Nhìn lại âm nhạc miền Nam – Tập 2 (kỳ 10)

Nguyễn Phú  Yên

II. TRƯỜNG CA

 

  1. LỊCH SỬ LOÀI NGƯỜI

 

Có lẽ nhạc sĩ Lê Thương là người viết trường ca sớm nhất. Đó là bài Lịch sử loài mgười, gồm hai đoạn được Ban Tiếng Thùy Dương của Đài Phát thanh Việt Nam biểu diễn với các ca sĩ Lê Thương, Châu Kỳ, Đức Quỳnh, Thái Thanh (đoạn 1) và Lê Thương, Đức Minh, Đức Quỳnh, Thái Thanh (đoạn 2). Ngoài bài hát còn có lời diễn giải của tác giả.

Đoạn 1:
Trông trời mờ ám
Dòng nước xanh vẫn trôi ra ngoài,

Ra khơi ngoài
Trong khuya vắng
Nhìn cố hương thêm tủi niềm thương
Như buồm đời gió
Lòng héo khô trong cơn mong chờ
Gửi mơ hồ mù khoan
Nhờ tháng năm trôi theo xa xăm.

Đó là tiếng than của đoàn người đau khổ sống cùng cực trên một dải trường giang từ trước. Họ là đám vong thần nhà Lê thường bị tên thuyền trưởng hành hạ. May thay cô con gái thuyền trưởng, nàng Mộc Lan, lại là hiện thân của lòng thương xót. Tại một bến kia, để an ủi đám tù nhân, nàng Mộc Lan kể cho họ nghe một câu chuyện. Đó là lịch sử của loài người, mà cũng là lịch sử của lòng thương xót trải ba nghìn năm lịch sử. Câu chuyện ấy như sau:

Hồi thiên địa còn hoang mang
Người tiên sống cạnh đám người phàm
Ai không nhà ở núi đá
Uống nước nguồn ngửi hương hoa
Đời an hòa cuộc sống thiết tha
(Đời an hòa cuộc sống thiết tha).
Loài cỏ cây nhiều khi biết nói
Các muông cầm sum hòa đùa vui
Với giống người nhởn nhơ suốt đời
(Với giống người nhởn nhơ suốt đời).
Rồi sau trời lìa núi với non
Rồi sau trời lìa thác với sông
Bắt giống cầm thả lên không trung
Bắt thú rừng đuổi nơi sơn lâm
Bắt giống người vào thế gian mênh mông.
Mưa gió mưa gió
Giông tố giông tố, nguy biến nguy biến đó…
Một đời nguy khó, núi với non

Thú muôn cây rừng
Tiết đông lạnh lùng.
Trải bao thiên thu, trải bao thiên thu
Đời đông dân cư, đời đông dân cư
Chia nhau sống riêng tộc đoàn
Lập nên giang san, lập nên giang san
Lập nên quê hương, lập nên quê hương.
Sau đông đúc như chim ngàn
Rải trong dương gian,

Người đi muôn phương.
Mưa gió mưa gió, giông tố giông tố
Nguy biến nguy biến đó, một đời nguy khó
Suốt tháng năm sống trong nhọc nhằn
Sống trong tật nguyền.
Từ năm sơ khai, từ năm sơ khai
Ngược sang tương lai

Ngược sang tương lai
Đem mong ước đi tung hoành
Bày ra đua tranh, bày ra đua tranh
Bày ra đao binh, bày ra đao binh

Đem đâm chém nhau tan tành
Trải bao trăm năm, đời bao thương tâm.

Đoạn 2:Đó là lịch sử đau xót của loài người. Đó cũng là số phận của muôn vật muôn loài từ ngàn xưa. Từ lúc:

Người đi tìm hạt giống trồng cây
Người đi tìm mảnh đá làm dao
Từ khi người tìm ra lửa đào
Đến khi làm được súng giết nhau
Lòng con người cũng

         Chưa nguôi ác tàn đâu.
     Không, loài người không phải tự nhiên mà tàn ác mà chính vì lẽ sinh tồn. Vì một số mạng khắt khe run rủi mà loài người phải tranh đấu diệt trừ lẫn nhau đó thôi. Nhưng cũng lắm khi vì những lẽ tham ô, những mộng bá đồ mà trở nên tàn ác. Thôi, nói làm chi nhiều những chuyện buồn thảm đó:

Xuân qua rồi dẫn thu qua
Rồi đông đưa lại dẫn xuân về
Dương gian còn mãi dương gian
Hận dân sinh còn vẫn chưa hàn
Mây tan thành nước mưa trôi
Rồi bay lên về kiếp tan hồi.
Đi trong cuộc sống gian truân
Bàn chân ta dầy nếp phong trần.
Luật đời từ xưa

