Nguyễn Xuân Thọ


Wolf Biermann biểu diễn trên sân khấu trong buổi hòa nhạc lịch sử và cháy vé của ông tại Sporthalle ở Cologne (Tây Đức) vào ngày 13 tháng 11 năm 1976.
Cách đây 50 năm, ngày 16.11.1976, đài truyền hình CHDC Đức tuyên bố là nhà thơ, nhạc sĩ Wolf Biermann vĩnh viễn không được trở về Đông Đức. Wolf Biermann bị tước quốc tịch đúng vào lúc đang công diễn tại Cologne, CHLB Đức. Đối với ông, đây là điều cay đắng nhất. Năm 1971, ông được mời sang Göterborg (Thụy Điển) biểu diễn. Nhưng khi biết ý đồ của STASI sẽ trục xuất ông nhân dịp này, ông đã hủy chuyến công diễn.
Năm 1974, STASI không cho ông sang Cologne nhận giải thưởng Jacques Ofenbach theo lời mời của thành phố. Họ nói ông chỉ có thể đi, nếu chịu từ bỏ quốc tịch. Ông thà ở lại để giữ quốc tịch.
Mỗi lần xuất ngoại sang phương Tây, công dân CHDC Đức đều phải cam kết với STASI là không ở lại. Biermann thì ngược lại, ông bắt họ phải cam kết để ông quay trở về. Sau ngày thống nhất đất nước, hồ sơ STASI được công bố, người ta đọc được nhiều biên bản các cuộc mặc cả như vậy với công an. Đối với Biermann, ở lại CHDC Đức để hát và đấu tranh cho quyền công dân, cho lẽ phải, là mục tiêu hàng đầu. Năm 1973, khi ông xin phép sang Hamburg thăm bà ngoại Meume cũng vậy. Nhưng lần này STASI đã lật cờ.
Vụ trục xuất Biermann đã gây ra làn sóng phản đối của trí thức CHDC Đức, trong đó có bức kháng thư do 100 nghệ sĩ hàng đầu gửi ban lãnh đạo đảng SED cầm quyền. Đỉnh điểm tiếp theo là nghệ sĩ điện ảnh Manfred Krug viết đơn xin xuất ngoại sang Tây Berlin. Krug cũng yêu CHDC Đức, nhưng ông không muốn bị trục xuất như Biermann. Tôi đã viết về vụ này trong bài Chúng ta cần nhiều Krug viết năm 2020[1].
Vậy Biermann là ai mà chế độ lại phải đối xử như vậy?
Wolf Biermann là một người cộng sản từ trong máu. Ông sinh ngày 15.11.1936 tại Hamburg. Cha ông là đảng viên Đảng Cộng sản Đức (KPD) nên bị Hitler giết chết năm 1943 trong trại tập trung Auschwitz. Ngày đó ông mới bảy tuổi, cũng là lúc ngôi nhà ông bị bom Anh-Mỹ phá hủy. Mẹ đưa ông về ở với bà ngoại Meume. Có một nữ thanh niên cộng sản tên là Margot Feist đến thăm mẹ ông để đông viên, giúp đỡ. Sau này bà Feist cưới ông Honecker, trờ thành Margot Honecker, đệ nhất phu nhân CHDC Đức.
Lý tưởng cộng sản đã ngấm vào cậu bé Wolf từ nhỏ và cậu gia nhập đội thiếu niên Ernst Thälmann. Năm 1953, vào tuổi 17, Biermann di cư sang CHDC Đức để theo đuổi lý tưởng của mình. Ở đó ông trải qua nhiều trường đại học khác nhau nhưng đều bỏ ngang. Ông theo đuổi con đường nghệ thuật sau khi được làm trợ lý đạo diễn cho bà Elena Weigel, vợ Bertold Brecht và được nhạc sĩ Hans Eisler (người phổ nhạc quốc ca CHDC Đức) đỡ đầu. Với lý lịch đỏ rực như vậy, sự nghiệp nghệ thuật, âm nhạc của ông lẽ ra phải nổi như cồn.
Nhưng tháng ba 1963, ông trình diễn tác phẩm Berliner Brautgang (Hôn nhân Berlin) tại nhà hát dân lập B.A.T, kể về một mối tình bất hạnh sau khi thành phố bị bức tường chia đôi. Vở kịch bị cấm, nhà hát bị đóng cửa. Ông đảng viên SED dự bị không bao giờ được thành đảng viên chính thức nữa. Ngay cả bằng tốt nghiệp đại học triết cũng mất.
Mẹ ông buồn lắm, viết thư nhờ bà Margot Honecker khuyên bảo con mình. Bà Honecker có gặp Biermann vài lần. Hai bên kiên nhẫn ngồi nghe bên kia, nhưng không ai thuyết phục đươc ai. Cuộc gặp cuối cùng xảy ra tháng 12.1965.
