Lê Quốc Anh
Chẳng hiểu sao xem xong bộ phim Forrest Gump tôi lại cứ thấy bóng dáng nhiều chi tiết của tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh trong đó.
Forrest Gump là bộ phim dựa trên tác phẩm cùng tên của nhà văn Winston Groom, một cựu chiến binh trong chiến tranh Việt Nam. Tác phẩm trần trụi và hư cấu hơn trong phim, được xuất bản vào năm 1986. Đến năm 1994 thì được chuyển thể thành phim và công chiếu khán giả, trở thành một trong những bộ phim vĩ đại nhất thế kỷ 20 với 6 giải Oscar và được ghi nhận như một di sản cần bảo tồn của nước Mỹ, tức là được chọn vào National Film Registry năm 2011 vì giá trị văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ của nó.
Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh, viết năm 1986-1987 cũng một cựu chiến binh trong chiến tranh Việt Nam. Tác phẩm này chưa bao giờ được dựng thành phim, nhưng nó đã đủ nổi tiếng cho cả thế giới biết đến với các bản dịch sang 21 thứ tiếng và xuất bản tại 21 quốc gia. Không tính vô số các giải thưởng văn học từ đề cử của giới hàn lâm thế giới mà nó đã đạt được, chỉ riêng đối với người đọc bình thường, nó là “một cuốn tiểu thuyết không thể đặt xuống”, như nhận xét của tờ báo The Guardian. Tôi cũng vậy, một người đọc bình thường và khi bắt đầu đọc, đọc liền một mạch đến trang cuối cùng.
Cả hai nhà văn, đều là những cựu chiến binh, đều trong cuộc chiến Việt Nam. Chỉ khác mỗi người một bên kia chiến tuyến. Họ đều sống sót, nhưng đồng đội, bạn bè của họ đã ngã xuống. Họ đều bị ám ảnh bởi những cái chết tận mắt chứng kiến, và không sao quên được ngay cả khi chiến tranh đã trôi qua.
Kiên, trong Nỗi buồn chiến tranh, và Forrest trong phim đều có cô bạn thân học cùng lớp. Kiên yêu Phương và Forrest yêu Jenny. Nếu như trong Nỗi buồn chiến tranh có chi tiết Phương kéo Kiên ra sau trường, rồi nằm xuống cho Kiên khám phá bộ ngực 17 tuổi của mình, cho Kiên mút vú mình và trừu tượng dòng sữa trinh nữ chảy ra, thì trong bộ phim, chính Jenny đã tự cởi áo ngực trước mặt Forrest, rồi không ngần ngại kéo tay Forrest đặt lên bầu vú, khiến cho chàng trai dại khờ Forrest bị kích thích bất ngờ mà xuất ra tức thời. Không ai phán xét tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh là đồi trụy, nhưng một số người lên án Bảo Ninh khiêu dâm, vì họ bị ám ảnh bởi hình ảnh đó.
Cả Phương và Jenny đều mê ca hát và đàn guitar. Mẹ Phương muốn nàng chơi piano, nhưng Phương thích hát, một thứ âm nhạc bản năng cảm xúc hơn thứ âm nhạc hàn lâm kỹ thuật Piano. Jenny cũng thích hát, cất giọng lên như phát lên cảm xúc từ nội tâm mình. Họ đều là những cô gái bản lĩnh và chủ động trong cuộc sống, nhưng chịu bi kịch của số phận.
Trong một đêm đưa tiễn Kiên đi chiến trường miền Nam, đời Phương bị rẽ sang hướng khác. Nàng bị hiếp dâm tập thể khi giặc Mỹ ném bom xuống đoàn tàu chở họ. Trong khoang hành lý tối tăm, Phương, một cô gái 17 tuổi, đang mơn mởn, nằm giữa một bầy đàn ông đói khát. Chúng đã xé toang quần áo của Phương, cũng là xé toang cuộc đời Phương, ngay khi lạc mất Kiên. Đây là chi tiết khiến những cựu chiến binh khác lên án Bảo Ninh vì đã xúc phạm danh dự Quân đội Việt Nam. Theo họ, những người lính Việt Nam không bao giờ cưỡng hiếp hay trộm cướp, hôi của. Phải chăng họ đã thần thánh hóa các chiến sỹ quân đội phe mình? Dù rằng trong tiểu thuyết, không có chi tiết nào khẳng định Phương bị hiếp bởi bộ đội vì trong toa tàu hàng đó có đủ mọi thành phần từ bộ đội, thanh niên xung phong tụt lại, lạc ngũ và cả dân thường, dân buôn, cả bọn trộm cướp đường trường.
Cú sốc bị hiếp dâm đã thay đổi cuộc đời Phương, hoặc chính nàng đã tự hủy hoại cuộc đời sau đó. Ngay trong chiến tranh và sau chiến tranh, Phương sống buông thả, đi theo nhiều người đàn ông, đánh mất phiên bản cũ của mình.
Còn Jenny thì bị người cha ruột lạm dụng tình dục. Vết đau tuổi thơ đó, cùng với mơ ước trở thành ca sỹ bằng mọi giá đã khiến nàng đánh mất chính mình. Jenny trôi dạt qua các mối quan hệ độc hại, nghiện ngập ma túy, sống buông thả.
Nhưng cả hai, Phương và Jenny đều được yêu vô điều kiện. Kiên yêu Phương dù cô đã thay đổi không thể cứu vãn. Còn Forrest yêu Jenny suốt đời, không trách móc.
