Sách mới: Đời nhẹ khôn kham của Milan Kundera do Trịnh Y Thư dịch và giới thiệu

 

 

LỜI NGƯỜI DỊCH

Cái nặng, cái nhẹ quay cuồng trong tấn bi hài kịch nhân sinh

 Trước khi vào sách

Ở dòng chữ đầu tiên của cuốn tiểu thuyết Đời nhẹ khôn kham, Milan Kundera mở đầu không phải bằng cách giới thiệu nhân vật hay cốt truyện, mà bằng một luận đề triết học: sự trở về vĩnh cửu, một ý niệm siêu hình của triết gia Friedrich Nietzsche, mà theo Kundera, đã từng làm nhiều triết gia khác điên đầu. Đại ý, sự trở về vĩnh cửu có thể được suy giải một cách khá đơn giản là: Nếu mỗi khoảnh khắc trong đời sống ta lặp đi lặp lại đến vô tận, thì mỗi quyết định đều mang sức nặng vô cùng. Nhưng nếu ta chỉ sống một lần duy nhất, những lựa chọn của ta lại trở nên nhẹ bẫng, chẳng mảy may hệ trọng, nó nhẹ tựa lông hồng, nhẹ đến độ khôn kham.

Cặp phạm trù đối kháng nhị nguyên này định hình cho toàn bộ nội dung và diễn biến sau đó của cuốn tiểu thuyết, nó là nhạc đề chủ âm cho bản giao hưởng dài bất tận. Cái nặng, cái nhẹ cứ thế xoắn xuýt nhau quay cuồng, loạn cuồng trong tấn bi hài kịch của kiếp nhân sinh.

Đời nhẹ khôn kham là cuốn tiểu thuyết chất chứa tham vọng về mặt trí tuệ và giàu sức lay động về cảm xúc, nơi triết học, chính trị và quan hệ giữa con người hòa quyện với nhau một cách tinh tế hiếm có. Tác phẩm được ca ngợi nhờ sự táo bạo trong tư duy hiện sinh, sự đổi mới trong cách kể chuyện và giá trị bền vững như một chiêm nghiệm sâu sắc về tự do, tình yêu và thân phận con người. Nó được xem là một trong những tác phẩm quan trọng có tầm ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ XX, được độc giả khắp nơi trên thế giới ngưỡng mộ, được đạo diễn Philip Kaufman chuyển thể dựng thành phim, với hai diễn viên gạo cội của Hollywood là Daniel Day-Lewis trong vai Tomas và Juliette Binoche đóng vai Tereza. Cuốn sách cũng được dịch ra ít nhất 27 ngôn ngữ khác nhau.

*

Đôi dòng tiểu sử Milan Kundera [1929-2023]

Vào giữa thập kỷ ’80 thế kỷ XX, Milan Kundera đã được xem là một trong những nhà văn hàng đầu của văn học Hậu Hiện đại Tây phương. Có người đi xa hơn, không ngần ngại gọi ông là một trong ba hoặc bốn nhà văn lớn nhất của văn học thế giới đương đại. Nhà văn Simon Leys có lần tuyên bố tác phẩm của Kundera khiến George Orwell bị lu mờ. Đâu đó người ta còn so sánh ông với Franz Kafka.

Milan Kundera sinh năm 1929 tại thành phố Brno nay thuộc Cộng hòa Czech trong một gia đình trung lưu. Cha ông là cầm thủ piano kiêm nhà Âm nhạc học. Thế chiến II, ông làm nghề buôn và chơi nhạc jazz kiếm sống trước khi được nhận vào đại học Charles ở thủ đô Praha theo đuổi ngành Âm nhạc học, Điện ảnh, Văn học và Mỹ học. Năm 1952 ông tốt nghiệp, trở thành phó giáo sư và sau đó giáo sư khoa Điện ảnh của Viện Nghệ thuật Trình diễn ở Praha, ông cũng là giảng viên thuyết trình về Văn học thế giới. Thời gian này, ông cho xuất bản một số thơ, tiểu luận, dựng kịch, tham gia ban biên tập hai tạp chí văn học Literani Noviny và Listy.

Kundera  thuộc  thế  hệ  nhà  văn  có  rất  ít  quan  hệ và trải nghiệm  đối  với nền  Cộng hòa Dân chủ Tiệp Khắc. Ý thức hệ của họ được khơi nguồn từ Thế chiến II và thời gian bị Đức Quốc xã chiếm đóng. Năm 1948, cũng như những trí thức nhiệt huyết khác, Kundera gia nhập Đảng Cộng sản. Năm 1950 ông bị Đảng khai trừ vì tội danh “có xu hướng cá nhân chủ nghĩa” và những hành vi chống Đảng. Việc này được ông dùng làm chủ đề cho cuốn tiểu thuyết Chuyện đùa xuất bản năm 1967. Tuy thế mấy năm sau đó ông được cứu xét lại và từ năm 1957 cho đến 1970 ông trở lại Đảng. Suốt thập niên ‘50, Kundera công tác với tư cách một dịch giả, một nhà viết tiểu luận, một người dựng kịch. Năm 1953 ông xuất bản cuốn sách đầu tay, và mặc dù có một vài tập thơ ra mắt công chúng, nhưng tên tuổi ông chỉ được biết đến nhiều hơn sau tập truyện Những chuyện tình buồn cười. Năm 1967 ông xuất bản cuốn tiểu thuyết đầu tay, cuốn Chuyện đùa, với chủ đề chống chủ nghĩa Stalin. Năm 1970 ông bị khai trừ khỏi Đảng lần thứ hai, bị cách chức giáo sư và tác phẩm bị cấm lưu hành vì là một trong những trí thức hàng đầu trong phong trào Mùa Xuân Praha, một phong trào tranh đấu của trí thức Tiệp Khắc đòi hỏi dân chủ hóa và bị Xô-Viết xua quân sang đập nát năm 1968. Ông chủ trương cải tổ Đảng Cộng sản chứ không đánh đổ, và đã có những bài bút chiến nảy lửa với nhà soạn kịch Václav Havel về vấn đề này. Sau cùng, có lẽ thất vọng, ông từ bỏ mọi giấc mơ và năm 1975 di cư sang Pháp.

