Tobi Trần – Giám tuyển Độc lập
Có những khoảng cách giữa các nền nghệ thuật không được đo bằng số lượng bảo tàng, diện tích phòng trưng bày hay giá trị của những tác phẩm đang nằm trong kho. Chúng được đo bằng năng lực biến di sản thành tri thức, biến bộ sưu tập thành lịch sử và biến công chúng thành một phần của đời sống nghệ thuật.
Chuyện là đêm qua lại khó ngủ rồi lại mò vào kho tài liệu để đọc các báo cáo về bảo tàng và khi nhìn vào cách Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại Quốc gia Hàn Quốc (National Museum of Modern and Contemporary Art, Korea – MMCA) vận hành, điều khiến mình suy nghĩ không đơn thuần là quy mô hay thành tích của một thiết chế văn hóa. Điều đáng chú ý hơn là cách họ tổ chức những nguồn lực mình đang có thành một hệ thống tạo ra tri thức, nghiên cứu, diễn giải và tương tác với xã hội.
Năm 2025, MMCA đón 3,46 triệu lượt khách, mức cao nhất trong lịch sử hoạt động. Riêng triển lãm của Ron Mueck thu hút 533.035 lượt người, trong khi hai chương trình trưng bày chuyên đề về 100 năm nghệ thuật Hàn Quốc tại Seoul và Gwacheon đạt tổng cộng 680.000 lượt khách. Những con số này đủ gây ấn tượng, nhưng nếu chỉ nhìn vào lượng khách thì chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất của câu chuyện.
Bởi MMCA không chỉ tổ chức những triển lãm có sức hút, họ đang từng bước xây dựng một hạ tầng tri thức xoay quanh bộ sưu tập quốc gia, lịch sử nghệ thuật, tư liệu lưu trữ, nghiên cứu giám tuyển và dữ liệu công chúng.
Hiện tại theo công bố công khai thì bộ sưu tập của MMCA đã vượt quá 11.800 tác phẩm. Một phần đáng kể trong số đó được đưa trở lại đời sống công chúng thông qua những triển lãm thường trực quy mô lớn, thay vì chỉ tồn tại như những con số trong danh mục lưu trữ. Hệ thống dữ liệu bộ sưu tập có thể tra cứu theo nghệ sĩ, năm sáng tác, năm tiếp nhận, chất liệu, địa điểm trưng bày và nhiều thuộc tính khác. Đến cuối năm 2025, hệ thống quản lý bộ sưu tập của họ đã được chia sẻ với tổng cộng 56 thiết chế khác.
Một chi tiết khác đáng quan tâm đó là trung tâm nghiên cứu của MMCA hiện có khoảng 520.000 đơn vị tư liệu lưu trữ, đây là tư liệu chứ không phải là 520.000 tác phẩm nghệ thuật. Trong kế hoạch năm 2026, bảo tàng dự kiến triển khai dịch vụ hình ảnh tư liệu số, bắt đầu với khoảng 100.000 hình ảnh và hồ sơ liên quan đến các nghệ sĩ, ấn phẩm và tài liệu lịch sử nghệ thuật Hàn Quốc, rồi tiếp tục mở rộng đến năm 2028. Nói cách khác, họ không chỉ bảo quản những gì nghệ thuật Hàn Quốc đã tạo ra mà còn đang tìm cách làm cho những gì đã được tạo ra có thể được nghiên cứu, truy xuất, đối chiếu và tiếp tục diễn giải bởi các thế hệ tiếp sau.
Đó mới là điểm đáng suy nghĩ.
Một bảo tàng có thể sở hữu hàng ngàn tác phẩm nhưng vẫn chưa chắc có một bộ sưu tập được hiểu đúng. Một tác phẩm nằm trong kho chưa tự động trở thành một phần của lịch sử nghệ thuật, nó chỉ thực sự có đời sống tri thức khi được nghiên cứu, xác lập bối cảnh, kiểm chứng thông tin, đặt trong những mối quan hệ lịch sử và được công chúng tiếp cận bằng những phương thức có ý nghĩa.
MMCA dường như hiểu khá rõ trách nhiệm này khi họ không dừng ở việc tổ chức triển lãm từ bộ sưu tập hiện có mà còn đầu tư vào các mạng lưới nghiên cứu quốc tế. Trong kế hoạch năm 2026, bảo tàng dự kiến triển khai 8 dự án nghiên cứu dài hạn với 10 tổ chức quốc tế, bao gồm những chủ đề như tương lai của bảo tàng trong thời đại AI, lịch sử triển lãm châu Á, nghệ thuật ý niệm Hàn Quốc và những mạng lưới nghệ sĩ Hàn Quốc tại nước ngoài.
