Đọc lại Huy Tưởng

Nguyễn Đức Tùng

Nhớ Huy Tưởng, tôi đọc lại thơ anh.

Tôi đi tìm mấy tập thơ anh gởi tặng. Mới hôm kia thôi, tôi cũng đã làm như vậy với Bích Khê, tập Tinh huyết, in trên giấy đẹp. Tất nhiên, Bích Khê không phải là bạn tôi, nhưng tập thơ đầu tay của ông, tập Tinh huyết, thì phải, năm tôi mười lăm tuổi.

Người đọc thơ Huy Tưởng cần sống với cõi riêng của anh, trong cõi ấy. Đó vừa là lời mời gọi vừa là bức rào ngăn cách. Thơ Huy Tưởng mới lạ với người đọc hôm nay, dù anh không cố ý làm như vậy, thậm chí còn sử dụng thể thơ lục bát quen thuộc, dùng chữ giản dị, dễ hiểu. Sự khó khăn của thơ anh nằm ở chỗ khác, đó là sự khác biệt về cách sống, lối nghĩ, một trường thẩm mỹ và văn hóa đã tồn tại nhưng nay không còn nữa. Người đọc hôm nay ít gặp những nhà thơ như Huy Tưởng, vì anh thuộc về một thế giới cao quý mà chúng ta đánh mất.

nhánh cành.tách hạt trong khuya
nơi thăm thẳm đã.vẳng tia lục hồng

Thơ Huy Tưởng cần được đọc chậm; người đọc cần đặt mình vào khung cảnh của anh, nhịp độ của anh thì mới nghe được tiếng nói thì thầm trong đêm, giữa lá cây. Thơ anh mềm mại, hiền hòa, có lẽ không khác mấy với chân dung của nhà thơ ngoài đời. Nhiều năm trước, tôi thường trao đổi với anh, gần như thường xuyên, và nhận định về nhiều vấn đề, bao giờ tôi cũng thấy anh sâu sắc nhưng hòa ái. Tôi ngạc nhiên khi ý kiến của chúng tôi giống nhau nhưng anh lại có cách nghĩ nhẹ nhàng hơn.

Ngôn ngữ của thơ anh một mặt có tính thách thức một mặt lại mời gọi người đọc.

Chiều gấp gẫy
Chiều úa nâu vô cớ
Những thung làng vần vụ giọt sương
Trên mi mắt
Cườm xanh chim biệt xứ
Cả bầu trời vằng vặc quá đường hương
Chiều như vói mun
Nung lam lên từng đợt
Khắp núi đồi chợt đứng chợt đi
Xin ghé lại nhà cây liếp bong
Có tiếng gì lẫm liệt rất vân vi
Chiều khép mun
Đủ tàn ly vang nắng
Đêm cũng vừa khua chạm đáy hoàng hôn
Câu tiễn biệt
Nốc xanh hồn mải miết
Một tay chào
Vẫy mãi với xa xăm.

(Về lại Eltham thăm bạn)

Thơ là cách làm mới lạ những thói quen được giữ quá lâu. Thơ đương đại ngày càng hiện thực, ngày càng sử dụng các chi tiết cụ thể và tránh xa tính trừu tượng. Thơ lãng mạn thường có tính trừu tượng hơn, nghiêng về kể hơn là tả. Thơ Huy Tưởng đi giữa hai lối ấy, ngay cả trong những chi tiết được anh nhắc tới, những sự vật cụ thể cũng trở nên phảng phất trừu tượng.

Này chuồn chuồn kim đuôi đỏ về chi
Lận đận cả mùa xanh

Đó là câu thơ anh đọc cho tôi nghe, mặc dù khi in trên giấy có thể có cách ngắt dòng kiểu khác. Càng ngày tôi càng tin rằng ngôn ngữ thơ không nhất thiết phải cụ thể. Dù trừu tượng hay cụ thể, chúng ta đều muốn ngôn ngữ thơ tươi mới. Không phải bài thơ nào của Huy Tưởng cũng mới, và anh cũng không tránh khỏi lặp lại người khác, nhưng những cái khác của anh mang tính riêng biệt mà chỉ có người đọc anh kỹ mới biết. Tính độc đáo ấy là của Huy Tưởng.

Nhiều người tìm cách làm mới thơ lục bát. Đó tất nhiên là một cố gắng tốt đẹp, tuy nhiên tôi không tìm thấy nhiều ví dụ có tính khích lệ những năm gần đây. Không thể nói là Huy Tưởng không cố gắng làm mới lục bát, bằng chứng là anh đổi cách ngắt dòng, cách chấm câu liên tục. Tôi là người không mặn mà lắm với cách đổi mới hình thức của lục bát theo kiểu ấy. Thật lạ lùng, lục bát Huy Tưởng mới không phải vì những thay đổi hình thức, nó nằm ở tầng sâu xa hơn. Thơ Huy Tưởng xuất hiện trong đời sống hôm nay như một diễn ngôn kiểu khác, như lời kể chuyện tịch mịch trong đêm, lời tâm sự giữa hai người bạn mà người thứ ba không hiểu được, một thứ ký hiệu tri âm, sự im lặng của tiếng chuông.

Một mình trong nỗi bi oan
Câu thơ goá bụa trăng vàng thất thanh

Là những câu thơ trừu tượng, mặc dù vậy các chữ trong sáng, dựa trên nền vững chắc của lục bát. Có một điều gì khác hơn thế nữa làm chúng ta tin vào tác giả. Chúng ta muốn dừng lại và lắng nghe, lần nữa. Một lần tôi về quê quán cũ, cuối năm, khơi bếp lửa trên nền nhà cũ, trong đêm ba mươi tôi nhớ câu thơ của Huy Tưởng:

Khuya nằm nghe gió mùa lên

Ý tưởng trong thơ không mới, hình ảnh gió mùa quen thuộc, nhưng sáu chữ ấy vang động trong tôi, như cánh dơi đập trong đêm tối.

