Lê Học Lãnh Vân
Sáng hôm qua đọc một tút của giáo sư Trần Văn Thọ về Nguyên tiêu, đêm rằm tháng Giêng, đêm rằm đầu tiên của năm âm lịch. Người bạn đàn anh này bộc lộ tâm hồn tình tứ trẻ trung, nhìn trăng chiếu vườn khuya, hoa buồn vương gió mà thấy “hương yêu nhẹ nhàng say và lòng ta xao xuyến…” (FB Trần Văn Thọ, ngày 3/5/2026), khiến người đọc cảm thêm cảnh lửa ấm hồng bên dưới mái nhà tuyết phủ.
Bài thơ Xuân tiêu của Tô Đông Pha, được viết khi tác giả đã rất từng trải sự đời, văn học và Phật học cao thâm. Lúc ấy, ông đã qua xa thời cầm bút sửa thơ Vương An Thạch. Xin chép lại bài Xuân tiêu dưới đây:
春宵
春宵一刻値千金
花有清香月有陰
歌管樓臺聲細細
鞦韆院落夜沉沉
(Xuân tiêu nhất khắc trị thiên kim
Hoa hữu thanh hương nguyệt hữu âm
Ca quản lâu đài thanh tế tế
Thu thiên viện lạc dạ trầm trầm)
Bài thơ trên có thể được diễn văn xuôi như sau:
Một khắc của đêm xuân giá trị ngàn vàng
Hoa có hương thanh, trăng có bóng
[Tiếng] ca sáo từ đài các [vọng ra nghe] dịu dàng
Chiếc đu trong vườn, đêm lắng đọng
Và được tôi dịch từ trên mười năm trước:
Đêm xuân một khắc giá ngàn vàng
Hoa có hương thanh, trăng có bóng
Đài các tiếng ca nghe dịu dàng
Chiếc đu trong vườn, đêm lắng đọng
Cũng như nhiều người khác, tôi rất yêu quý tâm hồn và phong cách của Tô thi nhân đại bút. Phóng khoáng, tình tứ, hòa mình vào thiên nhiên. Đã có lòng yêu, giờ được anh Trần Văn Thọ nhắc, bèn nẩy ý dịch lại bài Xuân tiêu.
Bài thơ có câu “Hoa hữu thanh hương, nguyệt hữu âm” (Hoa có hương thanh, trăng có bóng) gợi nhớ những câu hoa nguyệt trong Chinh phụ ngâm:
“Hoa giãi nguyệt nguyệt in một tấm,
Nguyệt lồng hoa hoa thắm từng bông.
Nguyệt hoa hoa nguyệt trùng trùng,
Trước hoa dưới nguyệt trong lòng xiết đau”
Do đó, lần này, thay vì dịch sát, tôi nảy ý dịch thoát. Đưa ý nguyệt hoa của Chinh phụ ngâm vào bài dịch và luyến láy ý ấy sâu hơn. Cũng tình cờ, bài Xuân tiêu nói về đêm khiến người đọc liên tưởng đêm động phòng của Tô Tiểu Muội, em gái Tô Đông Pha, với Tần Thiếu Du, một đương thời danh sĩ. Giai thoại về đêm ấy cũng cho thấy phong cách Tô gia phóng khoáng và lãng mạn tình tứ như thế nào.
Theo phong cách đó, tôi xin dịch thoát bài Xuân tiêu như sau:
Ngàn vàng một khắc đêm xuân
Hương hoa bóng nguyệt ái ân trùng trùng
Lâu đài ca sáo não nùng
Chiếc đu vườn trống nỗi lòng đêm sâu…
Bài dịch này như tiếng lòng đối ứng và xin kính tặng anh Trần Văn Thọ, một nhà kinh tế học nổi tiếng, gắn bó với tương lai phát triển đất nước, và cũng gắn bó với văn chương nước nhà.
Ngày 4 tháng 3 năm 2026