(Xem phim “Rừng” của Nga nghĩ đến nền điện ảnh nội địa)
Mai An Nguyễn Anh Tuấn
Mấy năm qua, tôi có dịp được xem nhiều phim Nga hiện đại, có điều kiện viết một số bài thẩm bình phim để có thể lý giải phần nào cho cái điều không ít người trăn trở mà tôi nói đến trong một stt. nhỏ: “Nước Nga đang xâm lược Ukraine là nước Nga nào?” (Đang in trong tập tùy bút & phê bình phim: Điện ảnh trong mắt người làm phim).
Bộ phim Rừng của đạo diễn Roman Zhigalov (sản xuất năm 2018, do Bộ Văn hóa Liên bang Nga tài trợ) chắc chắn là một minh chứng sinh động bằng hình tượng điện ảnh về những vấn đề nổi cộm trong xã hội hậu Xô-viết, mà nổi bật là vấn đề làm đau đầu những nhà lập pháp, quản trị Nhà nước và những nhà giáo dục, có thể giúp những người làm phim Việt Nam tham khảo thích đáng: THÚ TÍNH TRỖI DẬY KHI LUẬT RỪNG THỐNG TRỊ XÃ HỘI.
Tôi nghĩ đó chính là thông điệp chủ yếu mà người làm phim muốn gửi gắm trong một bộ phim mang quá nhiều yếu tố bạo lực – chém giết, máu đổ, hãm hiếp, lửa cháy, thấm nước mắt của người lương thiện, và nước mắt của người làm phim… Bộ phim chính kịch đậm bi thảm này không chỉ khai thác bản chất thực của tình dục và sự ghen tuông của con người như vỏ ngoài của truyện phim bày ra, mà chủ yếu muốn gióng lên một hồi chuông báo động đỏ về thực trạng xã hội – khi thú tính mang màu sắc của chủ nghĩa phát xít biến tướng được nuôi dưỡng và kích thích bởi sự bảo kê của một Chính quyền tham lam hư hỏng, thì những gì tốt đẹp thiêng liêng của tình người sẽ biến thành đồ vật, cả một thế hệ trẻ sẽ bị nhuốm đen trong chủ nghĩa hưởng thụ quái đản, tàn ác…
Cậu trai Danila thầm yêu Katya – người bạn cùng nhà máy vắt sữa của mẹ cậu, gấp đôi tuổi mình. Cậu hàng giờ lén lút theo dõi Katya từ một căn nhà gỗ đổ nát, cho đến khi tận mắt thấy cha mình xuất hiện trong căn nhà tắm và muốn chiếm đoạt Katya – mở đầu cho một cuộc tình tay ba oái oăm: cha và con trai cùng yêu một người phụ nữ, và Danila đã phải cầm dao xông vào cha mình để bảo vệ nhân phẩm của người tình bị xúc phạm… Nhưng rõ ràng là người làm phim không hề có ý lên án cuộc tình có vẻ vô đạo đức này – cả ba đều đáng thương, và đều có lý do tâm lý xác đáng khi vướng vào “lưới tình” rắc rối: Danila thì bị bị lũ bạn xấu con nhà giàu đe dọa lôi kéo vào lối sống trác táng; trong khi cậu là đứa trai biết thương người, hay giúp đỡ người khác, vì thế trước cảnh người đàn bà xinh đẹp tốt bụng Katya phải sống bên một tay chồng bệnh tật và bệnh hoạn, tình yêu trong lòng cậu nảy nở, xuất phát từ tình thương. Còn bố Danila, chủ một xưởng cưa hàng ngày sống trong sự đe dọa phải bán xưởng cưa, đã tìm đến tình yêu của người đàn bà trẻ bất hạnh như một liều thuốc an thần. Có điều, Katya là người biết tôn trọng hạnh phúc gia đình của chị đồng nghiệp, lại đã trót rung động trước tình yêu non nớt vụng dại song chân thành trong sáng vô hạn của cậu trai, nên cô đã chống lại sự cưỡng bức của bố Danila khi ông ta muốn trả thù cả hai người bằng cách làm nhục cô! Trớ trêu thay, kẻ ông ta cần trả thù chính là những kẻ đi ô tô sang trọng từ thành phố có ô dù cao cấp với đủ âm mưu thâm độc để chiếm bằng được xưởng cưa và làm chủ khu rừng thông bạt ngàn – họ đã giết người làm của ông, và bí mật trong đêm biến cả cơ ngơi xương máu của ông thành tro tàn!
Sự độc ác của một số kẻ “người lớn” đã nhiễm sâu tự bao giờ trong bọn trẻ con nhà giàu: sự sa đọa về tâm hồn của chúng thể hiện bằng những tình tiết đánh nhau tranh giành gái làng, đặc biệt là tình tiết tên học sinh nhà giàu đi ô tô du lịch đe dọa Danila phải nhập cuộc chơi bời trác táng với chúng, rồi chửi mắng và hành hung Danila vì lý do: cậu là dân pê-đê, là người giàu nữ tính, hay thương người, chỉ mong tìm tình yêu đích thực! Ta hãy nhớ lại chuyện Hitler đã ra lệnh phá tất cả những tượng Chopin ở Ba Lan và châu Âu ra sao, chỉ vì theo hắn, vị nhạc sĩ thiên tài này là một kẻ nhiều nữ tính, khiến máu phát xít của hắn và đồng bọn sẽ bị yếu mềm đi! Còn những “hậu duệ” của tên trùm phát xít kia, ở trong phim Rừng, khi thấy một cô bé bạn học thất vọng bởi không được Danila đáp lại tình cảm, đã xúm vào hãm hiếp cô, khiến cô phải nhập viện – đúng vào cái ngày xưởng cưa bị đốt cháy!
