Tobi Trần – Giám tuyển Độc lập
Trong nhiều thập niên qua, giám tuyển đã chuyển từ một vai trò hậu trường sang vị trí trung tâm của hệ sinh thái nghệ thuật đương đại. Sự dịch chuyển này không chỉ trao thêm quyền lực cho giám tuyển mà còn kéo theo một loạt ngộ nhận mang tính cấu trúc về nghề. Điều đáng nói là những sai lầm phổ biến nhất của giám tuyển ngày nay không nằm ở kỹ năng tổ chức mà nằm ở tầng sâu hơn tại nơi khởi điểm tư duy và cách sử dụng diễn ngôn.
Sai lầm đầu tiên và cũng là sai lầm nền tảng nhất là khi giám tuyển nhầm lẫn giữa diễn ngôn và tư duy. Ở nhiều bối cảnh nghệ thuật trên thế giới, đặc biệt trong hệ thống bảo tàng và biennale quốc tế, diễn ngôn ngày càng được xem như một tiêu chí đánh giá độc lập và thậm chí tách rời khỏi tác phẩm. Văn bản giám tuyển (Curatorial text) trở thành nơi thể hiện năng lực lý thuyết, khả năng trích dẫn và sự cập nhật các thuật ngữ thời thượng. Chính lúc đó, diễn ngôn đã không còn phục vụ cho việc mở rộng khả năng đọc tác phẩm mà trở thành một lớp ngôn ngữ tự thân vận hành song song và đôi khi áp đảo chính triển lãm.
Đây không phải là một sai lầm cá nhân mà là hệ quả của một môi trường nơi ngôn ngữ được tán thưởng nhiều hơn trải nghiệm thẩm mỹ.
Sai lầm thứ hai là đặt khung ý niệm lên trước nhu cầu nội tại của tác phẩm. Trong nhiều triển lãm quốc tế, chủ đề được xác lập từ rất sớm và thường dựa trên các vấn đề lớn như bản sắc, hậu thuộc địa, sinh thái, giới hay công nghệ. Các tác phẩm sau đó được lựa chọn để “phù hợp” với khung ý niệm này. Cách làm này tạo ra những triển lãm có vẻ nhất quán về mặt diễn ngôn nhưng lại thiếu căng thẳng nội tại giữa các tác phẩm. Khi tác phẩm chỉ còn là ví dụ minh họa cho một luận điểm đã được định trước thì chính giám tuyển đã đánh mất vai trò trung gian của mình và đã chuyển sang vai trò áp đặt.
Đây là một điều đáng tiếc nhiều hơn là đáng trách khi giám tuyển có sự xu hướng thiên về khẩu vị của mình hơn là đồng kiến tạo.
Sai lầm thứ ba là giám tuyển bị ảo tưởng về tính đại diện. Nhiều giám tuyển tin rằng chỉ cần lựa chọn đúng chủ đề và đúng nghệ sĩ thì triển lãm sẽ tự động đại diện cho một cộng đồng, một khu vực hay một diễn ngôn toàn cầu. Trên thực tế, không có một triển lãm nào có thể đại diện được một cách trọn vẹn cả. Khi giám tuyển không tự ý thức rõ giới hạn vị thế của mình thì diễn ngôn rất dễ trượt sang giọng nói thay cho người khác.
Đây là sai lầm mang tính đạo đức nghề nghiệp và phổ biến không chỉ ở các nước đang phát triển mà cả trong các trung tâm nghệ thuật lớn.
Sai lầm thứ tư là đồng nhất sự phức tạp với chiều sâu. Một văn bản giám tuyển khó đọc không đồng nghĩa với một tư duy sâu. Trên thế giới, không thiếu những triển lãm được bao bọc bởi ngôn ngữ dày đặc, nhiều tầng khái niệm nhưng khi bóc tách từng lớp thì chúng ta không tìm thấy một mệnh đề trung tâm đủ mạnh, một luận điểm đủ sắt bén để tác động thực sự đến giới chuyên môn. Khi giám tuyển dùng sự mơ hồ để tránh việc phải chịu trách nhiệm cho lập trường thì diễn ngôn bắt đầu tự bảo vệ mình thay vì phục vụ cho tác phẩm.