Tác phẩm tiểu thuyết thứ hai của ông, cuốn Đời sống ở nơi khác xuất bản ở Paris năm 1973. Năm 1975 ông được mời làm giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Rennes ở Bretagne, Pháp quốc. Năm 1979 cuốn tiểu thuyết Tập sách cái cười và sự lãng quên ra mắt quần chúng với nội dung không tốt cho chế độ cầm quyền và ông bị nhà nước Tiệp Khắc tước quyền công dân. Năm 1981 ông vào quốc tịch Pháp và từ 1985 ông chỉ nhận trả lời phỏng vấn qua văn bản vì ông cho là trước đó người ta hay có xu hướng diễn dịch sai ý ông. Năm 1986 ông xuất bản cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết, một tập tiểu luận và là tác phẩm đầu tiên viết bằng Pháp ngữ. Từ cuốn tiểu thuyết tiếp theo, Bất tử, cho đến tận cuối văn nghiệp, ông đều sử dụng Pháp văn cho mọi sáng tác của mình. Ông tự cho mình là một tác giả Pháp, và yêu cầu người ta xếp loại cũng như nghiên cứu công trình trước tác của ông như là văn học Pháp. Cuốn Lễ hội những điều vô tích sự, xuất bản năm 2014 lấy bối cảnh là Paris, và mặc dù có va chạm ít nhiều đến chủ nghĩa Stalin, nhưng gần như ông không quay lại các chủ đề quen thuộc như lòng hoài niệm quê hương, sự lãng quên, cái nhẹ, cái nặng, v.v.

(Một người bạn tôi sinh sống ở Praha có lần bảo dân Czech không xem Kundera là một nhà văn Czech, điều đó có thể phần nào giải thích thái độ không mấy quan tâm của ông đối với quần chúng quê cũ. Mặc dù vẫn giữ quan hệ viễn liên với vài người bạn thân, ông hiếm khi về thăm quê hương, và mỗi lần về đều âm thầm, không xuất hiện ngoài công chúng bao giờ.)

Kundera tự xem mình là nhà văn châu Âu chứ không phải Đông Âu như nhiều người gán cho ông. Ông luôn đề cao Miguel de Cervantes như ngọn gió tiên phong cho trào lưu văn học châu Âu mà ảnh hưởng vẫn còn bền bỉ cho đến thời Hiện đại. Ông lấy nguồn cảm hứng sáng tác từ những nhà văn truyền thống châu Âu từ thời Phục hưng như Boccacio, Rabelais, hoặc mới hơn như Laurence Sterne, Henry Fielding, Denis Diderot… Nhưng chính những trước tác của các nhà văn Hiện đại thế kỷ XX đã gây ảnh hưởng sâu sắc lên những trang viết của ông, đó là Musil, Gombrowitz, Broch, và nhất là Kafka. Ông dành nguyên một phần trong cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết để nói về Kafka. Theo ông, chính Kafka, chứ không phải Proust hay Joyce, đã tiên phong cho trào lưu tiểu thuyết Hiện  đại mà ảnh hưởng vẫn còn vang động cho đến tận ngày nay. Triết học của  Nietzsche,  Heidegger  cũng có ảnh hưởng không ít lên tư tưởng ông.

Kundera qua đời vào chiều thứ Ba, 11 tháng Bẩy, năm 2023, thọ 94 tuổi. Gallimard, nhà xuất bản lâu năm của ông, cho biết như thế trong một tuyên bố ngắn ngủi một dòng chữ vào ngày hôm sau, xác nhận rằng ông đã chết ở Paris nhưng không cung cấp thêm thông tin nào.

Nghị viện Châu Âu đã dành một phút mặc niệm khi vừa biết tin ông qua đời.

*

Một quan niệm về tiểu thuyết

“Đây chính là ảnh tượng nảy sinh ra Tomas. Như tôi vạch ra ở phần trước, sự nảy sinh của nhân vật tiểu thuyết không giống sự ra đời của con người nơi cuộc sống bên ngoài; họ có mặt do một tình huống, một câu văn hay một ẩn dụ bên trong cái vỏ bọc hàm chứa những khả thể cơ bản liên quan đến con người mà tác giả nghĩ rằng chưa ai khám phá hay đề cập điều gì trọng yếu về nó.”

Trên đây là câu trả lời của Milan Kundera khi ông được hỏi quan niệm về tiểu thuyết của ông là gì. Ông viết như thế trong Phần Năm của cuốn tiểu thuyết Đời nhẹ khôn kham. Ông cũng nói thêm: “Tiểu thuyết không phải lời tự thú của tác giả; nó là cuộc nghiệm sinh của con người trong cái bẫy thế giới này đang dần dà biến thành.”