Sau đợt đó ông bị cấm công diễn, cấm xuất hiện trên báo chí. STASI lập riêng một chuyên án mang tên “Lyrik” (Thơ), gồm 20 mục để cô lập và “hủy hoại tinh thần” của Biermann. Ban chuyên án này gồm 210 sĩ quan học vấn cao. Hồ sơ họ lập ra chứa hàng tủ. Nhưng người Đức là một dân tộc văn hiến nên kế hoạch đó không hoàn toàn thành công. Trong khi ở Viêt Nam các văn nghệ sĩ, trí thức nhóm Nhân văn – Giai phẩm bị cô lập, đàn áp mà không được ai che chở, thậm chí còn bị chính các đồng nghiệp (rất tên tuổi) của mình lên án, nói xấu, thì ở Đông Đức, các nghệ sĩ bị đàn áp ngấm ngầm ủng hộ che giấu cho nhau. Danh sách các nghệ sĩ lên tiếng bênh vực nhau rất dài, mặc dù tất cả họ đều lãnh hậu quả.
Vì thế năm 1967, 1969, Biermann vẫn lọt lưới và hai lần xuất hiện ở Weimar. Thậm chí tháng 9.1976, ông còn xuất hiện tại ngày lễ của nhà thờ Nikolai ở Prenzlau. Chuyến công diễn ở Cologne tháng 11.1976 là giọt nước tràn cái ly STASI. Ngày 13.11 ông biểu diễn tại cung thể thao Cologne trước hàng chục ngàn người hâm mộ. Đài truyền hình WDR tường thuật tại chỗ. Quyết định tước quốc tịch Biermann hôm 16.11 đã làm rung chuyển Đông Đức.
Vì sóng truyền hình không đi xa nên nhiều người Đông Đức ở xa biên giới không xem được TV Tây Đức. Hôm 19.11.1976 đài phát thanh Tây Đức phát trọn vẹn âm thanh của buổi truyền hình hôm 13.11 qua sóng ngắn, sóng trung và sóng dài. Lần đầu tiên, toàn CHDC Đức và một phần thế giới được nghe các ca khúc của Biermann.
Biermann ở lại Tây Đức, được các nhân sĩ như Heinrich Böll, Günter Wallraff giúp đỡ để bắt đầu sự nghiệp âm nhạc. STASI không tha ông, họ tiếp tục gài mật vụ vào giới nhạc sĩ Tây Đức để theo dõi ông, trong đó có nhà sản xuất đĩa hát Diether Dehm.
Theo dõi mấy thì cũng chỉ vậy thôi, vì Biermann vẫn là Biermann, vẫn sáng tác các ca khúc vì dân chủ, vì hòa bình như trước đây. Thậm chí ông vẫn trung thành với lý tưởng cộng sản và gia nhập Đảng Cộng sản Tây Ban Nha (CPE), hoạt động từ Hamburg. Ông không vào Đảng Cộng sản Đức DKP, vì biết rằng đảng này ăn tiền của đảng SED bên kia biên giới.
Tháng 4.1982 Biermann nhờ bà Margot Honecker chuyển thư tay cho chồng là chủ tịch Erich Honecker, xin phép về thăm nhà bất đồng chính kiến Robert Havemann đang ốm nặng, chờ chết. Ông Honecker đồng ý vì uy tín của cả Havermann và Biermann. Cuộc đời của Havermann cũng chìm nổi, bi đát đến cùng. Tôi sẽ dành một bài riêng.
Cuộc viếng thăm người ốm và đám tang sau đó đã khiến một lực lượng lớn công an mật vụ STASI được huy động.
Ngày 01.12.1989, ba tuần sau khi bức tường Berlin bị phá bỏ, Biermann được phép quay trở lại công diễn ở CHDC Đức, tại khu Hội chợ Leipzig. Đài truyền hình CHDC Đức tường thuật tại chỗ buổi biểu diễn. Hàng triệu khán giả Đông Đức được xem buổi biếu diễn của người nghệ sĩ mà tên tuổi và tác phẩm bị bịt kín từ 1965.
Tại sao lại ông lại về hát chính tại Hội chợ Leipzig mà không ở đâu khác? Ai đọc bài trước của tôi sẽ hiểu.[2]
Biermann trở về CHDC Đức, sau ngày 09.11.89 đã là một nhà nước dân chủ. Ông không muốn đập phá nhà nước đã từng đàn áp mình, mà vẫn hy vọng xây dựng một chế độ xã hội chủ nghĩa nhân đạo. Từ khi còn bị đàn áp, ông vẫn mong có một nước Đức xã hội chủ nghĩa như vậy. Ông luôn lấy cuộc đời nữ chiến sĩ cộng sản Rosa-Luxemburg làm cảm hứng cho các sáng tác. Ông nói “CHDC Đức cần một nền dân chủ đỏ như Rosa (màu hồng)”.
Nhưng lịch sử đã đi con đường của nó và ngày 03.10.1990 nhà nước xã hội chủ nghĩa giải thể để gia nhập vào nước Đức thống nhất.
Giấc mộng lớn của Biermann không thành. Nhưng ông không hề hổ thẹn vì đã ngậm miệng, vì đã không dám nói những điều mình nghĩ, trong bất kỳ mọi hoàn cảnh.
Hôm nay báo chí Đức kỷ niệm ngày Biermann bị trục xuất khỏi CHDC Đức, không phải vì quan điểm chính trị của ông, mà vì phẩm chất một con người.
[1] https://www.facebook.com/tho.nguyen.9231/posts/4250162028335171
[2] https://www.facebook.com/tho.nguyen.9231/posts/40684384144486166