trào Tây Sơn, được mô tả là một địa phương mang truyền thống võ học lâu đời, đồng thời là nơi hội tụ những xung lực dữ dội của đời sống xã hội đương thời. Trong bối cảnh ấy, trật tự cai trị của chính quyền địa phương, gánh nặng thuế khóa, sự lộng hành của tầng lớp quan lại và những biến động kinh tế đã tạo nên một tình thế xã hội chất chồng đối kháng. Những con người sống trong không gian ấy mang theo những kinh nghiệm khác nhau đối với thực trạng của đất nước. Nông dân, kẻ sĩ, thương nhân nhỏ và những gia đình Nho học địa phương đều xuất hiện trong tiểu thuyết với hoàn cảnh riêng và với cách nhìn riêng về vận động của thời cuộc. Sự gặp gỡ của những kinh nghiệm ấy đem lại cho thế giới tiểu thuyết một độ dày xã hội đặc biệt giúp người đọc cảm nhận rõ bầu không khí của một giai đoạn lịch sử đang hình thành những biến đổi sâu sắc.
Ở trung tâm của toàn bộ câu chuyện là hình tượng Nguyễn Huệ, người lãnh tụ của phong trào Tây Sơn và sau này trở thành hoàng đế Quang Trung. Nhân vật này được Nguyễn Mộng Giác xây dựng như điểm hội tụ của nhiều dòng chảy kinh nghiệm khác nhau trong đời sống xã hội. Tiểu thuyết theo dõi quá trình trưởng thành của Nguyễn Huệ từ những năm tháng tuổi trẻ ở vùng đất Bình Định cho đến khi nhân vật bước vào vị trí giữ vai trò quyết định trong vận động của thời cuộc. Hành trình ấy diễn ra trong sự tiếp xúc liên tục giữa nhân vật với đời sống của người dân. Những cuộc trò chuyện trong sinh hoạt làng xã, những quan sát về hoàn cảnh của quần chúng và những trải nghiệm trước những bất công của trật tự đương thời dần hình thành trong nhân vật một nhận thức sâu sắc về tình hình chung của đất nước. Nhờ cách tổ chức tự sự ấy, hình tượng văn học Nguyễn Huệ được kiến tạo như một nhân cách hình thành từ chính môi trường sống của thời đại mình; những trải nghiệm cá nhân cùng những quan sát về đời sống của quần chúng từng bước kết tinh thành bản lĩnh lãnh tụ ở con người ông. Lịch sử ghi nhận Nguyễn Huệ như một nhân vật lẫy lừng của thế kỉ 18. Một số sử gia từng so sánh ông với Nã Phá Luân đại đế của nước Pháp nhằm nhấn mạnh tài năng quân sự và khả năng xoay chuyển cục diện chiến tranh. Các sách chính sử, dã sử và truyền khẩu dân gian đều lưu giữ hình dung quen thuộc về nhân vật này: một lãnh tụ quân sự kiệt xuất, xuất thân bình dân, với tài cầm quân và năng lực đưa ra những quyết định hành động bình Nam ổn Bắc, đánh Xiêm đuổi Thanh. Khi bước vào thế giới văn chương, nhân vật lịch sử ấy được đặt trở lại trong không gian của kinh nghiệm con người. Những câu hỏi về động cơ hành động, về sự hình thành của nhận thức xã hội và về những lựa chọn trước thời cuộc trở thành những yếu tố quan trọng của thế giới tự sự. Trong tiểu thuyết của Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Huệ vì thế không chỉ là một nhân vật của chính sử mà còn là một hình tượng văn học được soi chiếu từ nhiều góc nhìn khác nhau của đời sống, từ cảm nhận của những người xung quanh cho đến suy tư của chính nhân vật trước những hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Từ góc nhìn ấy, Sông Côn mùa lũ mở ra một suy tư rộng hơn về mối quan hệ giữa cá nhân và thời đại. Những biến động lớn của thế kỉ mười tám hiện ra trong tiểu thuyết qua kinh nghiệm sống của con người đang tồn tại trong hoàn cảnh ấy. Các nhân vật quan sát, suy nghĩ và lựa chọn hành động trong bối cảnh một xã hội đang dồn tụ nhiều lực lượng đối kháng. Chính trong dòng vận động ấy mà phong trào Tây Sơn xuất hiện như kết quả của một quá trình tích tụ lâu dài trong cộng đồng. Văn chương ở đây trở thành một không gian để nhìn lại quá khứ qua kinh nghiệm của con người, nơi những biến động của thời đại được cảm nhận từ bên trong đời sống xã hội. Ngòi bút của Nguyễn Mộng Giác cho thấy khả năng của tiểu thuyết trong việc làm sáng tỏ chiều sâu tinh thần của một giai đoạn lịch sử và gợi ra những suy tư bền vững về cách con người bước vào dòng chảy của thời đại.