Nhân vật mẹ của Danila là hình bóng của một người mẹ Nga cổ truyền, yêu thương chăm sóc chồng con, luôn sợ bị mang tiếng hàng xóm, luôn cho rằng người đàn ông làm chồng bao giờ cũng có lý – kể cả khi họ hành hung vợ tàn nhẫn thế nào… Bà bất lực trước mối tình “trái đạo lý” của con trai, bất lực khi khuyên con giữ bí mật chuyện giết chồng Katya, bất lực trước sự phá hoại của bọn xấu với cơ ngơi gia đình mình… Nhưng chính bà lại là người truyền cho con trai bà cái cội nguồn của tình người, dù người bà bao bọc lo toan từng ly từng tí một đã trưởng thành không ngờ trong cuộc sống nội tâm, giữa bề bộn bát nháo ở trường học lẫn ngoài xã hội…
Gần cuối phim, để trả thù cho cô bạn học bị hãm hiếp tập thể man rợ, Danila đập phá xe của tên bạn học nhà giàu bất lương và giết chết hắn bằng thanh gỗ hàng rào có đinh, đẩy cậu vào tội phạm sát nhân lần thứ hai, sau khi giết chết tên chồng khốn nạn của Katya bằng cây kéo đâm sau lưng để cứu mạng người cậu yêu sắp bị siết cổ đến chết bởi cơn ghen thú vật… Nhưng cũng chính Danila trước đó đã cứu vớt hắn từ dưới sông lên lúc say mềm, để hắn tiếp tục sống dù biết chắc rằng sẽ là một khổ hình với Katya, bởi cậu là con người nhân hậu. Cũng bởi có trái tim nhân hậu và trung thực, cậu đã lên huyện tự thú, không muốn người mình yêu thương và đã nhận tội thay cho mình sẽ phải chịu 10 năm tù oan ức… Hai nhân vật – đôi tình nhân chênh lệch tuổi tác này – tạo thành điểm ngời sáng, niềm an ủi ấm áp cho khán giả đối với bộ phim ngập lòng thù hận súc vật giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên. Cặp tình nhân đặc biệt này gợi ta nhớ đến mối tình giữa một cậu học trò với chị quản giáo Đức Quốc Xã cũng gần gấp đôi tuổi cậu trong phim The Reader (Người đọc); nhưng ở phim Người đọc, cậu trai đã khơi gợi nhân tính trong cô người tình bằng Sách, còn ở phim Rừng, Danila cùng cô tình nhân Katya đã vô tình liên kết với nhau chống lại sự phi nhân tính đang diễn ra theo tốc độ phá rừng bên ngoài buồng tắm yêu đương của họ!
Bộ phim sử dụng rất nhiều ánh sáng chan hòa, có điều đã dành nhiều khuôn hình (trong cả các chân dung nhân vật) tương phản Sáng – Tối nhằm diễn tả sự xung khắc giữa cái Thiện và cái Ác, giữa Tình yêu thương với Lòng thù hận. Khu rừng đẹp đẽ của nhiều thế kỷ xuất hiện bằng một đại cảnh quay đầu phim, với những cây lớn bị chặt đổ, với cảnh cô gái trẻ bị bọn hãm hiếp vứt trả ở đầu nhà che tạm tấm thân trần truồng, cho đến cuối phim là một cú máy trượt traveling rất dài lướt qua những đống gỗ vô hồn tượng trưng cho cái cuộc sống mà không chỉ Thiên nhiên mà cả Nhân tính cũng đang bị giết chết và biến thành đồ vật…
—–
Bộ phim này, theo FB Góc nhỏ phim Nga, “là một bộ phim khó xem, ngay cả với những ‘mọt’ phim Nga, trên diễn đàn phim nhiều người thú nhận không thể cố xem hết (А я даже смотреть не стала…), thế nhưng phim lại nhận được rất nhiều Giải thưởng tại các Festival Film Quốc tế sau:
– Liên hoan phim Quốc tế Transbaikal – Phim hay nhất
– Liên hoan phim Quốc gia Nga “Cửa sổ châu Âu” – Giải thưởng đặc biệt của Ban giám khảo cho Phim đầu tay xuất sắc nhất
– Liên hoan phim Gorky Fest của Điện ảnh Nga mới – Giải thưởng đặc biệt của Ban giám khảo và Bằng khen cho Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất
– Liên hoan phim Quốc tế Arctic Open của các nước Bắc Cực – Kịch bản hay nhất
– Liên hoan phim Quốc tế Đông & Tây. “Kinh điển và Tiên phong”– Giải thưởng Đặc biệt
– Liên hoan phim Quốc tế Avanca (Bồ Đào Nha) – Giải thưởng Đặc biệt của Ban giám khảo và Giải Nam diễn viên chính xuất sắc nhất
– Liên hoan phim Độc lập Philadelphia (Hoa Kỳ) – Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất
– Liên hoan phim Quốc tế Independent Days (Đức) – Phim truyện xuất sắc nhất[
– Liên hoan phim Quốc tế Buzz CEE (Romania) – Phim truyện xuất sắc nhất
– Liên hoan phim Västerås (Thụy Điển) – Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất
– Liên hoan phim Quốc tế Scandinavia (Phần Lan) – Đạo diễn xuất sắc nhất, Nam diễn viên chính xuất sắc nhất, Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất
Nhân vật Danila
Danila và Katya