Lê Thọ Bình
Trong kho tàng văn học và âm nhạc Nga – Xô Viết, có tới 60 bài thơ, ca khúc có tiêu đề là “Бабье лето” (Mùa hè rớt, Mùa hè quý bà).
Giữa rất nhiều “mùa hè rớt” ấy, với độc giả Việt Nam, bài thơ được nhớ đến nhiều hơn cả vẫn là “Бабье лето” của Olga Berggolts, một thi phẩm nhỏ bé mà ám ảnh, dịu dàng mà sâu thẳm.
Trong ký ức nhiều thế hệ bạn đọc, Olga Berggolts không chỉ là một thi sĩ, mà là một “giọng nói nội tâm”, lặng lẽ, bền bỉ và giàu trải nghiệm. “Mùa hè rớt” có lẽ là bài thơ khiến người ta dừng lại lâu hơn cả, bởi nó không nói về tuổi trẻ, mà nói về phần còn lại của tuổi trẻ trong con người đã đi qua tuổi trẻ.
1- Một mùa không có thật – nhưng ai cũng từng trải qua:
Bài thơ mở ra bằng một thứ ánh sáng rất khó gọi tên: “Có một mùa trong ánh sáng diệu kỳ/ Cái nắng êm ru, màu trời không chói…”.
Không phải mùa xuân, cũng không phải mùa hè. Đó là một khoảnh khắc mong manh của thiên nhiên nước Nga, khi mùa thu đã chớm lạnh, bỗng dưng dịu lại bằng vài ngày nắng ấm cuối cùng. Nhưng với Berggolts, đó không chỉ là một hiện tượng thời tiết.
Đó là một trạng thái của đời người.
“Mùa hè rớt” không phải là sự trở lại của mùa hè, mà là dư âm của mùa hè, thứ ánh sáng còn sót lại sau khi rực rỡ đã qua. Nó không mang tính khởi đầu, mà là một khoảng lặng, nơi con người chợt nhận ra mình đã đi qua những gì.
2- “Cho những người yếu đuối” – một phát hiện dịu dàng mà sâu sắc:
Một câu thơ như một lời tự thú:
“Mùa hè rớt cho những người yếu đuối
Cứ ngỡ ngàng như lại bắt đầu xuân”
“Yếu đuối” ở đây không phải là sự bạc nhược. Đó là những con người còn giữ được khả năng rung động, biết ngỡ ngàng, biết tin, biết nhớ. Chính họ là những người dễ bị đánh thức bởi một chút ấm áp muộn màng, để rồi tưởng như mình có thể bắt đầu lại.
Nhưng Berggolts không nuôi dưỡng ảo tưởng ấy. Bà chỉ ghi nhận nó, như một phản xạ rất người.
Ở một tầng nghĩa khác, “Бабье лето” trong văn hóa Nga còn gợi đến “mùa hè của những quý bà”, vẻ đẹp muộn, sự dịu dàng đã qua thời rực rỡ. Vì thế, câu thơ không chỉ nói về cảm xúc, mà còn là một cách nhìn rất tinh tế về thân phận và thời gian.
Đó là khoảnh khắc người ta hiểu rằng mình không còn ở tuổi bắt đầu, nhưng trái tim thì vẫn chưa chịu già đi.
3- Thi pháp của sự mong manh:
Bài thơ không có những hình ảnh lớn. Không có bão tố, không có bi kịch. Chỉ là những chi tiết rất nhẹ:
“Trên má mơ hồ tơ nhện bay giăng
Khe khẽ như không, dịu dàng, phơ phất…”
Một sợi tơ nhện. Một làn gió. Một chuyển động gần như không nhìn thấy.
Những hình ảnh ấy đều có chung một đặc điểm: tồn tại rất ngắn, và biến mất rất nhanh.
Đó cũng chính là cách ký ức vận hành.
Ký ức không ập đến, không gây chấn động. Nó chỉ khẽ chạm vào con người, đủ để đánh thức một vùng sâu kín nào đó. Và khi ta kịp nhận ra, nó đã gần như tan biến, chỉ còn lại một cảm giác mơ hồ mà dai dẳng.
Berggolts không cố giữ lại những khoảnh khắc ấy. Bà để chúng trôi đi, như chính cách thời gian trôi qua đời người.
4- Khi cảm xúc “ít đi” – và con người trở nên sâu hơn:
Đến một đoạn, bài thơ bất ngờ rẽ vào chiều sâu của đời sống nội tâm:
“Hạnh phúc ít hơn khóe nhìn say đắm
Ghen tuông dù chua chát cũng thưa hơn”
Đây là một nhận xét vừa nhẹ nhàng, vừa tàn nhẫn.
Con người sau tuổi trẻ không còn yêu như trước. Không còn những ánh nhìn cháy bỏng, không còn những cơn ghen dữ dội. Mọi thứ dường như nhạt đi.
Nhưng Berggolts không xem đó là mất mát.
Bà nhìn thấy trong đó một dạng trưởng thành: Ít nồng nhiệt hơn, nhưng sâu sắc hơn, Ít bốc đồng hơn, nhưng bao dung hơn
Cảm xúc không biến mất. Nó chỉ lắng xuống.