Buộc ta phải luôn tranh đấu
Tranh đấu để chống thời gian
Tranh đấu để tránh lầm than
Tranh đấu để kiếm bạc vàng.
Từ cơn đớn đau tình duyên
Ngả sang khát khao bạc tiền
Đời ta không lúc nào yên
Đời ta không lúc nào yên.
Đường trường vạn lý

Bước đi dặm muôn trùng
Nhìn vào sử ký

Bước chân ra hãi hùng
Qua bao thác ghềnh

Đi tìm một ngày mai
Thắng bao nghịch cảnh

Vẫn còn đi suốt đời.
Trông trời mờ ám
Dòng nước xanh vẫn trôi ra ngoài,

Ra khơi ngoài
Trong khuya vắng nhìn cố hương

Thêm tủi niềm thương
Như buồm đời gió lòng héo khô

Trong cơn mong chờ
Gửi mơ hồ khoan nhờ tháng năm

Trôi theo xa xăm.

Rồi chiếc thuyền chở đoàn người đau khổ trôi mãi trên dải trường giang. Về đến quê cha đất tổ về hạnh phúc đơn thuần. Hay về cõi vô chừng của biến đổi.

 

  1. TRƯỜNG CA SÔNG LÔ

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chiến dịch Thu-Đông năm 1947 đã có được nhiều chiến công rực rỡ, trong đó có chiến công của pháo binh tại dòng sông Lô, một trong năm con sông lớn nhất miền Bắc. Ngày 24 tháng 10 năm 1947, tại đoạn sông Lô gần ngã ba sông Lô – sông Chảy đã diễn ra trận chiến đấu ác liệt của bộ đội pháo binh và dân quân du kích địa phương bắn cháy hai tàu chiến của giặc, gây thiệt hại các tàu chiến khiến khác, tiêu diệt hàng trăm tên lính Pháp.

Chiến công rạng rỡ này đã là nguồn cảm hứng dồi dào cho nhiều nhạc sĩ viết nên những tác phẩm nổi tiếng. Chính trong năm 1947 này, liên tiếp nhiều ca khúc thấm đẫm chất anh hùng ca ra đời. Đó là Lô Giang của Lương Ngọc Trác, Chiến sĩ sông Lô và Bình ca của Nguyễn Đình Phúc, Chiến thắng Việt Bắc của Phạm Ngữ, Đoàn quân sông Lô của Lưu Hữu Phước, Tiếng hát trên sông Lô của Phạm Duy và Trường ca Sông Lô của Văn Cao.

Vào thời gian ấy, Văn Cao có chuyến đi lên Việt Bắc vào đúng lúc giặc Pháp thua trận đang trên đường rút quân trở về. Nhạc sĩ đã chứng kiến những xóm làng ven sông bị địch đốt phá và cảm nhận những niềm vui trên khuôn mặt người dân sau chiến thắng sông Lô. Họ trở về với xóm làng, dựng lại nhà cửa trong những đêm gió rét mùađông. Dòng sông Lô bình dị, hiền hòa bao nhiêu năm nay giờ đây trở nên hùng vĩ, bao la và rực sáng trong lòng người nghệ sĩ. Những cảm xúc dâng tràn trong lòng nhạc sĩ khiến Văn Cao đã viết nên Trường ca Sông Lô.

Bài hát như một khúc hùng ca và bi ca xen lẫn trong tâm tưởngngười nghệ sĩ. Mở đầu là giai điệu dàn trảitrong một tình cảm xót xa nhưng không bi lụy khi nhạc sĩ khắc họa nên hình ảnh những bờ lau cháy loang lổ bên những xóm làng tàn tạ trong màu xám của khói súng chiến tranh:

Sông Lô sóng ngàn Việt Bắc

Bãi dài ngô lau núi rừng âm u
Thu ru bến sóng vàng từng nhà mờ biếc

Chìm một màu khói thu
Sông Lô, sóng ngàn kháng chiến

Cháy bờ lau thưa đã tàn thôn trang
Ai qua bến nắng hồng

Lặng nhìn màu nước sông Lô xưa.

Nếu đoạn nhạc mở đầu khoan thai với cung re trưởng vừa chấm dứt thì tác giả chuyển đoạn sang cung sol trưởng với tiết tấu nhanh, rộn rã để vẽ nên quang cảnh sinh động khi người dân hân hoan trở về quê cũ:

Trên dòng sông trở về đoàn người

Reo mừng vui trên sóng nước biếc

Trôi đầy sông bao đám xác thù
Dân hân hoan nghe sóng réo vi vu xa xa
Đường ngập người vang gió lá vi vu hiền hòa.
Sông mênh mông như bát ngát hát.

