Dạ Ngân
Nó không để cho con người nhìn thấy, ghê gớm và ranh mãnh. Một lũ chúng nó. Vương quốc của cây tràm, cây sú cây vẹt cây dừa nước. Thi thoảng cá sấu phục dưới những giề lục bình, con người phải dùng phảng chém từng tảng để ghe lườn nhích đi trên mặt sông. Ai có duyên với cái bến nào thì tấp vô, lá dừa nước sẵn, che tạm mái nhỏ, cà ràng nồi niêu chở theo nấu nướng qua bữa. Chủ nhà mời nước mưa trong lu, mách cho sở đất chỗ này chỗ kia, từ từ rồi tính. Ngày ngày lũ khỉ khọt khẹt trong những nhánh bần, đêm đêm đom đóm vần vụ hoa đăng, muỗi với vắt đầy trong cỏ, những người từ sông sâu nước bạc giạt đến đây không khỏi thở dài.
Con người khác gì đám chim di trú ngang tàng. Con người đánh hơi vùng đất mới qua tin đồn và mùi sóng gió khiêu khích. Đất cũ khi trở thành những địa danh nức tiếng Cái Mơn, Cao Lãnh, Vĩnh Long cũng đã từng cọp beo bưng trấp thù địch. Cùng với giày cỏ và gươm đàn, ghe lườn của dân khẩn hoang trăm năm trước đã dừng lại và làm nên. Người yên vị, kẻ nhấp nhổm ra đi, sá gì. Ghe lườn bằng cây sao vườn của đôi vợ chồng tráng niên cùng ba con nhỏ đã tìm thấy một bờ bến cuối sông Hậu. Đứa chị đằm thắm mặt chữ điền, đứa con trai mười hai tuổi sáng láng và đứa con gái nhỏ nhất mới mười tuổi tiềm tàng khí chất. Sáu năm sau chàng thanh niên hiếu hạnh được mai mối cho một cô gái trẻ bên kia giang đồng. Mười sáu năm chớp mắt, tám mụn con của đôi ấy ra đời.
Đứa con gái áp út của họ ưa nghêu ngao khi ông bà nội đã biến sở đất trầm thủy thành những liếp vườn lực lưỡng. Cây sao khuôn viên, cây cau cây dừa độ nhật, cây dâu tằm cho xưởng dệt nhỏ phỉ chí lụa là hàng hóa. Cô bé hiếu động nghe vậy nhớ vậy, không dự phần chứng nhân. Tò mò với chiếc ghe lườn được kéo lên dưới mái lá dành cho chứng tích, những viên đá xanh từng là đế cột nhà ở sông Tiền, những chiếc cối cũng bằng đá xanh to nhỏ để giã gạo và cối xay lúa cối xay bột… hành trang ấy sẵn như ông nội phải có râu bạc, bà nội phải còm lưng, ba phải đi vắng, má và cô phải chân trần quần đen quanh năm nắng mưa.
Riêng nó, riêng lũ chúng nó khiến cô bé không thôi ngạc nhiên. Vào lúc não bộ hằn những đường được gọi là trí nhớ thì mỗi sáng sớm, vừa chui ra khỏi mùng, chỗ ưa thích để cô bé ngồi vạ vật là tấm ván bậc thềm nhà lớn. Những ụ bùn còn ướt, tú hụ như những chiếc bánh kem bày khắp mặt sân, rải rác kín dọc đường xuống bến. Khi thì má, khi thì các chị dùng cái chét giẫy lũ “bùn bánh” đó hất vô đám cỏ rìa sân, vừa làm vừa cử nhử. Chúng vô tích sự, loáng cái đã cứng đanh và trở màu trắng xám dưới ánh trời. Chúng cứ chất chồng như vậy trong cỏ cho đến mùa mưa, mưa thật già thì chúng sẽ rã ra, tuôn thành dòng bùn trở về với rạch với sông.
