Đinh Thanh Huyền

Tháng 10/2026, Công ty cổ phần văn hóa Đông A phát hành tập truyện ngắn Con ngựa trên bãi biển (NXB Dân trí, tháng 6/2026). Sự kiện này không tạo nên hiệu ứng bùng nổ về xuất bản phát hành. Nhưng rất nhiều người yêu văn học, yêu sách đã đón nhận tập truyện với niềm vui lặng lẽ mà không kém phần nhiệt thành.
Ý Nhi được biết đến trước hết là một nhà thơ với lối thơ giàu tính tư tưởng trong một hình thức nhuần nhị, kín đáo nhưng mãnh liệt. Bởi thế, theo quán tính, có những người đọc truyện của bà như là truyện-của-một-nhà-thơ. Đó là một cách đọc giản đơn, nếu không nói là dễ dãi và có phần “chiếu cố” người viết. Điểm tương đồng duy nhất giữa thơ và truyện của Ý Nhi là vẻ giản dị, điềm đạm, là cách một tư tưởng tự tìm được hình thức biểu đạt phù hợp nhất của nó. Sự uyển chuyển mềm mại về kĩ thuật, nét thanh nhã trong biểu hiện khiến thơ và truyện của bà thoạt nhìn có vẻ “dễ đọc”, nhưng đi sâu vào thế giới nghệ thuật của nó mới thấy đầy thách thức. Tuy nhiên, “căn cước nhà thơ” không phải điểm tựa để đọc truyện ngắn Ý Nhi bởi đó là những tác phẩm mang đầy đủ tư cách và phẩm tính thể loại. Không những thế, chúng còn được vận hành bằng một logic tổ chức không dễ đạt được, từ đó xác lập giá trị riêng trong cả thưởng thức và tham chiếu.
Thế giới truyện ngắn của Ý Nhi bắt đầu hiện ra từ kiểu nhân vật không có lí lịch. Hầu hết nhân vật của truyện ngắn Ý Nhi không có tên riêng, chỉ là “anh”, “ông”, “cô”, “bà”, hoặc tên viết tắt M. K. V. P,… Các chi tiết tiểu sử của nhân vật mờ nhạt, ít ỏi đến mức khó mà sàng lọc. Không chỉ nhân vật phụ mà ngay cả nhân vật chính đều như ẩn số trong cõi sống của chính họ. Một số nhân vật bất ngờ xuất hiện rồi bất ngờ chìm đi. Có những nhân vật thoắt hiện ra nơi này rồi lại có mặt nơi khác. Họ đến và đi, họ ở lại hoặc biến mất đều như một đám mây chợt tụ chợt tan. Kiểu nhân vật này có chút gợi nghĩ đến nhân vật hội họa. Trên bức tranh không chỗ nào cho biết chính xác tiểu sử mà chỉ tập trung mạnh vào đúng cái khoảnh khắc hiện tại của nhân vật. Cảnh tượng sững lại trong tranh tác động vào thị giác, rồi mới đến quá trình bừng tỏ nhận thức và cảm xúc. Nhưng văn chương không phải là khoảnh khắc ngưng đọng của ấn tượng, cảm xúc và ý niệm như hội họa. Văn chương là chuyển động. Chuyển động trong văn chương không nhất thiết phải đi cùng giải thích. Bởi thế, nếu không có chi tiết tiểu sử để lí giải những chuyện xảy ra với nhân vật thì nghĩa là yếu tố đầu tiên trong mối quan hệ nhân quả quen thuộc đã bị từ chối.