Bằng những giai điệu như những đường nét hội họa, tác giả phản ánh trung thực cuộc chiến đấu tưởng như đang xảy ra trước mắt với tất cả tình cảm hăng say đầy khí phách của người chiến sĩ:

Thây giặc trôi trở về ngập bờ

Sông gầm vang tiếng súng trái phá
Bao rừng thu như bát ngát người
Dân hoan hô chiến sĩ pháo binh

Việt Nam ghi công
Tiếng trái phá quân thù

Ngập chìm dòng Lô
Đây dòng Lô, đây dòng Lô.

Câu nhạc đến đây chậm dần để chuẩn bị một chuyển doạn khác. Từ cung sol trưởng tác giả đưa đoạn nhạc sang cung si trưởng một cách khéo léo, tài tình:

Đoàn quân thời chinh chiến ca rằng

Đây Volga, đây Dương Tử, đây sông Lô

Đây sóng căm hờn vút cao

Sóng lấp lánh vàng sao

Ngàn chiến sĩ sông Lô
Chiến sĩ sông Lô

Thân rừng áo sương đang ca rằng
Giờ mồ thực dân, sóng lấp cát vàng
Chiến sĩ sông Lô oai hùng

Đấu tranh gào kêu vang sóng

Đây giặc Pháp tàn trong căm gan toàn dân.

Để khắc họa cảnh thê lương sau cuộc chiến đấu, tác giả cho câu nhạc chậm dần và trở về cung si thứ để rồi ngay sau đó khi mô tả cuộc sống vui của người dân, ta thấy giai điệu rộn rã trở lại và đoạn nhạc trở về cung si trưởng:

Về trong đêm gió rét

Từng sân vui bóng người quanh lửa hồng
Nền khô trơ than xám

Đêm chìm đợi ánh chiêu dương.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa dân buông lưới
Phan Lương vui bóng thuyền

Lều dựng lên ven sông
Bóng người sầm uất bến Then.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa chí kiến thiết

Bên sông Lô đắp nhà
Bao dân trong khu Mười

Mơ thành người sông Lô.
Đời vui vút lên, đời vui sướng về.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa chí chiến đấu
Đây tay trai Việt Bắc
Sông Lô đang xuôi mau

Tin về đồng lúa reo mừng
Rung trong bao hương nồng

Mừng một mùa chiến công.

Tác giả tiếp tục vẽ nên cuộc sống thường nhật sau ngày chinh chiến: rừng lại lên xanh, người dân lưới cá, mọi người cùng nhau xây lại đời mới:

Vui hát ca hòa vui hát ca dân vui nắng

Như chim xuân thấy mùa
Và đài hoa lưu luyến

Xanh rừng đầy lá búp non.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa những lưới mắc

Ta vui khoang cá đầy
Tay ta, tay dân chài

Xuôi ngược dòng sông Lô.
Từng quăng lưới xa

Từng vây lưới giặc
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa với ánh sáng

Ta đang xây đời mới
Sông Lô nuôi dân thiên thu

Đã hòa mạch máu bao người
Sông xuôi quanh co về

Hòa mạch cùng với xuôi.

Để kết thúc trường ca, tác giả bày tỏ niềm kiêu hãnh về chiến công và tự hào về dòng sông Lô lịch sử. Âm nhạc trở về với cung re trưởng chủ đạo của bài ca:

Dòng sông Lô trôi, dòng sông Lô trôi
Mùa xuân tới nước băng qua ngàn
Nước in ven bờ xanh ôm bóng tre

Dòng sông Lô trôi.

Nhạc sĩ Phạm Duy có nhận xét về Trường ca Sông Lô của Văn Cao trong hồi ký của mình như sau: “Trường ca sông Lô phải là đỉnh cao nhất của nhạc kháng chiến nói riêng, của tân nhạc Việt Nam nói chung”.

 

