Lê Thọ Bình
Trong toàn bộ sáng tác đồ sộ của nhà văn Nga Tolstoi, từ Chiến tranh và Hòa bình, Anna Karenina, Phục sinh cho đến hàng loạt truyện vừa và tiểu luận, tôi đặc biệt thích truyện ngắn Chúa biết sự thật nhưng chẳng nói ngay (Бог правду видит, да не скоро скажет).
ĐAU KHỔ: CON ĐƯỜNG TRƯỞNG THÀNH ĐẠO ĐỨC:
Ở đó, bằng một cốt truyện tưởng như giản dị, Tolstoi đã chạm tới những câu hỏi căn bản nhất về công lý, đức tin và sự cứu rỗi: những vấn đề vượt khỏi phạm vi văn chương để bước vào địa hạt triết học và tôn giáo.
Câu chuyện bắt đầu với Ivan Dmitrich Aksionov, một thương gia trẻ tuổi, vui vẻ và đầy hy vọng. Trên đường đi buôn, ông nghỉ đêm tại một quán trọ cùng một người khách khác. Sáng hôm sau, Aksionov rời đi sớm. Chẳng bao lâu, ông bị bắt lại: người khách kia đã chết trong phòng, và con dao dính máu được tìm thấy trong hành lý của Aksionov. Dù kêu oan, ông không thể chống lại những bằng chứng bất lợi. Phiên tòa kết thúc với bản án nặng nề: đánh đòn và đày đi Siberia.
Tolstoi không sa vào việc miêu tả chi tiết thủ tục pháp lý hay sự tàn nhẫn của hình phạt. Ông tập trung vào cú đổ vỡ tinh thần của con người khi bị tước đoạt danh dự và tự do.
Trong lao tù, những năm tháng khổ sai làm biến đổi Aksionov. Ban đầu ông sống trong tuyệt vọng và phẫn uất. Nhưng dần dần, ông quay về với đời sống tinh thần: cầu nguyện, đọc sách tôn giáo, sống khiêm nhường. Các tù nhân khác tìm đến ông như tìm một người hòa giải. Sự chuyển hóa ấy không phải là trốn chạy thực tại, mà là một quá trình tái cấu trúc nội tâm, từ chỗ chờ đợi công lý bên ngoài sang việc xây dựng một nền tảng đạo đức bên trong.
Sau hơn hai mươi năm, một tù nhân mới tên Makar xuất hiện. Qua những mẩu đối thoại rời rạc, Aksionov nhận ra đây chính là kẻ đã gây ra tội ác năm xưa.
Tolstoi đặt nhân vật vào thử thách đạo đức khắc nghiệt nhất: trước mắt ông là cơ hội trả thù và minh oan. Khi phát hiện Makar đào đường trốn trại, Aksionov có thể tố cáo để giành lại danh dự. Nhưng ông chọn im lặng.
Chính khoảnh khắc này là trung tâm tư tưởng của truyện. Sự im lặng của Aksionov không phải biểu hiện của yếu đuối, mà là hành động mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc. Trong truyền thống Kitô giáo, nền tảng tư tưởng ảnh hưởng mạnh đến Tolstoi, tha thứ là con đường dẫn tới tự do tinh thần. Aksionov hiểu rằng trả thù không thể hoàn trả những năm tháng đã mất. Điều duy nhất ông còn có thể làm chủ là phản ứng đạo đức của mình.
Tha thứ trở thành một hành vi giải phóng: giải phóng ông khỏi xiềng xích của hận thù.
Khi đối diện với lòng bao dung ấy, lương tâm Makar thức tỉnh. Anh ta thú nhận tội lỗi. Sự thật cuối cùng được làm sáng tỏ, nhưng khi lệnh trả tự do đến nơi, Aksionov đã qua đời.
Cái kết này không nhằm gây bi kịch thuần túy, mà để nhấn mạnh một quan niệm tôn giáo cốt lõi: công lý của con người có thể đến muộn, nhưng công lý tinh thần, sự cứu rỗi của tâm hồn, mới là điều tối hậu.
Tựa đề truyện hàm chứa toàn bộ triết lý của Tolstoi: Chúa biết sự thật, nhưng thời điểm sự thật được phơi bày không nằm trong quyền kiểm soát của con người. Điều con người có thể lựa chọn là cách sống trong khoảng chờ đợi ấy.
Đức tin trong truyện không phải là sự cam chịu định mệnh, mà là niềm tin rằng đau khổ có thể trở thành con đường trưởng thành đạo đức. Tha thứ vì thế không xóa bỏ bất công, nhưng giúp con người không bị bất công hủy hoại từ bên trong.
KHI BỊ TƯỚC ĐOẠT CÔNG BẰNG CON NGƯỜI CÓ THỂ GIỮ ĐƯỢC PHẨM GIÁ KHÔNG?