Tiếp đó, các sự kiện có tính bước ngoặt xảy ra với nhân vật thường xuất hiện một cách ngẫu nhiên, không duyên cớ. Trong Dấu vết, sau một cơn mưa, nhân vật chính bất ngờ rơi vào cuộc tìm kiếm vô vọng người con gái đã cứu anh nhiều năm trước, khi anh là một người lính bị thương nơi chiến trường. Trong Búp bê biết khóc, nhân vật chính đột nhiên rơi vào một cơn ảo giác lúc đang chờ đèn xanh. Nhân vật chính trong Người đứng bên kia đường bỗng phát hiện ra có kẻ nào đó đứng trong gió lạnh, nhìn về phía ông, vẻ như chờ đợi giây phút ông mở tung hai cánh cửa. Nhân vật chính trong Với chiếc đèn quảng cáo bị nhà xe thả nhầm xuống cái bến xe không người, bỏ hoang, giữa đêm hôm khuya khoắt, không có nước uống, bất ngờ gặp một con chó hoang. Còn nhân vật chính trong Hai giờ sáng, khi chuyến xe khách gặp sự cố, phải dừng lại ở một thị trấn nhỏ, anh đột nhiên gặp một con đường lớn cắt ngang lối. Phía bên kia con đường là một mặt nước lấp lánh sáng dưới ánh trăng,… Như vậy, quan hệ nhân quả trong mạch sự kiện cũng bị loại bỏ. Đó chính là lúc mà trong truyện xuất hiện các chi tiết tình cờ. Trong Chiều là chi tiết mảnh vỡ, trong Hai giờ sáng là hồ nước, hoa tứ quý trong truyện ngắn cùng tên, cửa thoát hiểm trong Đường xuyên qua công viên, dáng ngồi của cô gái trú mưa trong Dấu vết, cảm giác buồn bực khi nhìn thấy những cuốn sách vừa xuất bản của nhân vật chính trong Con ngựa trên bãi biển, chữ M. trong truyện ngắn cùng tên, trong Ở Mộc là thời khắc “anh” nhìn thấy Mộc trên trang 3 của một tờ báo,… Tình cờ nhưng không vô nghĩa, một ánh nhìn, một cuộc gặp, một đồ vật, một câu nói, một hành động vụn vặt,… có thể mở ra một vùng bất định. Cái vô tình nhỏ nhặt có thể dẫn vào cái bí ẩn, một tiểu tiết tưởng như vô nghĩa có thể trở thành ngưỡng cửa đưa nhân vật sang một trạng thái tồn tại khác. Con người đang sống bình thường, nhưng một sự việc rất nhỏ và tình cờ xuất hiện làm lệch quỹ đạo của họ. Trong truyện Hai giờ sáng, việc tình cờ nhìn thấy hồ nước đã đánh thức ở anh kí ức về P. và tình yêu trong quá khứ. Từ đó, nó khiến anh quyết định rời chuyến xe, ở lại thị trấn. Những gì diễn ra tiếp đó cũng không kém tình cờ, giống như nhân vật được thả trôi trong một chuỗi sự việc ngẫu nhiên, cho đến lúc anh nhận thức rằng quá khứ đã khép, không thể quay lại, giống như P. đã ở bên kia. Ở một truyện khác: Hoa tứ quý, nhân vật chính tình cờ gặp bụi hoa tứ quý bị đè bẹp dưới cánh cửa cũ khi ông cố nâng lên để vào được khu vườn bỏ hoang ở góc phố. Hoa tứ quý dường như là một cái cửa quay liên tục đưa ông vào từng cảnh tượng trong quá khứ. Mỗi lần quay là một lần hạnh phúc và mất mát xưa cũ trồi lên trong nỗi đau êm dịu. Người đàn ông ấy đã rất già, nhưng đến cuối cùng mới hiểu được ý nghĩa câu nói của mẹ: vì con yêu thương chưa đủ. Trong truyện ngắn Ý Nhi, ngẫu nhiên không dừng ở một yếu tố để tổ chức cốt truyện mà có thể chính là quan niệm về đời sống. Phải chăng, điều chi phối cuộc sống con người không hẳn là những sự kiện mà họ lựa chọn. Đôi khi, một thứ hoàn toàn tình cờ cũng đủ làm xáo động thế cục, đưa cuộc đời người ta rẽ sang những lối không ai ngờ nổi. Biến số của đời sống mới thực sự là cái phong phú và bởi nó nằm ngoài khả năng dự báo nên con người thực chất chính là sản phẩm của biến số chứ không phải của hằng số.