  1. HÒN VỌNG PHU

Trường ca Hòn Vọng Phu của Lê Thương được viết trong khoảng thời gian 1943 tại Bến Tre cho đến năm 1947, ngợi ca hình ảnh người phụ nữ trung trinh ôm con mòn mỏi chờ đợi chồng đi chinh chiến đến nỗi phải hóa đá. Trên đường vào miền Nam, hình ảnh tượng đá núi Vọng Phu ở tỉnh Phú Yên đã ảnh hưởng mạnh nhất tới cảm xúc của Lê Thương. Ông giải thích: “Núi Vọng Phu ở Phú Yên tại một vùng địa lý hơi man rợ, thâm u là đá đẹp nhất, xem từ biển nhìn vào làm cho tôi cảm mến… Có thể nói, những câu thơ trong Chinh Phụ Ngâm đã in sâu vào tiềm thức những ngày tôi còn học ở nhà trường. Rồi với những ấn tượng thắng tích đá Vọng Phu qua truyền thuyết thiếu phụ ôm con mòn mỏi trông chồng đến nỗi hóa đá, đã hằn sâu trong tâm tư tôi, nay gặp ngoại cảnh núi sông hùng vĩ hiện ra trước mắt, đó là môi trường thuận lợi tác thành những giai điệu trong nhạc phẩm Hòn Vọng Phu 1”(1). Nhận xét về tác phẩm này, nhà phê bình Đặng Phú Phong viết: “Ngôn ngữ trong Hòn Vọng Phu được thăng hoa đầy tính thẩm mỹ. Lời hát quyện chặt với hồn nhạc ngũ cung Việt Nam. Hơn 70 năm sau, sức sống của trường ca bất tử này vẫn vượt qua mọi giới hạn của thời thế và tiếp tục âm vang”.(2)

Hòn Vọng Phu là tác phẩm nổi trội trong sự nghiệp âm nhạc của Lê Thương bởi âm nhạc mang âm hưởng ngôn ngữ dân tộc, đặc biệt đậm chất ngũ cung, cùng ca từ hoa mỹ được chắt lọc với việc sử dụng nhiều địa danh trên đất nước hoặc các điển cố văn học. Lê Thương cho biết đã nghiền ngẫm tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm và ca từ của ông ảnh hưởng nhiều từ áng văn này. Chẳng hạn trong bài thứ nhất có tên Đoàn Người Ra Đi, tác giả biến hóa từ câu thơ Trống Tràng thành lung lay bóng nguyệt để cho ra giai điệu câu đầu tiên của bài hát:

Lệnh vua hành quân trống kêu dồn
Quan với quân lên đường

Đoàn ngựa xe cuối cùng

Vừa đuổi theo lối sông

Phía cách quan sa trường
Quan với quân lên đường

Hàng cờ theo trống dồn
Ngoài sườn non cuối thôn

Phất phơ ngậm ngùi bay.

Tiếp đó là từ Thiên San, tức Thiên Sơn, là tên ngọn núi ở phía tây bắc Trung Hoa, được tác giả đưa vào thơ để vẽ nên hình ảnh tươi đẹp khi đoàn quân ra đi như tô đậm thêm nét hào hùng:

Qua Thiên San kìa ai tiễn rượu vừa tàn
Vui ca xang rồi đi tiến binh ngoài ngàn
Người đi ngoài vạn lý quan san
Người đứng chờ trong bóng cô đơn.

Tác giả dùng lại điển cố trong Chinh phụ ngâm qua câu Tới Man Khê bàn sự Phục Ba để rồi viết nên câuBên Man Khê còn tung gió bụi mịt mùng. Còn Tiêu Tương cũng là địa danh hai con sông  thuộc  tỉnh  Hồ  Nam,  Trung  Hoa; chỗ hợplưu ở Linh Lăng gọi là Tiêu Tương, tượng trưng cho sự ly biệt:

Bên Tiêu Tương còn thương tiếc nơi ngàn trùng…

Chàng ra đi không hẹn ngày về khiến cho nàng mang niềm thương nhớ khôn nguôi, để rồi:

Bao nhiêu năm bồng con
Đứng đợi chồng về

Bao nhiêu phen thời gian

Xóa phai lời thề

Giai điệu dồn dập níu kéo nhau trong cung re thứ như vẽ nên hình ảnh đoàn quân nối tiếp nhau ra sa trường, rồi cuối cùng âm nhạc chậm lại để kết thúc một cao trào của xúc cảm:

Người tung hoành

Bên núi xa xăm
Người mong chồng

Còn đứng muôn năm.

Bài hát như một hành khúc oai nghiêm với nhịp điệu hùng tráng, rắn rỏi. Tuy vậy sau giây phút hào hùng của buổi xuất quân là một nốt lặng của một thứ tình cảm buồn thương, tiếc nuối.