Trong kết cấu rộng lớn của Sông Côn mùa lũ, Nguyễn Mộng Giác tổ chức thế giới tiểu thuyết như một không gian xã hội nhiều tầng lớp, nơi những lực lượng khác nhau cùng tham gia vào chuyển động của lịch sử. Những người nông dân, những kẻ sĩ, những thương nhân nhỏ, những gia đình Nho học ở Bình Định, những võ tướng xuất thân bình dân và các sĩ phu Bắc Hà đều cùng hiện diện trong cùng một trường tự sự. Người đọc bắt gặp trong tiểu thuyết những cuộc trò chuyện về mùa màng, về thuế khóa, về gánh nặng sưu dịch và về nỗi bất an của đời sống làng xã. Những chi tiết ấy tạo nên cảm giác về một xã hội đang chuyển mình từ bên trong. Tác giả để cho đời sống thường nhật của cộng đồng trở thành nơi phản chiếu những rung chuyển đầu tiên của thời đại. Những bất bình của nông dân, suy tư của kẻ sĩ và bất mãn của người buôn bán nhỏ đã hội tụ thành một dòng chảy mạnh mẽ. Các nhân vật trung tâm bước ra từ chính sinh hoạt của vùng đất ấy với những trải nghiệm được tích lũy qua đời sống cộng đồng và qua những va chạm trực tiếp với thực tại. Nhờ cách dựng nền cảnh như vậy, tiểu thuyết đạt được chiều sâu xã hội đặc biệt khi mỗi tầng lớp con người phản ánh một cách cảm nhận riêng trước những chuyển động của đất nước. Những chi tiết nhỏ trong sinh hoạt thường nhật, những cuộc gặp gỡ giữa người dân và cả những câu chuyện truyền miệng trong cộng đồng dần dần kết nối lại với nhau, tạo nên hình dung chung về một xã hội đang bước vào giai đoạn biến động lớn.
Hành trình trưởng thành của Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ được Nguyễn Mộng Giác triển khai từ những năm tháng tuổi trẻ gắn với môi trường Nho học địa phương của vùng đất Bình Định. Tuổi trẻ ấy đi qua lớp học của giáo Hiến, qua những buổi bình văn và những cuộc trò chuyện giữa các nho sinh về tình hình đất nước. Nhân vật An và gia đình giáo Hiến tạo thành một điểm tựa quan trọng trong phần đầu của tiểu thuyết, giúp nhà văn đặt Nguyễn Huệ trở lại trong khung cảnh sinh hoạt quen thuộc của đời sống làng xã. Trong bầu không khí ấy, hình tượng Nguyễn Huệ hiện ra trước hết như một thanh niên có trí tuệ linh hoạt, khả năng quan sát sắc bén và một trực giác đặc biệt trước những dấu hiệu rạn nứt của trật tự xã hội đương thời. Những cuộc trò chuyện giữa Nguyễn Huệ với bạn học, với thầy đồ và với những người dân trong vùng dần dần mở rộng tầm nhìn của nhân vật. Qua những câu chuyện về đời sống nông dân, về thuế khóa và về sự lộng hành của tầng lớp quan lại địa phương, Nguyễn Huệ tiếp nhận một kinh nghiệm xã hội ngày càng sâu rộng. Trong cách tổ chức của Nguyễn Mộng Giác, quá trình trưởng thành của nhân vật gắn liền với sự tích lũy nhận thức về đời sống của cộng đồng. Tư chất cá nhân của Nguyễn Huệ gặp gỡ với những trải nghiệm của xã hội, từ đó hình thành một tầm nhìn ngày càng rõ nét về hoàn cảnh của đất nước và về khả năng hành động của con người trong một thời khắc đặc biệt của lịch sử.