Vậy, câu hỏi cần đặt ra là: nhà văn phải làm thế nào để có được tính hợp lí trong mạch tự sự? Chúng ta thử khảo sát truyện ngắn Gió để tìm hiểu điều này. Trong truyện, giáo sư K. – nhân vật chính – là một nhà khoa học đã nghỉ hưu, có người vợ từng là thủ thư của thư viện, có một người con trai định cư ở nước ngoài. Chừng ấy chi tiết không đủ để tạo nên một tiểu sử cụ thể đặng giải thích được nỗi ám ảnh về gió và thiếu gió của ông. Lúc đầu, ông luôn bức bối vì thiếu gió, và điều ấy cũng xảy đến một cách đột ngột, không có nguyên nhân rõ ràng: “Chiều nọ, ông từ viện nghiên cứu trở về, ở rất lâu trong phòng riêng rồi bỗng chạy ra mở tung hết các cánh cửa lớn bé trong nhà, kêu to lên, sao chẳng có chút gió nào thế này, giữa lúc mùa đông chớm về, gió đang lay động tất cả các cánh rèm và nhiệt độ đang xuống thấp”. Sau một thời gian dài vật vã với chứng “thiếu gió”, ông bắt đầu liên tục nói đến việc có gió, rất nhiều gió ở một nơi nào đó. Rồi một ngày, ông bỏ đi, không ai biết ông đi đâu. Ở đây, logic nhân quả quen thuộc đã bị xóa bỏ. Vậy thì, logic nghệ thuật nào sẽ thay thế? Với truyện Gió, có hai điểm đáng chú ý. Thứ nhất, truyện không giải thích vì sao, làm thế nào mà các sự việc xảy ra mà chỉ biểu hiện một trạng thái tồn tại, một nỗi bất an, một nghịch lí sống mà nhân vật trải qua. Chìa khóa nằm ở chi tiết người vợ gặp một bà thầy để hỏi tung tích chồng. Bà thầy nói: “chẳng có lí do trực tiếp nào đâu. Đó chỉ là giờ phút phải đến sau bao nhiêu tháng năm, là kết cục tất yếu của một quá trình”. Như vậy, việc ông rời bỏ đời sống cũ không được nhìn như một sự suy sụp mà như một sự chuyển hóa. Và sau đó, chính văn chương hoàn tất sự chuyển hóa ấy. Ông từng là một nhà khoa học chỉ đọc chuyên ngành. Nhưng khi “bệnh gió” xuất hiện, ông bắt đầu đọc Dostoyevsky, Camus, Eluard, Kawabata…, xem tranh, xem phim. Nếu đọc theo hướng này thì Gió kể về một nhà khoa học đã vượt quá sức chứa của chính thế giới duy lí mà ông sống, và văn chương đã mở ra cho ông một khả thể tồn tại khác. Từ đây, ta nhận ra điểm thứ hai: “bất khả giải” chính là logic tác giả đã dùng tổ chức thế giới nghệ thuật.
Đến đây, chúng ta không thể không nhắc đến một yếu tố rất quan trọng trong truyện ngắn Ý Nhi: không gian ngưỡng. “Không gian ngưỡng là không gian mang tính chất ranh giới, chuyển tiếp giữa không gian này và không gian khác mà giữa chúng có những mặt đối lập nhau, tiêu biểu là giữa không gian tự nhiên và xã hội, không gian bên trong và bên ngoài…” . Ví dụ: cửa ra vào (không hẳn là trong nhà, cũng chưa hẳn là ngoài đường); cầu (nằm giữa hai bờ); ga tàu, sân bay (giữa nơi đi và nơi đến); ngã ba, ngã tư (giữa những hướng đi khác nhau),… Vì nằm ở điểm chuyển tiếp, không gian ngưỡng thường gắn với cảm giác chờ đợi, bất định, chuyển hóa, lưỡng lự, mất phương hướng hoặc khả năng mở ra một trạng thái mới. Tuy nhiên, không phải cứ gặp cửa, hành lang, cầu, bến, ga, đường biên, ngã ba, bờ sông, sân, hiên nhà, hoàng hôn… thì mặc nhiên xem đó là không gian ngưỡng. Điều quan trọng nhất là, không gian ấy phải đặt nhân vật vào một trạng thái chuyển tiếp.
Trong truyện ngắn Ý Nhi, việc rơi vào không gian ngưỡng tạo thành một trải nghiệm thay đổi mang tính sinh tồn mà trong đó nhân vật chao đảo giữa hai “thế giới”. Họ như bị “đánh cắp” và được “trả lại”. Nhưng khi trở lại, nhân vật đã không còn là “nó” lúc trước. Không gian ấy đã giúp cấu thành nên một giai đoạn phản tư ở nhân vật. Trong truyện Chiều, không gian ngưỡng là một galery với triển lãm Mảnh vỡ. Nhân vật chính bước vào đó trong một chiều mưa. Từ lúc ấy, ông bắt đầu những sự việc lạ lùng như trò chuyện với Thomas Bernhard, gặp người phụ nữ bí ẩn trong phòng tranh, sự xuất hiện kì lạ của bức tranh Tam giác cân sau khi ông nhớ lại cái tam giác cân tình bạn của ông, V. và P. cho đến khi P. biến mất và V. cũng ra đi. Lần tiếp theo quay lại, ông sững sờ vì không ai biết từng có cái galery nào ở địa điểm ấy. Quá trình “bước vào” và “bước ra” khỏi galery đó đã biến đổi hoàn toàn suy nghĩ và tâm tính ông.