Đặc biệt, nghiên cứu về lịch sử triển lãm châu Á là một hướng đi rất đáng chú ý bởi lịch sử nghệ thuật không chỉ được hình thành từ những nghệ sĩ và tác phẩm riêng lẻ. Nó còn được tạo nên bởi những cuộc gặp gỡ, những cuộc triển lãm, những thiết chế, những nhà phê bình, những nhà sưu tập và cả những mạng lưới trao đổi văn hóa xuyên biên giới. Nghiên cứu lịch sử triển lãm cũng chính là nghiên cứu cách một nền nghệ thuật đã được nhìn nhận, diễn giải và định vị trong dòng chảy khu vực.
Và đây là lúc mình bắt đầu nghĩ nhiều hơn về các hoạt động của bảo tàng nghệ thuật ở Việt Nam.
Chúng ta có một lịch sử mỹ thuật hiện đại với nhiều biến động, nhiều thế hệ nghệ sĩ, nhiều trường phái, nhiều giai đoạn sáng tác và những chuyển dịch đáng kể về tư tưởng, chất liệu lẫn ngôn ngữ tạo hình. Chúng ta có những tác phẩm mang giá trị lịch sử, những bộ sưu tập công và tư, những di sản nghệ thuật chưa được nghiên cứu đầy đủ, những câu chuyện về triển lãm và giao lưu nghệ thuật vẫn còn nhiều khoảng trống cần được xác minh.
Có những khoảng trống cần được xác minh như ngay ở trên mình đề cập nhưng chúng ta đã xây dựng được bao nhiêu hệ thống dữ liệu đủ tin cậy để một nhà nghiên cứu có thể truy xuất lịch sử của một tác phẩm? Bao nhiêu bộ sưu tập được số hóa với thông tin có cấu trúc, có khả năng kiểm chứng và được cập nhật thường xuyên? Bao nhiêu hồ sơ về quá trình tiếp nhận, bảo quản, tu bổ, trưng bày và chuyển giao tác phẩm có thể được tiếp cận một cách minh bạch? Bao nhiêu triển lãm quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam đã được lập hồ sơ đầy đủ, từ danh sách tác phẩm, nghệ sĩ tham gia, văn bản giám tuyển đến hình ảnh lắp đặt và phản hồi đương thời? Để thấy rõ những câu hỏi này thì chỉ cần các bạn tự hỏi bản thân đã bao lần bạn còn đầy đắn đo khi tìm thấy thông tin của một tác phẩm nghệ thuật của một danh họa nào đó hay đơn giản hơn là ngay chính thông tin về trường EBAI thôi nhưng vẫn còn nhiều thông tin và tranh cãi đến tận lúc này.
Đây không phải những câu hỏi mang tính kỹ thuật đơn thuần, chúng là những câu hỏi về năng lực bảo vệ ký ức nghệ thuật của một quốc gia và mình cũng không muốn đánh đồng tất cả bảo tàng ở Việt Nam. Mỗi thiết chế có chức năng, nguồn lực, lịch sử hình thành và giới hạn vận hành khác nhau vì vẫn có những cá nhân và tập thể đang nỗ lực làm việc trong điều kiện không dễ dàng. Nhưng chính vì vậy, chúng ta càng cần một cuộc đánh giá nghiêm túc về cấu trúc và năng lực của toàn hệ thống thay vì chỉ nói về những thành tựu riêng lẻ hoặc tổ chức thêm những sự kiện mang tính phong trào.
Một bảo tàng không thể được đánh giá chủ yếu bằng số lượng triển lãm đã khai mạc, số lượng khách tham quan trong một năm hay mức độ xuất hiện trên truyền thông. Những chỉ số này có thể phản ánh hoạt động nhưng chưa đủ chứng minh chất lượng của một thiết chế.
Cần hỏi bộ sưu tập của bảo tàng đang được nghiên cứu đến đâu. Những thông tin về nguồn gốc, lịch sử sở hữu và quá trình tiếp nhận tác phẩm có được quản lý bài bản không? Công tác bảo quản có được đầu tư tương xứng? Những tác phẩm đang nằm trong kho có được luân phiên giới thiệu và đặt vào những diễn giải lịch sử mới không? Các cuộc triển lãm có tạo ra tri thức mới hay chỉ tập hợp tác phẩm theo một chủ đề dễ tiếp cận? Những văn bản giám tuyển có đủ năng lực học thuật để giải thích vì sao tác phẩm được lựa chọn, vì sao chúng được đặt cạnh nhau và chúng đang bổ sung hay thách thức điều gì trong nhận thức về lịch sử nghệ thuật hay không? Và quan trọng hơn, sau khi triển lãm kết thúc thì tri thức nào còn được lưu lại?