Với bài hát thứ hai, nhạc sĩ Lê Thương cho biết: “Bài Ai Xuôi Vạn Lý (Hòn Vọng Phu 2) là cuối năm 1945 sang 1946, tôi theo kháng chiến tỉnh Mỹ Tho đi từ Cai Lậy, thuộc Nhiêu, Vĩnh Kim qua sông, đi với các em phần đông là học sinh Petrus Ký mà tôi là trưởng đoàn ca nhạc với những bài thanh niên, lịch sử và riêng Hòn Vọng Phu 1 nghêu ngao qua các làng dừa từ Thành Triệu, An Khánh, Phú An Hòa, Quới Sơn, Giao Long, Giao Hòa, cho đến Dòng Sầm, gần Bình Đại…”(3). Ở bài hát này, ta thấy tác giả không còn là người đóng vai kể chuyện nữa mà như hóa thân thành người chinh phụ để kể lể tâm tình, để chiêm nghiệm cuộc đời con người trong chiến tranh. Thế là chàng đã ra đi, còn nàng vẫn nơi đây, hoài công đứng đợi trong niềm mong ước sắt son:

Người vọng phu trong lúc gió mưa
Bế con đã hoài công để đứng chờ
Người chồng đi đã bao năm

Chưa thấy về
Đá mòn nhưng hồn

Chưa mòn giấc mơ…

Đến đây nguồn cảm xúc của tác giả đậm đà, tha thiết khiến giai điệu và ca từ trở nên lung linh, tuyệt diệu. Thiên nhiên được nhân cách hóa như sẻ chia được tấm lòng người chinh phụ: khi chàng ra đi thì cỏ cây còn trẻ thơ, mà giờ đây khi nàng còn đứng trông theo chàng thì cây đã thành cổ thụ. Ôi thời gian đằng đẵng trôi qua mà không biết chàng ở nơi đâu:

Khi tướng quân qua đồi

Kéo quân, quân theo cờ
Đoàn cỏ cây hãy còn trẻ thơ

Cho đến bây giờ

Đã thành đoàn cổ thụ già
Mà chờ người đi mất từ ngàn xưa
Nàng đứng ôm con

Xem chàng về hay chưa?

Về hay chưa?

Tác giả bày tỏ sự thông cảm cho tình cảnh của nàng, giãi bày sự thương cảm của mình trước sự kiên gan đợi chờ của nàng mà không biết đến ngày nào định mệnh xóa được cho nàng nỗi đau ly biệt:

Có ai xuôi vạn lý

Nhắn đôi câu giúp nàng,
Lấy cây hương thật quý

Thắp lên thương tiếc chàng.
Thôi đứng đợi làm chi

Thời gian có hứa mấy khi

Sẽ đem đến trả đúng kỳ

Những người mang mệnh biệt ly…

Chuyển qua lời 2 và lời 3 của bài hát, vẫn là nhịp điệu khoan thai, người nhạc sĩ không chỉ còn sự thương cảm, chia sẻ mà tình cảm của ông được đẩy lên ở mức cao hơn, đó là sự ngưỡng mộ, kính phục: người chinh phụ đã trở thành “Bà” ngự trị trong trái tim nhân gian:

Trời chuyển mưa trong tiết tháng ba
Suốt năm nước nguồn tuôn đổ xuống “Bà”…

hoặc:

Một nghìn năm vừa mới thoáng qua
Núi non nao lòng nức nở khóc “Bà”…

Câu chuyện tưởng như đã chấm dứt, nhưng không, người nhạc sĩ với óc tưởng tượng, sức liên tưởng phong phú đã vẽ nên những hình ảnh đẹp đẽ, thơ mộng: núi non cảm động trước tình yêu của nàng chinh phụ nên rủ nhau quần tụ bên nàng để rồi trở thành dãy Trường Sơn của nước Việt, hoặc đứng xa hơn ngưỡng mộ nàng để cuối cùng trở thành những hòn đảo trên biển xa khơi. Tác giả lại muốn biến dòng sông Cửu Long thành chín con rồng thiêng muốn đem tin tốt lành cho nàng nhưng núi non trùng điệp cản ngăn khiến

chúng kêu than nơi thâm u xa thẳm:

Nên núi non thương tình

Kéo nhau đi thăm nàng
Nằm thành Trường Sơn

Vạn lý xuyên nước Nam.
Dâng lá hoa suối nguồn

Với muông chim vô vàn

Bầy cảnh Nam Bắc đầy cỏ hoa
Như cố khuyên nàng trở về

Chớ đừng để xuân tàn
Nhiều đồi rủ nhau kéo thành

Đảo xa ra tới khơi ngàn…
Xem chàng về hay chưa, về hay chưa?

Chín con long thật lớn

Muốn đem tin tới nàng

Núi ngăn không được xuống

Chúng kêu ca dưới ngàn
Ta cố đợi nghìn năm

Một nghìn năm nữa sẽ qua
Đến khi núi lở sông mòn

Mới mong tới Hòn Vọng Phu…

Hóa ra nhạc sĩ vẫn chưa muốn kết thúc câu chuyện khi đã ngàn năm qua nàng trở thành tượng đá trơ gan cùng tuế nguyệt. Bởi vì non sông chưa thoát khỏi chiến chinh, người đời còn phải mài kiếm vì nợ chưa đền trả. Vì thế chàng phải trở về trao kiếm lại cho đứa con, để nó tiếp nối đời trai Việt cầm kiếm đi viễn chinh:

Có con chim nhỏ bé

Dám ca câu sấm thề
Cuối thu năm Mậu Tý

Tướng quân đem kiếm về.