Tuy thế, không nên xem không gian ngưỡng như một cái gì kì bí. Trong truyện ngắn của Ý Nhi, không gian ấy được hữu hình hóa bằng con đường xuyên qua công viên, bằng một nhà ga, một đường bờ biển, một chiếc cổng sơn màu nâu sẫm, khoảng bên kia đường, một hồ nước, một cánh cửa han gỉ mở vào khu vườn hoang,… Thực tế, cuộc đời không thiếu những địa điểm và thời gian mà nếu ở đúng nơi đúng lúc, chúng ta sẽ thay đổi hoặc chuyển biến sang một trạng thái khác. Nội việc đứng trong không gian ngưỡng chưa đủ để tạo ra “cú nhảy lượng tử” về nhận thức. Chỉ khi nhân vật đã sống một cuộc đời đầy ắp trải nghiệm, không gian ngưỡng mới kích hoạt sự chuyển biến. Ở một trong những truyện ngắn đặc sắc của Ý Nhi: Đợi tàu ngược, những giờ khắc nhân vật chính chờ tàu ở nhà ga đã khiến anh nhận ra thế giới ngược xuôi mà anh và những người khác đang sống, những xuôi ngược trong cảnh ngộ, trong lựa chọn, trong bi kịch và hạnh phúc, trong biến cố và nhận thức. Lúc ấy, anh mới đọc được dòng chữ viết trên bảng thông báo (mà lúc mới đến anh không tài nào đọc ra): “Vì lí do đặc biệt: 1. Không biết tàu đến và đi lúc nào. 2. Không biết sẽ chạy được đến đâu”. Dòng thông báo rất vô lí ấy dường như chỉ hiện ra khi anh đủ sức chấp nhận nó, cũng như tự mình nhận ra tính chất bất định của đời sống. Khoảnh khắc chuẩn bị lên tàu anh đã rất khác với chính mình.
Với cách hiểu này, có thể xem không gian ngưỡng trong truyện ngắn Ý Nhi là sự phản chiếu trạng thái không thuộc về đâu bên trong nhân vật. Khoảng trống tâm thức ấy biểu thị tình trạng con người không còn có khả năng xác lập một câu chuyện hoàn chỉnh về chính mình. Toàn bộ nhân vật trong truyện ngắn của Ý Nhi đều như vậy. Có điều, khoảng trống tâm thức của nhân vật trong truyện ngắn Ý Nhi không phải là các tổn thương tinh thần trong quá khứ. Nhân vật không bị sang chấn về tâm lí, chính việc làm mờ tiểu sử đã loại bỏ kiểu nhân quả ấy. Các môn đồ của Freud chắc sẽ không thích điều này lắm vì họ không thể giải thích khoảng trống bằng chấn thương. Đối diện với những điều không thể gọi tên, với cảm giác xáo trộn, thiếu hụt mà không có nguyên nhân cụ thể, chính nhân vật cũng không hiểu phần đời sống này của mình.