Trong các tác phẩm tiểu thuyết viết trước khi chọn cuộc sống lưu vong, Kundera thường dựa vào bối cảnh lịch sử quê hương ông. Nhưng trong mắt ông, Lịch sử “nhẹ như đời sống cá nhân con người, nhẹ khôn kham, nhẹ như lông hồng, nhẹ như hạt bụi cuốn lên không trung, như bất cứ cái gì ngày mai không tồn tại.” Bởi thế, Lịch sử, “với tất cả những động thái của nó, chiến tranh, cách mạng, phản cách mạng, quốc nhục, không được chen vào can dự ngòi bút của nhà văn – không thể để nó trở thành đề tài cho nhà văn minh hoạ, lên án hoặc biện giải. Tiểu thuyết gia không phải kẻ hầu hạ sử gia; nhà văn có thể bị mê hoặc bởi Lịch sử, nhưng bởi nó là thứ đèn rọi xoay vòng chạy xung quanh hiện hữu con người, chiếu luồng sáng lên nó, lên những khả hữu bất ngờ, mà ở những lúc bình ổn, khi Lịch sử đứng yên, không ló mặt ra phía trước, chúng nằm yên phía sau, không ai thấy, không ai nhận biết.”

Câu nói “Tiểu thuyết gia không phải kẻ hầu hạ sử gia” được ông nhắc đi nhắc lại nhiều lần, nhưng ông cũng ngậm ngùi chua xót bảo, “… trong thế giới hiện đại, một thế giới bị triết học bỏ rơi và hàng trăm chuyên ngành khoa học đập vỡ tan, chỉ có tiểu thuyết là còn lại với chúng ta như đài quan sát cuối cùng để từ đó chúng ta có thể ôm lấy đời sống con người như một toàn nguyên.” Từ đó, ông cho rằng tiểu thuyết “… không tồn tại để gánh vác những thao tác như minh hoạ kỷ nguyên lịch sử, miêu tả xã hội, bảo vệ ý thức hệ; thay vào đó, nó tự cho nó một nhiệm vụ chuyên biệt, nhiệm vụ nói lên những ‘điều chỉ tiểu thuyết mới nói được.’”

Sứ mệnh của tiểu thuyết gia là “tập trung vào bản thể của tiểu thuyết” (vào “điều chỉ tiểu thuyết mới nói được”) là kết luận của ông.

Về bút pháp, Kundera thường hay cố ý cho người đọc nhận ra các nhân vật tiểu thuyết của ông chẳng qua chỉ là những hình ảnh ông lấy ra từ trí tưởng tượng của mình. Ta có thể xem đó là bút pháp siêu-hư-cấu. Ông cho chủ thể ở ngôi thứ nhất trong lúc trần thuật một câu chuyện ở ngôi thứ ba. Trong lúc viết, ông quan tâm đến các từ định đoạt tính cách và số phận của nhân vật hơn là ngoại hình. Chẳng bao giờ nghe ông miêu tả nhân dáng các nhân vật của ông ra sao, như thể trí tưởng tượng của người đọc tự động tiếp nối và hoàn tất cái nhìn của người viết. Như thế, người viết sẽ chú trọng nhiều hơn ở phần cốt lõi của tác phẩm. Thậm chí, thế giới nội tâm (hoặc tâm lý) của nhân vật đối với ông cũng chẳng quan thiết. Tuy nhiên, đôi lúc, tính cách đặc trưng nào đó được nhấn mạnh hầu làm sáng tỏ thêm bản chất của nhân vật (chẳng hạn, tính yếu đuối của Tereza trong Đời nhẹ khôn kham).

Chủ đề trong tiểu thuyết đối với Kundera có hàm chứa những ý nghĩa gì đáng kể không? Hiển nhiên, như hầu hết các tiểu thuyết gia tầm vóc khác của thế giới, Kundera cương quyết chống lại mọi chủ thuyết luận đề trong văn chương. Đối với ông, chẳng có gì đáng khinh bỉ hơn một tác phẩm tiểu thuyết mà đọc không khác một văn bản tuyên truyền chính trị. Tuy vậy, bàng bạc trong những tác phẩm của ông, người ta nhận thấy những chủ đề sau hiển lộ rõ ràng: cuộc sống lưu vong; căn tính, đời sống vượt qua lằn ranh biên giới (bên kia tình yêu, bên kia nghệ thuật, bên kia sự nghiêm túc); lịch sử như cái gì liên tục trở lại; và lạc thú của một đời sống ít có những điều “quan trọng.”

Kundera khai thác triệt để khía cạnh bi-hài của chủ nghĩa độc tài toàn trị, mặc dù ông quyết liệt phản bác lại mọi phê phán xem tiểu thuyết của ông như một diễn ngôn chính trị. Sự lên án chủ nghĩa độc tài toàn trị không xứng đáng đem vào tiểu thuyết là câu nói thường xuyên ông phát biểu mỗi khi đề tài này được đem ra thảo luận. Tiểu thuyết gia Mexico Carlos Fuentes nói như sau về Kundera: “Điều thú vị ông ta [Kundera] tìm ra là sự tương tự giữa chủ nghĩa độc tài toàn trị và giấc mơ tuy mê hoặc nhưng chẳng có gì đáng nhớ về một xã hội hài hòa nơi đời sống riêng tư và đời sống công cộng nhập lại thành khối nhất thể và sự hiệp nhất đó được xây dựng xung quanh một ý chí và một đức tin.”

Tính bi-hài nhiều phần đen tối ấy cho ta thấy Kundera chịu ảnh hưởng nhiều từ Franz Kafka.