Đây là lúc “diễn ngôn giả” hình thành không phải từ sự thiếu hiểu biết mà từ sự né tránh.
Sai lầm thứ năm là hiểu sai vai trò can thiệp của giám tuyển. Thông thường trong thực hành giám tuyển đương đại, giám tuyển thường được khuyến khích “can thiệp mạnh”, “tạo ngữ cảnh mới”, “tái định nghĩa tác phẩm”.
Tuy nhiên, can thiệp không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với gia tăng giá trị. Khi quan sát và tìm hiểu chúng ta sẽ thấy một trong những sai lầm phổ biến là giám tuyển không biết dừng lại đúng lúc. Khi mọi thứ đều được giải thích, kết nối và lý thuyết hóa tất cả dù không gian lại cần sự im lặng thì trải nghiệm trực tiếp của người xem sẽ bị thu hẹp. Giám tuyển khi đó không còn là người tạo điều kiện cho tác phẩm lên tiếng mà trở thành người “can thiệp” để nói thay.
Sai lầm thứ sáu là đánh đồng tính quốc tế với tính đúng đắn. Việc tham chiếu các mô hình, lý thuyết hay thực hành quốc tế là cần thiết nhưng khi chúng được nhập khẩu vào thể chế địa phương một cách máy móc và không qua quá trình chuyển hóa theo bối cảnh cụ thể thì diễn ngôn sẽ trở nên lạc lõng. Trên thế giới, không ít triển lãm thất bại vì cố gắng “nói cùng một ngôn ngữ” với hệ thống toàn cầu mà bỏ qua những mâu thuẫn nội tại của bối cảnh địa phương.
Đây không phải vấn đề do phương Đông hay phương Tây mà là vấn đề của tư duy phê bình chưa được kích hoạt một cách đúng mức.
Cuối cùng, sai lầm nguy hiểm nhất của giám tuyển là coi phê bình như một mối đe dọa. Một diễn ngôn lành mạnh luôn có khả năng bị chất vấn, khi giám tuyển xây dựng diễn ngôn theo cách miễn nhiễm với phản biện thì họ đã vô tình tự cắt đứt khả năng phát triển của chính mình. Trong nhiều hệ thống nghệ thuật, sự im lặng của cộng đồng bị ngộ nhận là sự đồng thuận nhưng chính sự im lặng đó thường chỉ là dấu hiệu của một diễn ngôn không còn chạm tới nhu cầu đối thoại thực sự.
Những sai lầm này không thuộc về một quốc gia hay một thế hệ giám tuyển cụ thể nào mà chúng là hệ quả của việc giám tuyển ngày càng được trao nhiều quyền biểu đạt, trong khi trách nhiệm tư duy lại không được tăng tương ứng.
Nhận diện được các sai lầm giám tuyển này không nhằm kết án nghề giám tuyển mà để đưa nó trở lại đúng vị trí của nó. Khi một giám tuyển thực hành với tư duy nghiêm túc tại nơi mà mỗi sự can thiệp đều cần được đặt câu hỏi và mỗi diễn ngôn đều phải chịu trách nhiệm trước tác phẩm, bối cảnh và người xem.
Tài liệu tham khảo
Bishop, C. 2012. Artificial Hells. London – New York: Verso
Ferguson, B. W., Reesa Greenberg, Sandy Nairne (eds.), 1996. Thinking about Exhibitions. London – New York: Routlegde
Obrist, H. U., 2014. Ways of Curating. London: Allen Lane
O’Neill, P., 2016. The Culture of Curating and the Curating of Culture(s). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press
Smith, T., 2012. Thinking Contemporary Curating. New York: Independent Curators International (ICI)
English version
CORE FAILURES OF CONTEMPORARY CURATORSHIP
Tobi Tran – Independent Curator
Over the past several decades, the curator has shifted from a largely behind the scenes role to a central position within the contemporary art ecosystem. This transition has not only expanded curatorial authority but has also generated a series of structural misconceptions about the profession itself. Crucially, the most pervasive failures of contemporary curators today do not lie in organizational skills but at a deeper level, at the point where thinking begins and where discourse is deployed.