Bởi có sự bất toàn về khả năng tự ý thức, nhân vật trong truyện ngắn Ý Nhi thường gặp những sự việc phi lí mà chỉ họ thấy. Ông già trong Con ngựa trên bãi biển nhìn thấy “con ngựa tía (hoặc nâu đỏ) trên bờ cát, lúc đến lúc đi đều như bỗng dưng đội cát mà lên hoặc rẽ sóng mà hiện”. Nhưng hỏi mọi người xung quanh thì không ai từng thấy con ngựa đó. Trong Với chiếc đèn quảng cáo, nhân vật chính gặp con chó Mực – con chó hoang đã dẫn anh đi tìm nước uống trong cái đêm bị bỏ lại ở bến xe cũ. Khi anh trở lại tìm con Mực (cùng với một người lái xe), họ không thấy nó. Người lái xe còn nghi ngờ: hay chẳng có con Mực nào sất. Nhưng lúc rời đi, Trong giây lát, anh nhìn thấy “con Mực đang chạy quanh trụ đèn, những mảng ánh sáng hồng xanh tím đỏ loang loáng dưới bước chân của nó, tạo nên một vầng sáng khác, long lanh, dịu dàng, hư ảo”. Trong Hoa tứ quý, nhân vật đã bước hẳn vào khu vườn hoang góc phố, thế nhưng khu vườn đó có thực hay không? Vì sao khi ông gặp nó, đó là một khu vườn hoang buồn bã, mà lúc đứa cháu tìm đến lại thấy một ngôi biệt thự hai tầng khá đẹp. Còn nhân vật chính trong Ám thanh thường nghe thấy những âm thanh dữ dội nhưng xung quanh không ai nghe được. Trong truyện Ba sẩm tối, nhân vật chính tình cờ lạc đến một công viên bên hồ, sau đó anh quay lại thêm hai lần nữa. Ở đó anh gặp một người đàn ông giống hệt mình, từ dáng nằm ngủ thu tay vào lòng, chân gập lại trên ghế đá đến bàn tay có vết sẹo, cuốn sách ông ta đang cầm – cuốn sách chính anh đang đọc.
Ám thanh và Ba sẩm tối không có trong tập Con ngựa trên bãi biển (đã in trong Ngọn gió qua vườn, Tuyển tập thơ – truyện ngắn Ý Nhi, NXB Phụ nữ Việt Nam, 2019), nhưng với tôi, đây là hai truyện không thể không nhắc đến nếu không nói là hai trong số những truyện xuất sắc nhất của Ý Nhi. Xin dừng lại ở hai truyện này lâu hơn một chút. Trong Ba sẩm tối, bờ hồ chính là không gian ngưỡng, nơi “anh” có thể bước vào một thực tại khác. Hai lần đầu, anh thấy người đàn ông giống mình, lần thứ ba, anh không gặp người đàn ông ấy trên ghế đá nữa. Chính anh, lúc này thế vào chỗ đó, như thể anh mới chính là người vẫn ngồi đó hằng đêm. Hai lần đầu tạo ra cú sốc, khiến cho gương mặt anh như bị “ma dẫn”. Đến sẩm tối thứ ba, anh mới thực sự bước vào thực tại bên hồ, ở đó, lần đầu tiên anh thầm thú nhận với V. (người yêu cũ) và chính mình: “Anh xin lỗi. Không phải là anh không yêu em, không phải anh không khổ vì mất em nhưng tình yêu của chúng ta là một vết thương có thể lành… đã lành”. Việc đó giúp lòng anh nhẹ nhõm. Anh thoáng nhớ đến người đàn ông, quay tìm nhưng vô hiệu. Làm sao tìm được nữa bởi đó chính là bản thể khác của anh. Một bản thể có thể cất lên lời thú nhận, có thể nhìn thấu tỏ những giày vò sâu kín trong khi bản thể kia không chịu thừa nhận. Con người là vậy, điều khó nhất là nhìn vào chính mình, nhìn vào những tổn thương, yếu đuối của mình để rồi nhận ra cái mong manh bất định của bản ngã. Việc ấy đau đớn hơn mọi điều khác, và người ta sẽ cố từ chối, vì sợ. Người đàn ông trong truyện có lẽ đã để vết thương của mình mở ra như thế, như một khoảng trống đau đớn mà anh không muốn, cũng không thể lấp đi.