Ông cũng không đồng ý khi người ta gán ghép một thông điệp nào vào tiểu thuyết của ông. Trong cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết, ông thuật lại chuyện một nhà xuất bản ở Bắc Âu ngần ngừ, không dám xuất bản cuốn Bữa tiệc giã từ vì cuốn sách hàm chứa một thông điệp “chống phá thai.” Kundera bảo nhà xuất bản ấy hoàn toàn sai lầm khi nghĩ vậy, vì chẳng có thông điệp nào ở đây cả.

Bắt đầu sự nghiệp văn chương, Kundera làm thơ, và những bài thơ của ông ở thời điểm này mang sắc thái ủng hộ chính sách và đường lối của Đảng Cộng sản rõ rệt. Tuy thế, từ khi bắt đầu viết tiểu thuyết, ngòi bút ông càng lúc càng xa dần các chủ thuyết chính trị, và sau cuốn Đời nhẹ khôn kham thì gần như ông chẳng bao giờ va chạm đến các chủ đề chính trị, ngoại trừ đôi khi cần nhấn mạnh quan hệ với một chủ đề triết học cao rộng hơn.

*

Tiểu thuyết Đời nhẹ khôn kham

Đời nhẹ khôn kham, nhan đề tiếng Czech nguyên thủy là Nesnesitelná lehkost bytí, Kundera viết năm 1982. Ấn bản đầu tiên năm 1984 lại là bản dịch tiếng Pháp, L’Insoutenable légèreté de l’être, ra mắt năm 1984, còn bản tiếng Czech thì phải đợi đến năm sau.

Theo nhận định chung của giới phê bình, đây là một kiệt tác của Kundera trong sự nghiệp văn học của ông, một new classic. Tác phẩm lấy bối cảnh lịch sử Czech vào những năm ‘60 và ‘70 của thế kỷ XX mà trọng điểm là Mùa Xuân Praha 1968.

Mùa Xuân Praha 1968 là một cao trào cách mạng văn hóa, chính trị khởi xướng bởi nhóm trí thức Czech nhằm đưa đất nước thoát khỏi những sai lầm và suy thoái cực kỳ nghiêm trọng do chủ nghĩa Cộng sản gây nên. Tuy nhiên, đấy không phải một cuộc cách mạng nhằm đánh đổ chủ nghĩa Cộng sản, mà chỉ là những cải tổ để tìm ra lối thoát cho quốc gia. Mặc dù vậy, đế quốc Xô-Viết không thể làm ngơ và đã tung đại quân sang chiếm đóng Czech, bắt các lãnh tụ giam cầm trong nhiều  ngày và cả nước từ đó trở đi sinh sống trong hồi hộp, lo âu do bị kềm kẹp dưới một chế độ công an trị tàn bạo, sắt máu.

Cuốn tiểu thuyết xoay quanh các nhân vật chính: Tomas, một bác sĩ phẫu thuật giỏi nghề nghiệp, thuộc giới tinh hoa trí thức của xã hội Czech thời Cộng sản, nhưng có tính trăng hoa; Tereza, một phụ nữ trẻ, người vợ thứ hai  của Tomas, một nhiếp ảnh gia, sống trong đau khổ vì sự không chung thủy của chồng; Sabina, người tình của Tomas, một họa sĩ phóng khoáng; Franz, một giáo sư đại học người Thụy Sĩ và là người tình của Sabina; và cuối cùng là Simon, con trai của Tomas với người vợ trước.

Tomas xem tình dục và tình yêu là hai thực thể riêng biệt: anh có quan hệ tình dục với nhiều phụ nữ nhưng chỉ yêu Tereza, vợ mình. Anh không thấy sự mâu thuẫn giữa hai thực thể đó. Anh giải thích việc anh lăng nhăng với đàn bà như là phương cách hoàn bị nhất để khám phá những đặc điểm trong tính cách riêng của phụ nữ mà chỉ thể hiện trong quan hệ tình dục. Lúc đầu, anh thấy Tereza là gánh nặng mà anh có bổn phận và trách nhiệm phải chăm nom. Sau cuộc xâm lăng của Nga, hai người di cư sang Zurich, Thụy Sĩ, nơi anh lại bắt đầu cuộc sống trăng hoa. Tereza, trong nỗi buồn khổ và nhớ nhà, một mình lén trở về Prague cùng chú chó. Tomas nhanh chóng nhận ra rằng mình không thể sống không có Tereza, thế là anh lên đường trở về quê cũ, và khi trở về anh phải đương đầu với nhiều khó khăn trong cuộc sống. Anh không được phép hành nghề bác sĩ nữa mà phải làm nghề lau chùi cửa kính nhà. Cùng lúc anh bị gọi lên làm việc với công an nhà nước về nội dung một bài viết trước đây anh gửi đăng báo, trong đó anh ví von những người Cộng sản Czech với nhân vật Oedipus trong thần thoại Hy Lạp cổ. Cuối cùng, chán ngán cuộc sống ở Prague dưới chế độ Cộng sản, anh cùng Tereza dọn nhà về vùng quê sinh sống. Anh từ bỏ nỗi ám ảnh về tình dục và tìm thấy hạnh phúc thực sự với Tereza.