Sự trưởng thành của nhân vật trung tâm được đặt trong quan hệ với một hệ thống nhân vật rộng lớn, bao gồm cả những gương mặt hư cấu và những nhân vật lịch sử quen thuộc của phong trào Tây Sơn. Bên cạnh An và gia đình giáo Hiến, sự hiện diện của Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân cùng với các trí thức như Ngô Thì Nhậm, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp và Hồ Thiện Yểm đã mở rộng đáng kể chiều sâu của thế giới tiểu thuyết. Mỗi nhân vật đại diện cho một kinh nghiệm xã hội và một vị trí khác nhau trong đời sống của thời đại. Nguyễn Nhạc xuất hiện với kinh nghiệm từng trải của một con người gắn bó mật thiết với đời sống địa phương Bình Định, quen thuộc với các quan hệ buôn bán và mạng lưới xã hội của vùng đất này. Nguyễn Lữ mang một sắc thái trầm tĩnh, đưa vào câu chuyện một chiều sâu suy tư gắn với cảm nhận cá nhân trước hoàn cảnh của đất nước. Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân đại diện cho lớp võ tướng xuất thân từ đời sống bình dân, những con người bước vào lịch sử bằng năng lực chiến trận và bằng lòng trung thành với Tây Sơn. Sự xuất hiện của các sĩ phu Bắc Hà như Ngô Thì Nhậm và Nguyễn Thiếp đem lại cho tiểu thuyết một chiều kích trí thức rõ rệt khi những cuộc gặp gỡ giữa họ với Nguyễn Huệ trở thành dịp để đặt ra các vấn đề về đạo lí trị quốc, về nền tảng của quyền lực và con đường phát triển của đất nước. Qua toàn bộ hệ thống nhân vật ấy, Nguyễn Mộng Giác đã dựng nên một bức tranh xã hội rộng lớn trong đó nhiều kinh nghiệm khác nhau của cộng đồng cùng hội tụ. Trong bức tranh ấy, Nguyễn Huệ xuất hiện như điểm giao thoa của những kinh nghiệm xã hội ấy. Chính sự gặp gỡ của những quan hệ ấy đã đem lại cho hình tượng nhân vật trung tâm chiều sâu lịch sử và văn học của một con người được hình thành từ trong lòng của hoàn cảnh xã hội.
Ở góc nhìn thi pháp, Sông Côn mùa lũ đánh dấu một bước phát triển quan trọng của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ở nửa sau thế kỉ 20. Nguyễn Mộng Giác lựa chọn hình thức trường thiên với dung lượng hơn hai nghìn trang để mở rộng khả năng biểu đạt của thể loại. Quy mô ấy cho phép tác giả triển khai một mạng lưới nhân vật dày đặc, đồng thời tổ chức thời gian tự sự theo những lớp lang trải dài nhiều năm tháng. Các biến cố của thế kỉ 18 được đặt trong một tiến trình kể chuyện liên tục, qua đó người đọc theo dõi được sự hình thành và biến đổi của các nhân vật trong tương quan với hoàn cảnh xã hội. Chính sự kết hợp giữa quy mô trường thiên và nhịp kể chậm rãi đã tạo nên một hình thức tự sự hiếm thấy trong văn học Việt Nam đương đại. Tác phẩm không hướng đến việc tái dựng một chuỗi sự kiện theo lối biên niên mà tập trung xây dựng một không gian kể chuyện rộng mở, nơi đời sống của con người được quan sát qua nhiều góc nhìn khác nhau. Trong không gian ấy, các nhân vật lịch sử bước vào tiểu thuyết với tư cách những con người có đời sống nội tâm, có suy nghĩ và đưa ra quyết định lựa chọn trước hoàn cảnh của đất nước. Chính cách tổ chức tự sự này đã giúp Sông Côn mùa lũ vượt ra khỏi phạm vi của một tiểu thuyết lịch sử thông thường để trở thành một công trình văn chương có chiều sâu suy tư.
Từ góc nhìn của lịch sử văn học, tác phẩm của Nguyễn Mộng Giác còn cho thấy khả năng của tiểu thuyết trong việc mở rộng cách tiếp cận đối với quá khứ. Trong truyền thống viết sử, các biến cố thường được ghi nhận qua hành động của các nhân vật lớn và qua những quyết định chính trị quan trọng. Tiểu thuyết lịch sử, với đặc trưng của nghệ thuật tự sự, cho phép nhà văn tiếp cận cùng một giai đoạn bằng con đường khác: con đường của kinh nghiệm con người. Trong Sông Côn mùa lũ, các nhân vật xuất hiện với những suy tư, những lựa chọn và những mối quan hệ cụ thể. Qua những trải nghiệm ấy, người đọc nhận ra những tầng nghĩa khác của quá khứ, những tầng nghĩa chỉ có thể được bộc lộ qua trí tưởng tượng của văn chương. Chính từ bút pháp ấy, Sông Côn mùa lũ vượt ra khỏi khuôn khổ của một tiểu thuyết lịch sử thông thường để trở thành một suy tư văn chương sâu sắc về quá khứ, nơi kinh nghiệm của con người và trí tưởng tượng của văn học cùng góp phần mở rộng cách hiểu của các thế hệ sau về lịch sử dân tộc.