Đời mong đợi thằng con

Ngày nào nó xuống núi non
Xuất chinh với cả mối thù

Nối lại giống nòi chinh phu…

Thời điểm năm 1947 là lúc nhạc sĩ Lê Thương trở về lại Sài Gòn, cũng là thời gian ông viết bài Hòn Vọng Phu 3, có tên là Người Chinh Phu Về, để hoàn tất trường ca bất hủ của mình. Sau khi giới thiệu hòn Vọng Phu ở phía Nam, tác giả muốn kết thúc câu chuyện có hậu nên phác họa hình ảnh người chinh phu cưỡi ngựa mang kiếm trở về trong tiết tấu dồn dập, mạnh mẽ:

Đường chiều mịt mù

Cát bay tỏa bước ngựa phi
Đường trường nếp tàn y

Hùng cường vẫn còn bay trong gió
Bóng từ xa sắp dần qua

Bóng chàng chập chùng vượt núi non cũ
Với hành lương độ đường

Chiếc hùng gươm danh tướng
Dưới tà huy đếm nhịp đi vó ngựa phi.

Dấn bước tang bồng giữa nơi núi rừng
Bên nợ tình thâm, bên nợ giang san
Bên đồi ai oán, bên rừng đa đoan

Tiễn đưa bóng chàng.

Sau khi người chinh phu trở về, tiết tấu trở lại khoan thai để tác giả vẽ nên cảnh đẹp thiên nhiên như đồi núi, sông nước, những địa danh của đất nước thân yêu:
          Đường Vạn Xuyên, đường Cổ Lũy
          Duyên núi sông vẫn chưa thắm hòa.

Đò vạn lý, đò ải quan

Đò rừng lá nước trong
Bao cá lội từng đàn
Thành Cổ Loa, đền Vạn Kiếp
Bao tháng năm dấu chưa xóa nhòa…

Vượt Hoành Sơn, vòng thành Huế
Mong tới nơi cố thôn ước thề.

Từ dạ đất miền Đồng Nai
Lời hẹn hứa tương lai

Đang chúc mừng chàng về…

Nhạc sĩ Lê Thương nói: “Người Chinh Phu Về (Hòn Vọng Phu 3) với tình nghĩa vợ chồng đổi sang tình nghĩa non sông, nhìn đứa con để trao cho nó thanh kiếm sơn hà. ‘Trao nó đi gây lại cơ đồ’. Linh tính làm người Việt Nam giữa thời khói lửa vẫn đinh ninh là Hạnh Phúc vẫn là mục tiêu không kỳ hạn mà dân tộc phải tìm lâu dài cho đến khi quân bình được những cảm tình trái ngược mà lẽ đời sôi động của cuối thế kỷ đã lôi cuốn bao lớp người vào lãng phí sinh mạng như vào hận tủi bi thiết của nhân sử nòi Việt”.(4)

Tiếng núi non lưu luyến tấc lòng

Bao nghìn năm

Tiếng gió cồn như tiếng trống dồn

Buổi khuya vắng

Từ bóng cây ngôi mộ bên đường
Từ mái tranh bến đình trong làng
Nguồn sử xanh âm thầm vẫn sống
Bao mối thương vang động trong lòng.

Với tình cảm sâu sắc như thế, NS Lê Thương không chấm dứt bài hát theo tích xưa đã kể mà muốn nêu cao tinh thần yêu nước thương nòi của biết bao thế hệ con dân Việt Nam luôn sẵn sàng lên đường chống ngoại xâm. Bởi vậy mà nàng chinh phụ trao lại đứa con cho chàng sau khi nói lên lời thống thiết:

Hỡi người chinh phu, anh hùng non sông

Trao người con quý cho người trông nom

Thiếp xin lỗi thề.

Và rồi chàng nghe lời nhắn nhủ thiết tha đó như một lời vang vọng của non sông:

Núi đá thu

Rêu đã lấp mờ bao nghìn xưa
Thấy đứa con

Xanh ngắt tới hồn còn trông đó

Cầm chiếc gươm thân phụ di truyền
Chàng bế con trao lại gươm bền
Rồi chỉ vào sơn hà biến cố
Trao nó đi gây lại cơ đồ.