Ám thanh có thể xem là truyện khó hiểu nhất của Ý Nhi, manh mối trên văn bản quá mờ nhạt, ít ỏi để người đọc dựa vào, tìm kiếm. Trong truyện, những điều bất thường nằm lọt trong một thế giới hiện thực rất cụ thể: bệnh viện, phòng khám, bác sĩ, quy trình khám tai, chung cư, bảo vệ, đường phố, quán cà phê, H. là bạn gái cũ, có địa chỉ, số điện thoại, có cháu làm bác sĩ; nhân vật đi khám, làm việc, về nhà, đọc thư, đi xe khách… các chi tiết địa danh, thời gian, nghề nghiệp, sinh hoạt đều đáng tin. Ngay cả cái phi lí cũng được tác giả liên tục kéo trở lại bằng những chi tiết rất đời thường. Chẳng hạn, anh nghe thấy tiếng nổ lớn tưởng tòa nhà sập, nhưng xuống dưới thì người bảo vệ vẫn ung dung đi lại; anh nghe tiếng chuông nhưng không biết nó có thật hay nằm trong tiềm thức; nghe thấy một chuỗi âm thanh nối nhau như một dây pháo bị xịt ở đâu đó, bên ngoài bức tường mỏng mà cô bạn cùng phòng với ly cà-phê trên tay thản nhiên hỏi chuyện anh,… Điều này căn bản khác với cái phi lí kiểu Kafka. Ở Kafka, cái phi lí không chỉ thuộc về nhận thức hay trải nghiệm chủ quan của nhân vật, mà được tạo ra từ mối quan hệ bất hòa giữa con người và thế giới. Sự bất hòa ấy, khi biểu hiện ra bên ngoài, làm biến dạng chính hiện thực và tạo thành một thế giới phi lí bao trùm cuộc đời nhân vật, khiến nhân vật sống trong đó trở thành kẻ lạc loài. Còn trong truyện Ý Nhi, cái phi lí nảy sinh trên nền một hiện thực khách quan bình thường, chủ yếu biểu hiện trong thế giới tinh thần của nhân vật, trong khi hiện thực bên ngoài vẫn vận hành theo những quy luật quen thuộc – đó là chỗ đứt gãy trong trong trải nghiệm chủ quan của con người giữa một hiện thực khách quan vẫn nguyên vẹn. Ám thanh là cái phi lí nảy sinh ngay trong hiện thực. Cái đáng sợ không phải là một thế giới kì quái, mà là một thế giới hoàn toàn bình thường nhưng chỉ có một người nghe thấy những âm thanh khác thường. Từ ám thanh, truyện dẫn đến một bản thể song hành của nhân vật chính: người cuốc vườn. Một bản thể đang sống trong không/thời gian này, chịu đựng ám thanh và hoang mang tột độ giữa những âm thanh hỗn loạn của đời sống. Bản thể kia sống ở một chiều không gian khác, tỉnh táo, minh mẫn, nhận thức rõ vấn đề và đang cố mách bảo cho chính mình về tính chất của thời đại: “đây là thời của những ánh chớp không tiếng sấm/đây là thời của những tiếng nói không được nghe/thời của những giấc ngủ lo âu, những canh thức vô ích”.
Từ đây, có thể khẳng định, việc nhất quán xây dựng những nhân vật không rõ lí lịch, bị rơi vào các không gian ngưỡng, mang khoảng trống tâm thức và liên tục đối diện với các hiện tượng phi lí chính là dụng ý giải cấu trúc của tác giả đối với kiểu nhân vật có căn cước tuyến tính truyền thống. Qua đó, tác phẩm mở ra một thực tại bất khả giải – nơi con người chấp chới trong hiện tại, mất kết nối với quá khứ và bất lực trước tương lai. Đây mới thực sự là mã khóa cốt lõi để giải mã thế giới nghệ thuật của Ý Nhi. Tôi gọi mô hình phá vỡ các đại tự sự về thời gian và căn cước này là “kết cấu siêu hình” trong tự sự. Kết cấu ấy sở hữu một khả năng vô hạn trong việc thúc đẩy trí tưởng tượng, sự liên tưởng, kết nối và việc lấp đầy khoảng trống ý nghĩa. Nhưng, điều kiện để truyện ngắn đạt đến mức đó phải là tính tư tưởng.
Một truyện ngắn chỉ kể về đời sống, thậm chí khám phá được các chiều kích của đời sống cũng chưa chắc có tính tư tưởng. Thiếu đi một “tủy sống” tư tưởng, tác phẩm dễ dừng ở hiện thực thứ cấp, hoặc trượt dài trên những rãnh siêu hiện thực rỗng. Điều làm nên tầm vóc của một tác phẩm không nằm ở sự tân kì của thủ pháp mà ở sức nặng của tư tưởng. Chỉ có tư tưởng mới thiết lập được một thực tại tối cao trong văn học. Thực tại đó có thể đứt gãy, có thể siêu thực, nhưng luôn vận hành dưới một logic nội tại cực kì nghiêm ngặt. Tư tưởng trong tác phẩm văn học không sinh ra để phục tùng hay minh họa cho đời sống. Ngược lại, nó đứng độc lập như một hệ quy chiếu nghệ thuật, buộc đời sống phải nhìn vào đó và chất vấn lại cấu trúc của chính mình.