The first and most fundamental mistake is the confusion between discourse and thought. In many art contexts worldwide, particularly within museum systems and international biennales, discourse has increasingly been treated as an independent evaluative criterion, sometimes even detached from the artworks themselves. Curatorial texts have become sites for demonstrating theoretical fluency, citation capacity, and familiarity with fashionable terminology. At this point, discourse no longer functions to expand the interpretive possibilities of artworks. Instead, it becomes a self operating linguistic layer that runs parallel to and at times overwhelms the exhibition itself.
This is not an individual failure but a systemic consequence of environments where language is rewarded more than aesthetic experience.
The second mistake lies in placing conceptual frameworks ahead of the internal needs of artworks. In many international exhibitions, themes are established very early and often revolve around large scale issues such as identity, postcolonialism, ecology, gender, or technology. Artworks are then selected to fit these predetermined frameworks. While such exhibitions may appear discursively coherent, they often lack internal tension between works. When artworks are reduced to illustrative examples of a preexisting argument, the curator loses their mediating role and assumes a position of imposition.
This tendency is less blameworthy than regrettable, as it reflects a drift toward personal taste rather than genuine co construction.
The third mistake is the illusion of representational authority. Many curators believe that by choosing the right theme and the right artists, an exhibition can automatically represent a community, a region, or even a global discourse. In reality, no exhibition can ever fully represent such totalities. When curators fail to recognize the limits of their own positionality, discourse easily slips into speaking on behalf of others.
This is an ethical failure of professional practice and one that occurs not only in developing contexts but also within major art centers.
The fourth mistake is equating complexity with depth. A difficult or opaque curatorial text does not necessarily indicate profound thinking. Globally, there is no shortage of exhibitions wrapped in dense language and multi layered concepts. Yet upon closer examination, they often lack a sufficiently strong central proposition or a sharp argument capable of genuinely impacting professional discourse. When ambiguity is used as a shield to avoid accountability for one’s position, discourse begins to protect itself rather than serve the artworks.
This is where false discourse emerges, not from ignorance but from avoidance.
The fifth mistake is misunderstanding the nature of curatorial intervention. Contemporary curatorial practice often encourages strong intervention, the creation of new contexts, and the redefinition of artworks. However, intervention does not inherently equate to added value. One common failure is the inability to stop at the right moment. When everything is explained, connected, and theorized, especially in spaces that require silence, direct viewer experience is diminished.
At that point, the curator no longer facilitates the voice of the artwork but intervenes in order to speak in its place.
The sixth mistake is conflating internationality with correctness. Referencing international models, theories, and practices is necessary, but when they are imported mechanically into local institutions without undergoing contextual transformation, discourse becomes dislocated. Worldwide, many exhibitions fail because they attempt to speak the same language as the global system while ignoring the internal contradictions of their local contexts.
This is not an East West problem but a failure of critical thinking that has not been properly activated.
Finally, the most dangerous mistake is treating criticism as a threat. A healthy discourse must remain open to questioning. When curators construct discourses that are immune to critique, they inadvertently sever their own capacity for growth. In many art systems, communal silence is mistaken for consensus, when in fact such silence often signals that discourse no longer addresses a genuine need for dialogue.
These failures do not belong to any single country or generation of curators. They are consequences of a condition in which curators are increasingly granted expressive authority while the responsibility for rigorous thinking does not expand accordingly.
Identifying these failures is not an indictment of curatorship as a profession but an effort to return it to its proper position, one in which every intervention must be questioned and every discourse must remain accountable to the artwork, the context, and the viewer.
Reference
Bishop, C. 2012. Artificial Hells. London – New York: Verso
Ferguson, B. W., Reesa Greenberg, Sandy Nairne (eds.), 1996. Thinking about Exhibitions. London – New York: Routlegde
Obrist, H. U., 2014. Ways of Curating. London: Allen Lane
O’Neill, P., 2016. The Culture of Curating and the Curating of Culture(s). Cambridge, Massachusetts: The MIT Press
Smith, T., 2012. Thinking Contemporary Curating. New York: Independent Curators International (ICI)