Thơ hôm nay nhiều suy tưởng, phân vân, hơn là xác quyết. Thơ Huy Tưởng nói về một nhân vật bạn không biết là ai, có một tiếng nói thầm bạn không biết từ đâu, nhưng hiện hữu của chúng là có thật.

Thơ anh đậm hương vị thiền, mặc dù anh ít nói về Phật giáo, hương vị của sự tưởng tượng im lặng sâu xa. Điều ấy trước hết thuộc về nhân cách xuyên suốt đời người. Tôi có hẹn với Huy Tưởng rằng khi nào qua Melbourne tôi sẽ ghé thăm anh. Nhất định như vậy, anh trả lời. Nhưng rồi tôi chưa bao giờ có dịp ấy cả. Đôi khi bạn muốn ngồi xuống bên cạnh một người, ngồi im lặng suốt buổi chiều, không cần phải nói năng chi cả, để cho bóng tối tràn ngập căn phòng. Thơ là căn phòng ấy, là buổi chiều, là người bạn, là niềm ao ước trong đời. Bây giờ đã tới những chữ của nhà thơ, chúng tự mình làm nên điều ấy.  Chúng ở lại với chúng ta.

Mắt trũng bật đèn ngái ngủ
Từng hồi chuông vần vũ một đời đi

Thơ không phải là dòng chảy chính của một xã hội, nhưng cũng không phải là hiện tượng ngoại biên, nó là khả năng tự biểu hiện của con người, và vì tự biểu hiện, thơ là một khuôn mặt của đời sống.

Ngày trước tôi đọc thơ Huy Tưởng và nghĩ rằng đó là một đời sống khác, đã qua, không phải đời sống hôm nay, của tôi. Đó là một đất nước không còn nữa, một nền văn minh đã bị hủy diệt. Thế rồi đôi khi chúng xuất hiện không phải như thế, mà như tiếng nói của chúng ta hôm nay, ao ước, tiếng gọi. Kinh nghiệm và những giao tiếp ngày hôm nay thay đổi quá mau lẹ. Sự suy nghĩ, sự phân tích, cảm xúc và các tranh luận ngày càng ít được thấu hiểu hơn. Chúng ta trở lại với thơ khi ngôn ngữ và những giao tiếp xã hội thông thường không mang lại cho chúng ta sự hiểu biết.

Khi đọc thơ Huy Tưởng, bạn đọc một lần tất cả rồi trở lại lắng nghe những chữ mà bạn bỏ qua, lắng nghe tiếng nói mà bạn phân vân lưỡng lự, dừng lại lâu hơn ở một hình ảnh. Thơ cần sự nhẫn nại của người đọc.

Và mắt ấy và môi ấy
Lẫm chẫm vết chì than vội vã

Ngôn ngữ là trải nghiệm thể chất. Tôi thường đọc thơ lớn lên khi gặp chữ khó, câu khó. Như một cuộc đối thoại bị vướng mắc giữa chừng. Câu hỏi bị vướng mắc một nửa. Nếu một câu thơ làm bạn chậm lại hay làm bạn nhanh lên, bạn buông ra, và trở lại một lần nữa. Thường thì đó là giọng nói khác, không phải của nhà thơ mà là của họa sĩ, không phải của người già mà của một đứa trẻ. Không phải của mùa thu mà mùa đông.

Chúng ta ngồi đây, em ạ, ngồi xuống hai bên của một bài thơ, như bài thơ không còn là của nhà thơ nữa, nó ở đó như một sự vật, giữa hai chúng ta. Khi chuẩn bị tài liệu cho tuyển tập Bốn mươi năm thơ Việt hải ngoại, 2017, do Văn Việt ở Sài Gòn và Người Việt ở California xuất bản, tôi nghe anh kể rằng anh sinh vào mùa đông 1942, đầu năm 1943, nghĩa là ngày sinh không được ghi lại chính xác. Sinh ở Kontum, quê cha Quảng Trị, quê mẹ Thừa Thiên. Anh kể thời gian mười năm đầu tiên anh sống với mẹ trên núi rừng Trung Việt gian khổ và thơ mộng, trước khi mẹ con anh đoàn tụ với cha anh. Chúng tôi thường nhắc đến miền Trung. Những kỷ niệm thơ ấu. Có lẽ những kinh nghiệm và ký ức về chúng làm cho ngôn ngữ của anh vừa hiện thực vừa siêu thực. Đó là thơ trữ tình của một người suy nghĩ.

Cũng tiếng ấy cũng lời ấy
Đã vắng dấu đã lem hương đã nhạt sắc

Đọc thơ người khác là đọc chính mình. Tôi đọc Huy Tưởng là đọc chính cuộc đời mình. Thơ anh mang lại cảm giác thanh bình, và đó là sự thanh bình đến từ sự thật.

The house was quiet and the world was calm

Ngôi nhà thì yên lặng, thế giới thì thanh bình

Wallace Stevens

Đó là khung cảnh khi tôi đọc lại mấy bài thơ của Huy Tưởng, hôm nay, để nhớ anh, nhớ tình bạn lặng lẽ của hai chúng tôi. Đôi khi tình bạn ấy trở lại trong đêm như tiếng chuông.

November 2026

This entry was posted in Nghiên cứu Phê bình and tagged . Bookmark the permalink.