Tereza, người vợ trẻ của Tomas. Một nhiếp ảnh gia có xuất thân từ tỉnh lẻ, nhưng đã chứng tỏ lòng dũng cảm không ngờ trong những ngày đầu của cuộc xâm lăng của Nga vào đất nước Czech. Tereza không lên án Tomas vì sự không chung thủy của anh, thay vào đó, cô tự xem mình là một người yếu đuối hơn. Trong suốt cuốn sách, cô chỉ sợ mình là một hình hài khác trong số những phụ nữ của Tomas. Khi Tomas và Tereza di chuyển đến vùng nông thôn sinh sống, cô dành hết thời gian để chăn nuôi gia súc và đọc sách. Trong thời gian này, cô ngộ ra việc yêu thương động vật, và đi đến kết luận rằng chúng là mắt xích cuối cùng dẫn đến Thiên đàng mà Adam và Eva đã bỏ rơi, cô trở nên xa lánh mọi người.

Sabina, người tình và là bạn thân nhất của Tomas. Sabina sống cuộc đời mình như một ví dụ cực đoan về cái nhẹ trong nhãn quan của Kundera, cô cảm thấy vô cùng thỏa mãn khi phản bội. Cô tuyên chiến với kitsch và đấu tranh chống lại những ràng buộc do ông bà, cha mẹ theo chủ nghĩa thanh giáo và Đảng Cộng sản áp đặt. Cuộc đấu tranh này được thể hiện qua các bức tranh của cô. Thi thoảng cô thể hiện sự phấn khích khi bị sỉ nhục, thể hiện qua việc sử dụng chiếc mũ quả dưa của ông nội cô, một biểu tượng ra đời trong một lần quan hệ tình dục với Tomas, trước khi cuối cùng nó thay đổi ý nghĩa và trở thành di tích của quá khứ. Sau đó trong tiểu thuyết, cô bắt đầu trao đổi thư từ với Simon trong khi sống dưới mái nhà một cặp vợ chồng người Mỹ  lớn  tuổi  ngưỡng mộ nghệ thuật của cô.

Franz, người tình của Sabina ở Geneva, một giáo sư và người theo chủ nghĩa lý tưởng. Franz yêu Sabina, người mà anh tôn thờ như thần tượng. Anh là người đàn ông tốt bụng và giàu lòng trắc ẩn. Trong cuốn tiểu thuyết, anh đóng vai kẻ mộng mơ, anh dựa hành động của mình vào lòng trung thành với ký ức về mẹ mình và Sabina. Cuộc sống của anh hoàn toàn xoay quanh sách vở và học thuật, cuối cùng anh tìm kiếm cái nhẹ và hạnh phúc bằng cách tham gia các cuộc tuần hành và biểu tình, cuộc biểu tình cuối cùng là cuộc tuần hành ở Thái Lan đến biên giới Campuchia. Sau cuộc tuần hành, anh bị thương nặng trong một vụ cướp và tắt thở sau khi được đưa về quê nhà.

Cuốn tiểu thuyết sử dụng cuộc sống đan xen của các nhân vật để kịch hóa sự căng thẳng giữa cái khinh phù, cái nhẹ (tự do, phù du, tách rời) và cái trầm trọng, cái nặng (cam kết, trách nhiệm, hậu quả).

Bắt nguồn từ ý niệm trở về vĩnh cửu của Nietzsche, Kundera đặt câu hỏi liệu một cuộc sống chỉ sống một lần có phải là nhẹ nhàng – tự do nhưng vô nghĩa – hay liệu sự lặp lại đến vô tận có mang lại trọng lượng và tầm quan trọng đạo đức cho hành động hay không. Tomas thể hiện cái khinh phù, trong khi Tereza thể hiện cái trầm trọng. Sabina như bay lên cao, từ chối mọi ràng buộc, trong khi Franz neo mình tìm kiếm sự cam kết có ý nghĩa. Mối quan hệ của họ trở thành những thử nghiệm triết học hơn là chỉ đơn thuần một cốt truyện.

Về mặt phong cách, ngòi bút của Kundera kiến dựng cuốn tiểu thuyết với cấu trúc fuga (đa thanh, đa tầng, như âm nhạc của Johann Sebastian Bach) pha trộn giữa tự sự với suy ngẫm, tư duy mang tính tiểu luận và các mô-típ biểu tượng (kitsch, tâm hồn/ thể xác, phản bội/ chung thủy, v.v.) Điều này khiến cuốn tiểu thuyết có xu hướng hiện thực phi truyền thống: các nhân vật không phải là những bức chân dung tâm lý mà là những ý tưởng đang vận động. Mỗi con người, mỗi cá thể là một thử nghiệm cho bài toán hiện sinh, nhưng là những thử nghiệm không đáp án, không kết quả, bởi ta vẫn bị cuốn hút, giằng kéo hoang mang giữa vòng tròn nghịch lý. Nói cho cùng, sứ mệnh của tiểu thuyết, theo Kundera và nhiều tiểu thuyết gia hiện đại khác, là đặt câu hỏi chứ không phải cung cấp câu trả lời.

 

*

 

Kitsch là gì trong nhãn quan Milan Kundera?

Thông thường, kitsch được hiểu là phong cách sáng tạo có xu hướng giả nghệ thuật, dựa vào việc sử dụng những yếu tố lỗi thời, lòe loẹt, cường điệu. Tuy nhiên, đối với Milan Kundera, từ này mang một ý nghĩa nhân văn phức hợp hơn cách hiểu như trên. Có một thái độ kitsch, một hành vi kitsch, và nó biểu hiện cái giả dối, phù hoa nơi con người. Chúng ta hình như ai cũng có chất kitsch trong người. Kitsch là một “từ cột trụ” trong tác phẩm Đời nhẹ khôn kham. Để hiểu tác phẩm và để hiểu Milan Kundera, người đọc phải nắm vững ý nghĩa siêu hình của từ kitsch trong nhãn quan của ông. Nó là cái sườn của tác phẩm, và ông đã dành nguyên Phần Sáu, Cuộc Diễu hành Vĩ đại, của cuốn tiểu thuyết bàn luận về nó.