Với truyện ngắn, Ý Nhi đã giải huyền thoại về một đời sống có thể nhận thức được toàn bộ và quy về những quy luật xác định. Từ tình huống đến sự kiện và nhân vật đều không thể dùng lí trí mà nắm bắt, lí giải hay kiểm soát. Sự sụp đổ của logic nhân quả trong mạch tự sự, sự rạn nứt của không/thời gian tuyến tính, sự phân rã căn cước nhân vật là những biểu hiện không thể chối cãi của một cách nhìn đời sống trong tình thế bất định của nó. Cái bất khả giải cho biết hiện thực không chỉ là những gì có thể quan sát, kiểm chứng. Hiện thực còn là những vùng mờ, tối, phi lí, bí ẩn, mơ hồ,… mà ngôn ngữ lí tính hoặc các mô hình giải thích thông thường không thể minh định, thậm chí những vùng ấy mới là phần chìm của tảng băng đời sống. Điều ấy lí giải vì sao truyện của Ý Nhi đều bỏ ngỏ và không có một triết lí nào được phát biểu trực tiếp. Bởi vì, tư tưởng không nhất thiết là điều nhà văn muốn nói, mà còn là điều được hình thành từ cấu trúc tác phẩm và những ý nghĩa mà người đọc tự tìm thấy. Ngay cả điều đó, nhà văn Ý Nhi cũng để truyện tự vận hành mà không có sự hiện diện ghê gớm của “đấng-tối-cao-tác-giả”.
Nhìn lại văn học hiện đại Việt Nam từ sau năm 1975 đến nay, đã có không ít tác giả tìm kiếm lối đi mới, giọng nói mới, nhưng nhìn chung sức trì níu của tư duy nghệ thuật truyền thống còn quá mạnh. Kiểu văn chương phổ biến nhất, quen thuộc và dễ được chấp nhận nhất là: văn học phản ánh hiện thực, kiểu hiện thực có thể nhận thức được bằng tri giác thông thường. Cho đến tận hôm nay, số người Việt có thể thích văn chương của Márquez, Borges, Kafka, Murakami, Camus không nhiều… Và những người có bản năng sáng tạo đưa họ đến gần với kiểu tư duy nghệ thuật ấy lại càng ít hơn. Nhiều tác giả trẻ (độ tuổi 20-30) viết bằng niềm say mê kiến tạo những mê lộ hậu hiện đại bằng chất liệu phi lí, hiện thực huyền ảo, giả huyền thoại và phân mảnh, lắp ghép, cấu trúc mạng rễ,… Thế nhưng, cuộc chơi kĩ thuật của họ thường hụt hơi ở chiều sâu tư tưởng, khiến tác phẩm chưa thể chạm đến những đường biên xa hơn. Đặt trong bối cảnh văn học ấy, có thể xem truyện ngắn của Ý Nhi như một dấu mốc quan trọng trên hành trình văn xuôi Việt Nam đến gần hơn với tinh thần sáng tạo của văn học hiện đại thế giới, không phải bằng sự mô phỏng những mô hình ngoại lai, mà bằng việc tìm ra những hình thức nghệ thuật phù hợp để biểu đạt tư tưởng. Ở đó, tính hiện đại và bản sắc dân tộc không loại trừ nhau, mà trở thành hai chiều kích cùng kiến tạo một khả năng sáng tạo mới.
Trong Lời đầu sách, nhà văn Ý Nhi đã nói về “cái ngấn nhỏ” chỉ dấu sự thay đổi trong quá trình viết của bà. Một người đọc như tôi, không chỉ thấy cái ngấn nhỏ ở quá trình sáng tạo của một nhà văn mà còn thấy cái ngấn ấy – dù khiêm nhường đến mấy – vẫn đánh dấu một lối viết đáng kinh ngạc ở truyện ngắn Việt Nam. Nhưng đây cũng có thể trở thành điểm gây nên sự thù ghét của một công chúng chỉ muốn tin những gì được kể trong truyện là cái giống như họ nhìn thấy. Một người không được chọn sinh ra để làm nhà văn cũng như không chọn được công chúng của mình. Mà nói như Nguyễn Du thì: “Văn chương vô mệnh lụy phần dư”.
Hà Nội 18/10/2026