Đặt truyện này trong mạch sáng tác đạo đức của Tolstoi cho thấy rõ hơn tầm vóc tư tưởng của ông. Trong Con người cần bao nhiêu đất?, Tolstoi phơi bày lòng tham vô đáy của con người qua số phận một nông dân luôn muốn sở hữu nhiều hơn. Kết cục cho thấy nhu cầu vật chất cuối cùng chỉ thu lại trong một phần đất đủ chôn thân, một dụ ngôn sắc lạnh về giới hạn của tham vọng.
Ở Nơi nào có tình yêu, nơi đó có Thượng đế, ông kể câu chuyện về một người thợ giày tìm thấy Chúa không qua phép màu, mà qua hành động yêu thương những người bình thường quanh mình.
Còn Con người sống bằng gì? đặt câu hỏi về bản chất tồn tại của con người và trả lời bằng ba chân lý: con người sống bằng tình yêu, không ai biết điều gì cần cho mình, và con người không sống vì bản thân.
So với những truyện ấy, Chúa biết sự thật nhưng chẳng nói ngay mang sắc thái trầm tĩnh và bi kịch hơn. Nếu các truyện kia nhấn mạnh đạo đức xã hội, lòng tham, tình yêu thương, sự khiêm nhường, thì truyện về Aksionov đi thẳng vào xung đột giữa công lý trần thế và công lý tinh thần.
Ở đây, Tolstoi không chỉ dạy con người sống tốt, mà đặt họ trước câu hỏi sâu hơn: khi bị tước đoạt công bằng, con người còn có thể giữ được phẩm giá đạo đức hay không? Câu trả lời của ông là có, và chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, phẩm giá ấy mới bộc lộ trọn vẹn.
Điểm chung giữa các truyện đạo đức của Tolstoi là cấu trúc dụ ngôn: cốt truyện đơn giản, nhân vật ít, tình huống rõ ràng. Nhưng sự giản dị ấy không làm nghèo tư tưởng, trái lại, nó giúp thông điệp đạo đức trở nên phổ quát. Tolstoi viết như thể đang kể chuyện cho mọi tầng lớp xã hội. Ông tin rằng nghệ thuật đích thực phải chạm đến lương tâm con người, chứ không chỉ thỏa mãn thẩm mỹ.
CÔNG LÝ, ĐỨC TIN VÀ TỰ DO TINH THẦN
Trong Chúa biết sự thật nhưng chẳng nói ngay, Tolstoi đạt tới sự cô đọng hiếm thấy. Không có những đại cảnh, không có những phân tích tâm lý kéo dài, chỉ còn một hành trình nội tâm từ tuyệt vọng đến tha thứ. Chính hành trình ấy làm sáng lên một quan niệm tôn giáo sâu sắc: tự do lớn nhất của con người không nằm ở hoàn cảnh bên ngoài, mà ở khả năng lựa chọn thái độ đạo đức.
Aksionov không được trả lại những năm tháng đã mất, nhưng ông giành được điều Tolstoi xem là tối thượng, sự bình an nội tâm.
Ở tầng sâu hơn, truyện còn là suy tư về thời gian. Công lý đến muộn khiến người đọc nhận ra giới hạn của trật tự trần thế. Nhưng Tolstoi không rơi vào bi quan. Ông gợi ý rằng ý nghĩa đời người không phụ thuộc vào việc công lý đến sớm hay muộn, mà vào cách con người sống trong bất công. Tha thứ trở thành một hình thức chiến thắng, không phải chiến thắng người khác, mà chiến thắng chính bóng tối trong mình.
Chính vì vậy, truyện ngắn này mang sức sống lâu bền. Nó không thuộc riêng một thời đại hay một hệ thống niềm tin cụ thể. Bất kỳ ai từng trải qua bất công đều có thể nhận ra mình trong nỗi giằng xé của Aksionov. Và bất kỳ ai cũng hiểu rằng sự giải thoát lớn nhất không nằm ở việc sửa chữa quá khứ, mà ở khả năng buông bỏ hận thù.
Chúa biết sự thật nhưng chẳng nói ngay vì thế không chỉ là một câu chuyện về oan sai. Đó là một suy tưởng tôn giáo và đạo đức sâu sắc về con người trước thử thách. Trong không gian hẹp của một truyện ngắn, Tolstoi mở ra câu hỏi rộng lớn về công lý, đức tin và tự do tinh thần.
Và chính ở sự tinh luyện ấy, tác phẩm trở thành minh chứng cho niềm tin của Tolstoi rằng văn chương, khi đạt tới chiều sâu đạo đức, có thể giúp con người nhìn lại chính mình, không để phán xét, mà để hiểu và lựa chọn sống tốt hơn.
⸻
Có thể đọc truyện ngắn này tại đây:
https://royallib.com/read/tolstoy_lev/bog_pravdu_vidit_da_ne_skoro_skaget.html#0