Bài trường ca khép lại bằng lời ngợi ca chí khí của người chinh phu và tấm lòng trung trinh của người chinh phụ, một hình ảnh tuyệt đẹp cho đến ngàn đời sau:

Chiếc báu gươm

Chinh khách đã trao cho thằng con
Chí khí cao đã nối mãi còn tại non nước

Chàng đã ghi trong sử xanh đời
Một mối duyên chung vạn kiếp người
Từ nghìn sau bên đồi phơi đá
Dân chúng đem ca tụng duyên Bà.

Người vọng phu
Người vọng phu

Cho đến ngàn đời, cho đến ngàn đời
Người người còn nhớ
Nhớ Hòn Vọng Phu.

 

  1. HỘI TRÙNG DƯƠNG

Đây là trường ca duy nhất của nhạc sĩ Phạm Đình Chương. Ông đã bỏ ra bốn năm để hoàn thành tác phẩm Hội trùng dương, gồm một đoạn mở đầu và ba phiên khúc mang tên ba dòng sông tiêu biểu cho ba miền của đất nước: Tiếng sông Hồng, Tiếng sông Hương, Tiếng sông Cửu Long. Tâm tình của ba dòng sông được tác giả biểu tượng hóa bằng tâm tình của ba thiếu nữ, mỗi người một tâm tình riêng nhưng đều hòa chung lại để rồi gặp nhau chung một đại dương. Tiếng lòng của ba thiếu nữ cũng là tiếng lòng của dân tộc, tiếng lòng từ triệu con dân của một đất nước gấm hoa.

Mở đầu cho tiếng lòng đó chính là giai điệu kiêu hãnh của ba dòng sông vượt qua bao đèo cao dốc thẳm để về hội ngộ trong lòng biển Đông bao la. Nhịp điệu khoan thai và giai điệu đầy chất hùng dũng của lời biển gọi:

Trùng dương! Chốn đây ngàn phương
Có ba dòng sông cuốn xuôi biển Đông

Nhắc câu chờ mong.
Về khơi, sóng muôn triền tới
Nước non buồn vui

Đây hội trùng dương đầy vơi.
Sóng muôn triền tới, sóng xô về khơi

Như muôn tình mới
Vươn sức người bừng giữa đời.

Giai điệu xô đẩy trong cung Do trưởng mở ra một khung trời tươi sáng cho bức tranh sinh động của cuộc đấu tranh sinh tồn của người dân Việt trong lịch sử.

Mở đầu cho cuộc đấu tranh ấy chính là tâm sự của dòng sông miền Bắc: đó là Tiếng sông Hồng. Những người dân của buổi đầu sơ khai ấy mang nỗi niềm trông cậy và nương tựa vào nhau để kiếm sống nên giai điệu mang tính chất kể lể trong cung Do thứ nhẹ nhàng, nhưng rồi kết thúc đoạn đầu này tác giả cho giai điệu trở lại cung Do trưởng để diễn tả niềm tin mạnh mẽ của cộng đồng:

Chiều nay nước xuôi dòng đại dương
Có em tên sông Hồng

Dâng sóng tuôn trên nguồn
Vẩn vơ nắng quái vương trên phù sa
Có những cô thôn mờ xa

Đón bầy dân đánh cá
Về đây trai gái sống vui một miền
Quanh năm anh cuốc em liềm

Vun xới ruộng mùa lúa chiêm.

Niềm vui cuộc sống vừa được nhen nhúm nhưng tiếp đó vẫn là hơi thở của cuộc sống dãi dầu mưa nắng, giai điệu trở về cung Do thứ:

Từ thượng du nước trôi về trung châu
Ấp ôm đồng ruộng sâu

Bên người áo nâu dãi dầu.

Nhưng niềm tin đầy ắp đã đem lại cho người dân buổi đầu ấy tâm trạng tươi vui, khoái hoạt để rồi mơ ước một tương lai tươi đẹp. Tiết tấu dồn dập, rộn rã trở lại và nghe ra hùng hồn hơn:

Hò ơi! Gối đầu trên Lào Cai, Việt Trì
Em nằm tóc xõa bãi cát dài
Thả hồn mơ tới Thái Bình qua Sơn Tây.
Hò ơi! Nhớ ngày nao

Dân chúng lên đường
Đem thịt xương ngăn giữ nương đồng
Đem hy sinh thắm tô sông Hồng.
Nằm mơ xuân vinh quang

Trở về cho non sông
Và ngày nao nơi nơi

Trút sạch buồn thương
Là ngày em mơ duyên người lập công.