Kundera định nghĩa kitsch là sự dối trá sâu sắc về hiện hữu con người: nó chối bỏ tuyệt đối mọi thứ xấu xí, đau đớn, bẩn thỉu hoặc bất ổn về mặt đạo đức trong cuộc sống. Nó không chỉ đơn thuần là nghệ thuật tồi, sự sến súa, phẩm vị tệ, lá cải, hay tình cảm ủy mị; nó là một thái độ mang tính ý thức hệ và hiện sinh, khước từ sự phức tạp và khăng khăng đòi hỏi một thế giới nơi ai cũng mỉm cười, cùng chia sẻ những cảm xúc giống nhau và đồng thuận với những khuôn mẫu sáo rỗng. Kundera gọi nó là sự đồng thuận phân minh với nhân sinh.

Kundera phát biểu một câu nổi tiếng, gọi kitsch là “sự chối bỏ cứt đái một cách tuyệt đối” – được hiểu theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Nó loại bỏ bất cứ điều gì bị xem là “không thể chấp nhận được” trong hiện hữu của con người: cái chết, sự hoài nghi, tính trào phúng châm biếm, các chức năng sinh lý của cơ thể, và sự mơ hồ về đạo đức. Nó thay thế sự phức tạp trong hiện hữu con người bằng một bức màn màu hồng, một ảo tưởng tình cảm ủy mị về sự hòa hợp và tính trong sạch.

Do đó, kitsch là sự đơn giản hóa cuộc sống xét về mặt đạo đức và siêu hình.

Kundera lập luận rằng kitsch thể hiện niềm khao khát về một thế giới hoàn hảo, vượt thời gian, nơi không có gì tàn lụi, không có gì mâu thuẫn và không có gì gây xáo trộn.

Đó là nỗi hoài niệm về một Thiên đàng đã mất.

Nó mang lại cho con người một lối thoát êm ái khỏi sự hỗn độn của kiếp nhân sinh. Nó hứa hẹn một dạng bất tử trần tục – một hình thức tự đánh lừa để cảm thấy mình là một phần của điều gì đó thuần khiết và trường tồn.

Đây là lý do tại sao các nhân vật trong tiểu thuyết Đời nhẹ khôn kham (và ở chừng mực nào đó, cả cuốn Sự bất tử) cứ mãi bám víu vào những hình ảnh tình cảm ủy mị về bản thân và cuộc đời mình.

Nhận định táo bạo nhất của Kundera: kitsch là cơ bản mỹ học của mọi nền chính trị, và khi một ý thức hệ thống trị, nó trở thành kitsch toàn trị. Các chế độ toàn trị đòi hỏi mọi người phải chia sẻ cùng một loại cảm xúc. Chủ nghĩa cá nhân, sự hoài nghi và tính châm biếm trào phúng đều bị cấm đoán vì chúng “nhổ vào mắt tình huynh đệ đang mỉm cười.”

Các nghi thức công cộng, như diễu hành, khẩu hiệu, hay hình ảnh chính trị gia hôn em bé, chính là những màn trình diễn kitsch về sự đoàn kết và thuần khiết.

Vì vậy, đằng sau Chủ nghĩa Cộng sản, Chủ nghĩa Phát-xít và mọi phong trào quần chúng dân túy, Kundera nhìn thấy một cái ác sâu sắc hơn: sự triệt tiêu tính phức tạp để đổi lấy sự đồng thuận đầy tình cảm.

Kundera khẳng định rằng không ai có thể hoàn toàn thoát khỏi kitsch. Con người có xu hướng tự nhiên là tìm kiếm những ảo tưởng mang lại sự an ủi. Chúng ta chuộng những khuôn mẫu sáo rỗng hơn là sự mơ hồ. Chúng ta mong muốn cảm xúc của mình được thuần khiết, được sẻ chia và được xem là chính đáng.

Nhưng, với Kundera, tiểu thuyết chính là liều thuốc giải. Đó là nghệ thuật của sự đa nghĩa mơ hồ, giúp khôi phục tính cá nhân và chống lại đòi hỏi kiểu kitsch về những cảm xúc mang tính tập thể. Theo ông, sứ mệnh của tiểu thuyết là bảo vệ sự phức tạp, tính trào phúng và bản sắc cá nhân trước sự lệch lạc đầy mê hoặc này.

*

 

Dịch Đời nhẹ khôn kham

Tôi bắt đầu dịch tác phẩm tiểu thuyết The Unbearable Lightness of Being của Milan Kundera từ những năm cuối thập niên ‘80 thế kỷ XX, và cho đăng rải rác trên các tạp chí văn chương Việt ngữ xuất bản định kỳ trong cộng đồng người Việt hải ngoại lúc bấy giờ. Vào thời điểm ấy, khi tập thể người Việt tị nạn Cộng sản vẫn chưa tan cơn sốc với cuộc tháo chạy ra nước ngoài sau khi chiến tranh chấm dứt, vẫn chưa hoàn hồn để định tâm định trí xây dựng lại cuộc sống mới nơi quê người, nên đối với họ, Kundera còn là một tên tuổi xa lạ, không cần bận tâm, và kỳ thực họ không có chỗ trống trong tâm trí để bận tâm.