Nếu không có hồ sơ, dữ liệu, nghiên cứu và cơ chế lưu trữ, một triển lãm dù được tổ chức công phu đến đâu cũng có nguy cơ trở thành một sự kiện đã qua. Những gì được trưng bày có thể biến mất khỏi không gian công cộng, những lập luận giám tuyển không được tiếp tục thảo luận, còn lịch sử của chính triển lãm đó có thể chỉ tồn tại trong vài bài báo hoặc ký ức của những người tham dự.
Đó là một sự lãng phí rất lớn đối với một nền nghệ thuật vốn đã có quá nhiều khoảng trống tư liệu.
Một điểm khác từ MMCA cũng đáng để chúng ta suy nghĩ là cách họ quan tâm đến công chúng. Năm 2025, bảo tàng công bố những dữ liệu về độ tuổi, khách quốc tế, thời điểm tham quan và các chỉ số liên quan đến thành viên. Nhóm khách từ 20 đến 39 tuổi chiếm 63,2% tổng lượng khách; trong nhóm tuổi này, nữ giới chiếm 73%. Khách quốc tế đạt 213.249 lượt, tương đương 6,3% tổng lượng khách.
Những dữ liệu này giúp bảo tàng hiểu rõ hơn ai đang đến với mình, họ đến từ đâu và những chương trình nào có khả năng thu hút công chúng. Tuy nhiên, cũng cần phân biệt dữ liệu tham quan tổng hợp với dữ liệu hành vi ở cấp độ sâu hơn. Những thông tin công khai hiện có chưa đủ để kết luận MMCA đã công bố một hệ thống theo dõi chi tiết đường đi, thời gian dừng trước từng tác phẩm hay mức độ chú ý của từng nhóm khách.
Sự phân biệt này quan trọng, bởi hiểu công chúng không có nghĩa là chạy theo thị hiếu số đông. Một bảo tàng cần biết công chúng đang quan tâm điều gì nhưng cũng phải có năng lực đưa công chúng đến với những điều họ chưa từng biết mình cần tiếp cận. Dữ liệu có thể giúp đo lường khả năng tiếp cận và phản hồi xã hội nhưng nó không thể thay thế phán đoán nghệ thuật hay trách nhiệm học thuật của người làm giám tuyển.
Đây là một bài học mà hệ thống bảo tàng Việt Nam nên nghiêm túc tiếp nhận. Công chúng không chỉ là người mua vé, người đi tham quan hay đối tượng được phục vụ trong các chiến dịch truyền thông. Công chúng là một phần của đời sống nghệ thuật và việc hiểu họ cần được thực hiện bằng nghiên cứu, dữ liệu và những phương pháp đánh giá có hệ thống. Chúng ta đang có rất nhiều triển lãm miễn phí diễn ra hàng ngày hàng tuần và chúng ta đang có dữ liệu gì về những người đi xem triển lãm đó hay chúng ta chỉ quan tâm triển lãm đó bán được nhiều tác phẩm hay không là đủ ?
Ở đây mình trở lại với MMCA bằng một góc nhìn công bằng và đầy đủ hơn vì nhìn MMCA cũng không nên chỉ nhìn vào những thành công. Năm 2026, tổng ngân sách của bảo tàng tăng từ 69,1 tỷ won lên 84,8 tỷ won nhưng ngân sách dành cho mua sắm tác phẩm lại giảm từ 4,7 tỷ xuống 4 tỷ won. Chi tiết này cho thấy ngay cả một thiết chế lớn cũng phải đối diện với những lựa chọn về phân bổ nguồn lực. Ngân sách tăng không đồng nghĩa mọi năng lực đều tăng theo, cũng như lượng khách cao không tự động chứng minh chất lượng của bộ sưu tập hay chiều sâu giám tuyển.