Năm tuổi, cô bé sớm mơ trường học và tà áo dài trắng bay bay của cô giáo làng. “Sắp vô Vỡ lòng rồi, bổn phận từ rày, sáng dậy sớm cho tỉnh mỉnh rồi cầm chét giẫy ụ tèng heng để lấy sân phơi phóng các thứ, nghen!”. Lệnh truyền, các chị đưa tận tay cái chét cỡ nhỏ nhất, thử đi, rồi biết! Ông nội cao giọng: “Nhỏ làm việc nhỏ, tay làm hàm nhai” Cái chét số 3 vừa tay trẻ, đó là trật tự lao động của nhà nầy, cùng những cái gàu cán ngắn để cùng người lớn sớm chiều ra vườn tạt nước lên gốc bưởi góc cam gốc quýt. Bà nội bắt đầu bài ca hồi đó tràm lụt, muỗi thổi sáo, nước mặn chát mùa khô, giờ thì cau dừa quýt cam xoài mận đủ hết. Nhưng cô bé vẫn chán mùa khô nước lợ đom đóm và đèn dầu, mọi thứ u tịch triền miên.
Lũ tèng heng chuyên ùn ra kem bùn chơi trò ú tim quái quỷ. Bé dậy sớm hơn, phải làm cho xong trước khi đến trường. Hai tay con nít ấn mạnh cán chét, cật lực giẫy, dù sao cũng nhẹ hơn việc hất chúng vào mép cỏ, nhiều lúc chạy theo trớn rồi té sấp nhưng không được kêu không được than. “Biết ăn phải biết làm”, cái lũ nầy cho bùn mà bùn thì ăn được sao? Cả xứ chua phèn mặn lợ không ai thèm ngó ngàng món tèng heng, chúng có mặt như để chơi trò quái gở mà con người không thời gian và hơi sức đâu đùa giỡn với chúng.
Lên sáu rồi lên bảy. Một thứ thể dục sáng khổ sai với cái sân rộng và bờ bến dài. Một nỗi căm hận sâu sắc, đến mức không thèm biết lũ chúng nó mặt mũi và sinh sống ra làm sao. Nhưng lên chín lên mười thì sự tò mò bắt đầu có hình dạng rõ ràng, thúc bách. Nhiều tối trăng thanh, cô bé rủ em gái út trải lá chuối nằm dài bên những cái hang tròn vạnh nhỏ như ống tay con nít chờ tèng heng ngoi lên. Chừng như chúng biết ngửi hơi người, hoặc là hai chị em buồn ngủ sớm, dở dang cả một thời thơ dại.
Bỗng dưng mọi thứ biến mất, cái lũ ấy. Không dấu vết. Như bị úm ba la. Thay vào là bom pháo rung rinh đất trời. Cô bé cũng đã thành thiếu nữ, quên phắt lũ tèng heng vì sao không tồn tại nữa. Ông bà nội qui tiên, ba thành liệt sĩ, anh trai cuốn đi tận U Minh. Thiếu nữ chỉ ước một chàng thiếu niên để cả hai có thể nằm phục trên sân hồi hộp ngóng tèng heng. Không ai cả. Chiến tranh có mặt ngày đêm.
Sông đã ngọt, vườn đã thanh, người đã về cho dù cùng với bàn thờ và nỗi góa. Nửa thế kỷ dài. Không ai nhắc một thời tèng heng có mặt để làm gì. Cô bé ngày xưa thấy nó chính là hơi hướm của khai thiên lập địa. Không gì vô cớ có mặt, cũng không thể vô cớ bặt tăm. Quặng vỉa ký ức càng dày và khắc khoải. Vì sao con người hay ngoảnh lại và đứng lặng để nghe, nghe chính lòng mình, đang tha thiết điều gì ở đâu đó, trong tầng vỉa nào đó? Niềm xao động day dứt, một khoảnh khắc kỳ diệu, thuở ấy. Một anh bộ đội trẻ măng, trong đơn vị hay về đóng quân ở vườn nhà; bỗng nhiên anh dứ dứ trước mặt cô bé một con tèng heng như một trò đùa như một chiến tích. Nó trong suốt, hai chiếc càng to kỳ dị để ra uy trên cái thân ngắn tũn, rất tức cười. Nhưng, nhưng một lần duy nhất được thấy ấy, trong trăng thanh chảy tràn trên khuôn mặt khôi ngô của anh đi kèm một tràng cười đa cảm; duy nhất bởi sau đó thiếu nữ lên chiến khu và không lâu sau chàng trai cũng ngã xuống, như biết bao đồng đội đã thanh xuân và ngã xuống.
Bới không thấy, gọi không nghe. Giá mà bới để thấy lại được, một lần, những điều bí ẩn của thiên nhiên và của một đời người, trong đất.
15/11/2026