Đó là một thời đoạn lịch sử Việt Nam chứng kiến sự tan rã của cả một tập thể con người, quê hương hấp hối trong nghèo đói và tù đày, thảm trạng thuyền nhân, đời sống mới nơi xứ người thảm thương, nhếch nhác. Toàn những đề tài nóng bỏng mà người viết và người đọc lúc đó đều có thể chia sẻ dễ dàng. Văn chương ở đây không cần hư cấu, và họ viết thật hiện thực, ngòi bút họ chỉ cần sao sát với thực tại là đã được người đọc nhiệt tình đón nhận. Họ không tìm kiếm “bản ngã,”  cũng không có  bao nhiêu những  công  trình đào xới tư duy  siêu  hình,  họ  không chạy theo các trào lưu tư tưởng thế giới, họ viết những điều người đọc háo hức chờ đợi trong một môi trường thực tế.

Giữa bối cảnh văn chương như thế, tôi đã không tha thiết lắm xuất bản cuốn sách dịch mặc dù đã bỏ khá nhiều công sức và tâm huyết hoàn tất bản dịch, bởi thế, mãi đến năm 2002 cuốn sách mới ra mắt độc giả dưới logo của tạp chí Văn Học. Cuốn sách in vỏn vẹn 300 ấn bản, bán đến cuối năm 2012, tức là 10 năm sau, mới gần hết. Hôm ra nhà sách Tự Lực tại Quận Cam, California, cầm về 10 cuốn cuối cùng nhà sách trả lại vì sau mấy năm không người mua, tôi bỗng thấy băn khoăn về việc làm của mình, và đâm ra hoài nghi tất cả những giá trị nghệ thuật lẫn nhân sinh mà tôi vẫn hằng tin tưởng từ khi còn ở tuổi thanh niên đang hăm hở bước chân vào đời.

Suy nghĩ ấy trong tôi thay đổi gần như 180 độ sau chuyến về thăm quê hương năm 2013. Tại Hà Nội, tôi tình cờ gặp vài cô cậu sinh viên trong một buổi ngồi cà phê với hai ba nhân vật trong văn giới. Khi tôi được giới thiệu với các cô cậu này là người dịch cuốn Đời nhẹ khôn kham, họ đã xúm lại hỏi han và bắt tôi ra gặp vào sáng hôm sau. Lẽ dĩ nhiên tôi vui vẻ nhận lời vì những hôm ở Hà Nội tôi có làm gì đâu ngoài đi lang thang trên những con phố xa lạ, đông đúc, nhộn nhịp.

Sáng hôm sau, đúng hẹn ra gặp và tôi hiểu ra lý do các cô cậu sinh viên ấy muốn gặp tôi. Họ chỉ yêu cầu tôi ký tên vào bên dưới hàng chữ “Đời nhẹ khôn kham,” không phải tại trang đầu một cuốn sách mà là bản photocopy, bởi họ làm gì có sách. Nhưng đấy là những bản photocopy sạch sẽ, đóng gáy hẳn hoi, có bản còn có trang bìa minh họa vẽ hoa lá cành vui mắt dễ thương. Tôi cảm động ngồi ký tên và sau đó là những giây phút trò chuyện thân tình khó quên giữa tôi và các cô cậu sinh viên ấy.

Đó là lý do vì sao tôi đã sốt sắng nhận lời đề nghị của công ty sách Nhã Nam xuất bản – hay đúng hơn tái bản – cuốn Đời nhẹ khôn kham ở Việt Nam. Mọi chuyện hanh thông trôi chảy và năm 2018, cuốn sách ra mắt độc giả Việt Nam, cùng năm được Hội đồng trao giải thuộc hai tổ chức IRED và OpenEdu trao tặng Giải Sách Hay, hạng mục Sách Văn học, thể loại Sách dịch.

Cuốn sách ra đời ở Việt Nam có đời sống riêng của nó, tôi chẳng hề được cho biết sách bán ra như thế nào, dư luận phản hồi của người đọc ra sao. Tôi chỉ cảm thấy không vui sau khi đọc lại sách và phát hiện văn bản bị cắt bỏ, kiểm duyệt. Không nhiều, chỉ là những đoạn, những câu chữ không đẹp về nước Nga, đúng hơn, về những hành động sử dụng vũ lực đàn áp các cuộc nổi dậy của các quốc gia chư hầu nằm dưới ảnh hưởng của đế quốc Xô-Viết, mà điển hình là phong trào Mùa Xuân Praha vốn là bối cảnh lịch sử của cuốn tiểu thuyết. Thí dụ, nhóm từ “cuộc xâm lăng của Nga vào đất nước Czech” được thay thế bằng “cuộc biến động ở Czech.” Từ “Cộng sản” cũng thường bị xóa khỏi văn bản; nhóm từ “chế độ Cộng sản” bị thay thế bằng “mafia chính trị.” Vân vân.

Tuy nội dung sách không thay đổi bao nhiêu do sự kiểm duyệt (mà xem ra có phần khá ấu trĩ), nhưng tôi vẫn cảm thấy có điều gì đó sai trái, không ổn, không công bằng với Kundera, và định tâm một ngày nào đó, nếu điều kiện cho phép, sẽ tái bản cuốn sách hầu có thể bổ túc những đoạn bị cắt bỏ, bị thay thế. Và đó là lý do cho ấn bản thứ ba này. Khi tái bản tôi cũng có cơ hội biên tập, rà soát lại bản dịch (ngạc nhiên vì vẫn có những chỗ dịch sai?!), hiệu đính văn bản, gọt giũa câu văn cho xứng đáng hơn với tầm vóc cuốn sách.