Và chính trong sự lắng xuống ấy, con người bắt đầu hiểu được bản chất của yêu thương, không phải là chiếm hữu, mà là chấp nhận.
5- Nỗi nhớ – trung tâm của mọi hồi sinh:
Rồi bài thơ đi đến điểm sâu nhất, nơi mọi hình ảnh đều lùi lại:
“Nhưng ta nhớ… Trời ơi ta vẫn nhớ
Tình yêu đầu…”
Không còn mùa. Không còn ánh sáng. Chỉ còn lại ký ức.
Tình yêu đầu tiên, thứ tưởng như đã lùi rất xa, bỗng trở lại, không phải để làm sống lại quá khứ, mà để nhắc con người rằng mình đã từng sống trọn vẹn đến thế nào.
Nỗi nhớ ở đây không dữ dội, không xé lòng. Nó hiện lên như một sự thật hiền lành, không thể chối bỏ.
Đó là lúc con người hiểu rằng: một số điều không cần quay lại, chỉ cần được nhớ là đủ.
6- Một định nghĩa lặng lẽ về đời sống tình cảm:
Bài thơ khép lại bằng một chuỗi trải nghiệm:
“Nhưng chỉ mãi bây giờ ta mới biết
Yêu đương, giận hờn, tha thứ, chia tay…”
Đó không chỉ là câu chuyện của một mối tình, mà là bản đồ của đời sống cảm xúc con người.
Yêu: để mở ra. Giận: để va chạm. Tha thứ: để hiểu. Chia tay: để hoàn tất.
Chỉ khi đi hết hành trình ấy, con người mới thực sự biết mình đã sống như thế nào.
Và chỉ khi bước vào “mùa hè rớt”, ta mới có đủ khoảng cách để nhìn lại toàn bộ hành trình đó: không còn oán trách, không còn nuối tiếc, mà chỉ còn lại một sự thấu hiểu dịu dàng.
7- “Mùa hè rớt” – một mùa của tâm hồn:
Đọc “Mùa hè rớt”, ta nhận ra điều Olga Berggolts viết không phải là thời tiết.
Bà viết về một khoảnh khắc rất người: khi ta không còn trẻ, nhưng chưa già, khi ta đã mất đi nhiều, nhưng vẫn còn khả năng rung động và, khi ta không còn sống vội, mà bắt đầu sống sâu.
“Mùa hè rớt” vì thế không phải là một mùa trong năm. Nó là một mùa trong đời.
Một mùa rất ngắn. Nhưng nếu đã từng đi qua, người ta sẽ hiểu: hạnh phúc không nằm ở những ngày rực rỡ nhất, mà ở những ngày dịu dàng, khi ta đủ lặng để nhận ra nó vẫn còn ở lại trong mình.
ОЛЬГА БЕРГГОЛЬЦ
“Бабье лето” (“А я лишь теперь понимаю”)
“Есть время природы особого света,
неяркого солнца, нежнейшего зноя.
Оно называется
бабье лето
и в прелести спорит с самою весною.
Уже на лицо осторожно садится
летучая, легкая паутина…
Как звонко поют запоздалые птицы!
Как пышно и грозно пылают куртины!
Давно отгремели могучие ливни,
всё отдано тихой и темною нивой…
Всё чаще от взгляда бываю счастливой,
всё реже и горше бываю ревнивой.
О мудрость щедрейшего бабьего лета,
с отрадой тебя принимаю… И всё же,
любовь моя, где ты, аукнемся, где ты?
А рощи безмолвны, а звезды всё строже…
Вот видишь – проходит пора звездопада,
и, кажется, время навек разлучаться…
…А я лишь теперь понимаю, как надо
любить, и жалеть, и прощать, и прощаться.”
MÙA HÈ RỚT
Có một mùa trong ánh sáng diệu kỳ,
Cái nóng êm ru, màu trời không chói,
Mùa hè rớt – cho những người yếu đuối,
Cứ ngỡ ngàng như mới bắt đầu xuân!
Trên má, mơ hồ tơ nhện bay giăng,
Khe khẽ như không, nhẹ nhàng, phơ phất,
Lanh lảnh bầy chim bay đi muộn nhất,
Hoa cuối mùa sặc sỡ đến lo âu!
Những trận mưa rào đã tắt từ lâu,
Tất cả thấm trong cánh đồng lặng sẫm…
Hạnh phúc – hiếm hơn khoé nhìn say đắm
Ghen tuông – dù chua chát cũng thưa hơn!
Ôi cái mùa đại lượng rất thân thương,
Ta tiếp nhận, vì ngươi sâu sắc quá!
Nhưng ta nhớ, trời ơi, ta vẫn nhớ,
Tình yêu đâu?… Rừng lặng, bóng sao im.
Sao ơi sao, sao sắp rụng vào đêm,
Ta biết lắm, thời gian đang vĩnn biệt…
Nhưng chỉ mãi bây giờ, ta mới biết
Yêu thương, ngậm ngùi, tha thứ, chia tay…!
BẰNG VIỆT dịch