Một chi tiết giống nhau, khi Forrest một lần từ đơn vị trở về, bất chợt nhìn thấy Jenny đang hát trên sân khấu phòng trà, bị một khách làm nhục, chàng lập tức sử dụng nắm đấm để hạ đo ván tên kia. Và Kiên cũng thế, trong một quán café bên hồ Hale, khi nghe một người đàn ông hạ nhục Phương nói rằng nàng làm gái điếm, đã bị Kiên không nén nổi mà lao vào đánh, khiến cảnh sát phải bắt lên đồn.
Nỗi buồn chiến tranh nghiệt ngã hơn Forrest Gump. Nếu như trong tác phẩm điện ảnh, Forrest sống sót là do tài chạy nhanh, và chính Forrest còn quay lại cứu nhiều đồng đội khác, do đó Forrest chỉ bị ám ảnh vì tận mắt chứng kiến người bạn thân Bubba chết trên tay, thì trong Nỗi buồn chiến tranh, Kiên bị ám ảnh hơn nhiều. Đó là anh luôn nghĩ lý do mình còn sống, vì đã có những người khác đứng ra chết thay. Chi tiết Hòa, cô gái giao liên đến từ Nam Định, trong trận chiến ở Sa Thầy đã lao ra đánh lạc hướng hơn chục tên lính Mỹ da đen để Kiên được sống. Hòa đã sử dụng 4 viên đạn cuối cùng không phải để bắn tên lính nào, mà dành cả 4 viên để cố gắng giết chết con chó berger có thể đánh hơi ra Kiên. Bảo Ninh không viết tiếp số phận của Hòa, nhưng tôi lại tưởng tượng ra cảnh Hòa bị gần 10 tên lính da đen lực lưỡng bắt sống, trói tay trói chân và thay nhau cưỡng hiếp. Đó là nỗi ám ảnh tận cùng của người còn sống như Kiên. Xác người chết trước mặt, ngay cả cô gái trần truồng ở sân bay Tân Sơn Nhất sẽ không thể ám ảnh Kiên hơn những cái chết thay cho mình.
Trở về sau cuộc chiến, Kiên và Forrest đều có cơ hội gặp lại người mình yêu. Cả hai đều được sống một thời gian với tình yêu của mình. Nhưng rồi, một lần nữa, tình yêu của họ đều bỏ đi. Chẳng hiểu sao mà hai tác giả, hai đầu chiến tuyến, sống trong hai nền văn hóa khác nhau, mà lại viết hai tác phẩm gần như cùng thời điểm năm 1986 lại có nhiều chi tiết giống nhau đến như vậy.
Có chăng, Forrest cuối cùng vẫn có một thằng con, như biểu tượng của một tương lai tươi sáng, bỏ lại quá khứ sau lưng. Còn Kiên thì không. Một trận chiến ở Đắc Tô năm 72 đã khiến anh bị thương ở cơ quan sinh dục. Nhờ thế, hay bị thế, mà người ta sai Kiên đêm đêm lùng bắt những lính tráng trốn trại đi chơi gái ở khu vực sân bay Tân Sơn Nhất, vì nghĩ anh không còn khả năng phạm tội đồng lõa.
Đời Kiên chấm dứt, cả về thể xác lẫn tinh thần. Những dồn nén cuối cùng của cảm xúc buộc Kiên phải viết ra để sống. Viết văn là cách sống sót duy nhất của Kiên lúc này, vì mọi hình thức sống khác đều đã bị chiến tranh làm sụp đổ. Kiên viết không phải để trở thành nhà văn, để được công nhận. Anh viết để không phát điên, để không bị ký ức bóp nghẹt từ bên trong. Đó chỉ là một hành vi sinh tồn, không phải sáng tạo nghệ thuật thuần túy. Vì anh không phải viết để kể chuyện cho người khác, nên câu chuyện viết ra cũng không có trình tự thời gian tuyến tính, anh nhớ lại gì thì viết ra đến đó. Nhưng chính tất cả những từ ngữ tưởng như bộc phát đó, lại khiến tác phẩm lôi cuốn người đọc đến trang cuối cùng.
Forrest Gump thì khác. Anh không viết, nhưng những dồn nén trong anh cũng cần phải được thoát ra, và anh chọn cách kể chuyện. Ngồi trên ghế đá đợi xe bus, anh kể câu chuyện đời mình cho bất kỳ ai ngồi cạnh. Không phải chủ đích kể chuyện, nên dù câu chuyện của anh có tuyến tính thời gian hơn, thì mỗi người ngồi cạnh anh sẽ chỉ nghe được một mẩu đời lắp ghép.
Đó cũng chính là một chi tiết giống nhau của hai tác phẩm. Nỗi đau ám ảnh dồn nén sẽ bộc phát ra bằng cách này hay cách khác. Có người chọn cách kể chuyện, có người chọn cách viết.
Còn chúng ta? Ta đang sống trong một thế giới cho phép ta kể câu chuyện của mình như Forrest, hay buộc ta phải viết đế sống sót như Kiên?
Quay lại với hai tác phẩm, ta thấy rằng, người nào càng có năng lực suy nghĩ cao, như nhân vật Kiên, càng nhìn thấy sự nghịch lý đạo đức, bẩn thỉu của cuộc đời, càng đau đớn, khổ cực. Còn người nào càng đơn giản, ít suy nghĩ sâu xa, như nhân vật Forrest, thì càng ít suy diễn và sẽ tiếp nhận mọi mặt trái của đời sống một cách nhẹ nhàng hơn. Và kết quả là Kiên bị kẹt trong vòng phân tích, tự thấy tội lỗi và bị ám ảnh. Còn Forrest giữ được con đường thẳng để làm việc, để yêu và sống tiếp.
Paris 24/12/2025