Chữ nghĩa của Kundera bám theo tôi gần như suốt đời mình. Sách của ông, viết về ông, chiếm quá nửa kệ sách trong phòng đọc của tôi. Điều tôi không bao giờ tưởng tượng được là cách nay gần 40 năm, chữ nghĩa của ông nhập vào tôi như ma nhập, như đồng thiếp, và bây giờ vẫn vậy, mãnh lực nó không suy giảm chút nào. Tôi nhận ra là không bao giờ có thể học hết những điều đáng học ẩn tàng trong chữ nghĩa của những bực thầy văn chương như Kundera, và có lẽ đến hơi thở cuối, tôi vẫn còn học.

Sau cùng điều tôi muốn nói thêm là nhan đề bản tiếng Việt cuốn sách. Khi dịch, vấn đề chính là làm sao dịch cái nhan đề sách sao cho chuẩn xác và hay. Nhan đề bản tiếng Anh của cuốn tiểu thuyết là The Unbearable Lightness of Being, và bản tiếng Pháp, L’Insoutenable légèreté de l’être. Cả hai đều dịch sát nghĩa từ nguyên tác tiếng Czech. Và, nếu cũng theo tinh thần ấy, tôi sẽ phải dịch là Cái nhẹ khôn kham của hữu thể, để sau đó nhận những búa rìu công kích của dư luận. Hiển nhiên, tôi không  phải kẻ cuồng ngạo; thực chất, tôi  rất yếu bóng vía là đằng khác.

Tôi có nhắc đến chuyện dịch (vui vui) nhan đề tác phẩm này của Kundera trong cuốn tạp bút Chỉ là đồ chơi xuất bản năm 2012, đại ý như sau:

“… Thoạt nhìn vào nhan đề cuốn sách, hiển nhiên vấn đề quan trọng và gay go nhất cho người dịch là làm thế nào dịch từ being cho chuẩn và hay. Tôi đã mất khá nhiều thời gian suy nghĩ tìm kiếm một từ tiếng Việt thích hợp cho nhan đề của bản dịch. Khi tác phẩm khởi đăng nhiều kỳ trên tạp chí Hợp Lưu, tôi chọn nhan đề Nhẹ kiếp nhân sinh vì tôi thấy cụm từ ‘kiếp nhân sinh’ có vẻ ‘ăn khách, hợp thời trang triết học hiện sinh’ lắm. Trong đám bạn văn có người thích nhan đề này. Tuy vậy tôi vẫn thấy có cái gì không ổn và tôi nhíu mày bảo anh, ‘Nhưng nhan đề thiếu từ Unbearable vốn quan trọng không kém và Kundera sẽ không vui nếu ông ta biết tớ bỏ một từ của ông ấy, làm sao bây giờ? Hay là cậu cho tớ thêm chữ khôn kham vào thành Khôn kham nhẹ kiếp nhân sinh nhá. Nghe như câu lục của bài thơ lục bát ấy. Được không?’ ‘Xì, tựa sách gì mà dài như chợ Đệu, chẳng ma nào thèm mua đọc đâu.’ Anh bạn tôi trề môi lắc đầu. Thế là sách có nhan đề mới Đời nhẹ khôn kham như bạn thấy. Nhân sinh biến thành đời và Kundera, nếu biết, chắc chắn cũng sẽ không vui bởi being với ông không phải là ‘đời sống!’ Tất cả các từ như nhân sinh, hiện tính, hiện hữu, hữu thể, thể tính, con người, thể chất, bản chất, và cả chục từ khác tôi tìm thấy trong các từ điển Anh-Việt cũng không thể nào phù hợp một cách xác thực với ý nghĩa Kundera muốn nói đến. Ông nói như sau về ý nghĩa của being dưới nhãn quan siêu hình của ông:

‘… Nếu sau khi chết chúng ta vẫn tiếp tục mơ, sau cái chết vẫn còn có cái gì đó thì cái chết không thể nào giải thoát chúng ta ra khỏi nỗi kinh khiếp của cái being.’

Kỳ thực, ông mượn câu độc thoại của Hamlet To be or not to be trong bi kịch Hamlet của Shakespeare.  ‘… Hamlet đưa ra vấn nạn về cái being chứ không phải đời sống. Sự kinh khiếp của being là: Cái chết có hai mặt. Một mặt là cái non-being, mặt kia là sự hiện hữu vật thể ghê sợ của cái thây ma.’ Kundera nói thêm như vậy.

Phải chi tôi được quyền dịch là Khôn kham nhẹ cái bi-ing thì đỡ khổ cho tôi biết mấy. Thôi, tôi đành phụ lòng Kundera vậy. Nếu người dịch là kẻ bắc cầu giữa hai nền văn hóa thì cây cầu của tôi là cây cầu khỉ lắc la lắc lẻo băng qua đại dương đầy sóng dữ.”

Vâng, dịch là phản – Traduttore, traditore – nhưng, với bản dịch này, trước sau 40 năm với tất cả lòng đam mê trân trọng, ước vọng sau cùng của tôi là gửi đến bạn đọc một cái gì toàn nguyên và đáng giá.

– Trịnh Y Thư

(California)

@@@

Sách có bán trên BARNES & NOBLE

396 trang, bìa cứng, 6” x 9”, giá bán: US$30.00

Xin bấm vào đường dẫn sau:

Doi nhe khon kham | Barnes & Noble®

Từ tìm kiếm: doi nhe khon kham, milan kundera

Hoặc liên lạc với NXB qua địa chỉ email sau để mua sách có chữ ký của dịch giả:

vanhocpress@gmail.com

This entry was posted in Nghiên cứu Phê bình and tagged . Bookmark the permalink.