Điều đáng học từ MMCA vì thế không phải là bắt chước những con số ấn tượng mà là cách họ tổ chức trách nhiệm của một bảo tàng thành những năng lực có thể nhận diện và đánh giá từ quản lý bộ sưu tập, nghiên cứu lịch sử nghệ thuật, xây dựng triển lãm, phát triển tư liệu, bảo tồn, kết nối học thuật và hiểu công chúng. Nhìn từ đây, mình nghĩ hệ thống bảo tàng Việt Nam cần một cuộc rà soát sâu hơn về chính chức năng của mình và cần chuyển từ tư duy bảo tàng như một nơi lưu giữ và trưng bày sang tư duy bảo tàng như một hạ tầng tri thức quốc gia.
Điều đó đòi hỏi nhiều hơn những công trình kiến trúc mới, những phòng triển lãm được nâng cấp hay những chương trình hợp tác quốc tế mang tính biểu tượng. Nó đòi hỏi đầu tư dài hạn vào con người, cơ sở dữ liệu, chuyên môn bảo quản, nghiên cứu lịch sử nghệ thuật, năng lực giám tuyển, tiêu chuẩn quản trị bộ sưu tập và cơ chế công bố thông tin. Đòi hỏi cả sự thừa nhận rằng một bảo tàng cần có khả năng tự đánh giá, công khai giới hạn và chịu trách nhiệm trước xã hội về những gì mình đang lưu giữ và diễn giải.
Một quốc gia không thể chỉ tự hào về lịch sử nghệ thuật của mình bằng những lời khẳng định. Lịch sử này cần được chứng minh bằng tác phẩm, hồ sơ, tư liệu, nghiên cứu và những thiết chế đủ năng lực bảo vệ tính xác thực của chúng.
Mình nghĩ điều đáng chạnh lòng nhất khi nhìn vào MMCA không phải là Hàn Quốc có một bảo tàng lớn hơn, ngân sách cao hơn hay nhiều khách tham quan hơn. Điều đáng chạnh lòng là họ đang biến những gì đã có thành một hệ thống tri thức có khả năng tiếp tục phát triển, trong khi chúng ta vẫn còn phải đặt ra quá nhiều câu hỏi căn bản về việc những gì mình đang sở hữu thực sự được lưu giữ, nghiên cứu, kiểm chứng và truyền lại như thế nào.
Nếu một tác phẩm quan trọng của mỹ thuật Việt Nam biến mất khỏi ký ức công chúng thì ai sẽ chịu trách nhiệm bảo vệ hồ sơ của nó? Nếu một thông tin về tác giả, niên đại hay nguồn gốc tác phẩm bị lặp lại sai lệch qua nhiều thế hệ thì thiết chế nào đủ năng lực kiểm chứng và điều chỉnh? Nếu một triển lãm có ý nghĩa lịch sử không để lại một bộ hồ sơ nghiên cứu hoàn chỉnh thì chúng ta sẽ dựa vào đâu để viết lại lịch sử này một cách công bằng?
Đây không phải những câu hỏi dành riêng cho bảo tàng, chúng dành cho cả hệ sinh thái nghệ thuật từ cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, trường đào tạo, nhà giám tuyển, nhà sưu tập đến những tổ chức độc lập.
Bởi cuối cùng, bảo tàng không chỉ giữ lại những gì quá khứ đã tạo ra mà bảo tàng còn phải có trách nhiệm giúp hiện tại hiểu được quá khứ, giúp tương lai có đủ tư liệu để kiểm chứng những gì hôm nay chúng ta đang tin là đúng. Và nếu một quốc gia chưa xây dựng được năng lực này thì điều mất đi không chỉ là cơ hội phát triển của các bảo tàng. Đó là một phần ký ức văn hóa của chính quốc gia đó.
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Bảo tàng MMCA Seoul
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Bảo tàng MMCA tại Gwacheon
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Bảo tàng MMCA tại Deoksugung
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Bảo tàng MMCA tại Cheongju
Hình ảnh tư liệu về MMCA
Hình ảnh tư liệu về MMCA, Open Storage là hình thức kho lưu trữ tác phẩm nghệ thuật được công khai cho công chúng được tham quan ngay tại kho lưu trữ.
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Hệ thống thông tin tư liệu lịch sử nghệ thuật có thể truy xuất phục vụ cho việc nghiên cứu.
Hình ảnh tư liệu về MMCA, triển lãm Ron Mueck
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Không gian bảo quản và phục chế tại Cheongju. Người xem có thể quan sát hoạt động chuyên môn phía sau bộ sưu tập, một cách đưa công việc vốn ít được nhìn thấy ra trước công chúng.
Hình ảnh tư liệu về MMCA. Một khu vực tại MMCA dành cho chia sẻ và giáo dục nghệ thuật.