Nghe hết Tiếng sông Hồng, tác giả đưa ta vào miền Trung để nghe cô gái Huế buông lời than thở. Câu nhạc mở đầu Tiếng sông Hương nghe nhẹ nhàng như lời gió vi vu, thoảng câu hò man mác trên sông. Giai điệu thuộc điệu Nam, chạy trên ngũ cung ai xứ Huế (do, re non, fa già, sol, la non):

Miền Trung vọng tiếng
Em xinh em bé tên là Hương Giang
Đêm đêm khua ánh trăng vàng mà than
Hò ơi! Phiên Đông Ba buồn qua cửa chợ
Bến Văn Lâu thuyền vó đơm sầu.
Ơi hò! Ơi hò!

Câu hò là lời tự sự của cô gái quê sống cuộc đời mưa nắng trong cảnh nghèo khổ, đau thương. Giai điệu của đoạn nhạc xen kẽ giữa hai loại ngũ cung do, re, fa, sol, la và ngũ cung re, mi, sol, la, si với tiết tấu khoan thai:

Quê hương em nghèo lắm ai ơi
Mùa đông thiếu áo hè thời thiếu ăn
Trời rằng trời hành cơn lụt mỗi năm, à ơi
Khiến đau thương

Thấm tràn ngập Thuận An
Để lan biển khơi, ơi hò ơi hò.

Sau lời tự sự buồn bã là tâm trạng hân hoan, giai điệu trở lại rộn ràng, dồn dập như đoạn điệp khúc của bài Tiếng sôngHồng kể trên:

Hò ơi! Ai là qua là thôn vắng
Nghe sầu như mùa mưa nắng

Cùng em xót dân lều tranh chiếu manh.
Hò ơi! Bao giờ máu xương hết tuôn tràn
Quê miền Trung thôi kiếp điêu tàn
Cho em vang khúc ca nồng nàn.
Ngày vui, tan đao binh

Mẹ bồng con sơ sinh. Chiều đầu xóm

Xôn xao đón người trường chinh
Ngậm ngùi hân hoan tiếng cười đoàn viên.

Vào đến miền Nam, ta cũng nghe lời gió vội vàng, tưởng như lời chào mừng của một miền đất hiếu khách, thân thiện. Vì thế suốt bài hát Tiếng Cửu Long, tác giả chỉ sử dụng thuần nhất cung Do trưởng để ta cảm nhận giai điệu vui tươi trong một tiết tấu dồn dập:

Ô! ồ! ô! Đây miền Nam.
Nước sông dâng cao cá lội ngù ngờ
Nước xanh xanh lơ bóng in cây dừa.
Về về đây miền Đồng Nai có Cửu Long
Cuồn chảy dâng trời Nam mạch sống.
Một sáng em ra khơi Vĩnh Long vui cười
Và Cần Thơ, Long Xuyên

Lừng hương cau lúa chín
Đời vươn lên thuyền ghé bến
Sống no nê dân quê một miền
Kìa nắng thương dân đây

Nắng khô đồng lầy

Chiều tới. Ô ô ô ô… Ô ô ô ô…
Hò lơ hò lờ hò. Hò lơ!

Đến đây tác giả không quên đưa vào một câu hò miền Nam, giai điệu chạy trên ngũ cung hơi Nam giọng oán (do, mi, fa, sol, la) để kết thúc phiên khúc này:

Chẻ tre bện sáo ơ cho dầy
Ngăn ngang ơ ơ sông Mỹ ơ ơ

Có ngày gặp em.

Trong điệp khúc của bài Tiếng Cửu Long, tác giả cho ba dòng sông cùng lên tiếng, đó là tiếng lòng của ba chị em ở ba miền nhưng cũng là tiếng lòng của người dân Việt: bày tỏ niềm tin yêu vào đất nước toàn vẹn trong tự do và mãi mãi vinh quang bên bờ biển Đông:

Ô! ồ! ô! Ra biển khơi.
Trùng dương! Ba chị em là ba miền
Nhưng tình thương đem nối liền
Gặp nhau ven trời biển Đông thắm duyên

Hẹn nhau pha hòa sóng lan bốn phương trời
Vang dội tiếng tranh đấu bao người
Cho quê hương ấm no muôn đời.
Giờ đây bao tâm tư, rộn ràng như câu thơ
Hội Trùng Dương tay tay siết chặt cùng hô
Dựng mùa vinh quang hoa đời tự do.
Lời quê hương Hội Trùng Dương.
(21)

 

  1. CON ĐƯỜNG CÁI QUAN

Sau ngày chia cắt đất nước, nhạc sĩ Phạm Duy bắt đầu thai nghén tác phẩm dài hơi mang tên Con Đường Cái Quan – trường ca đầu tiên viết về đất nước, nguồn cảm hứng bất tận của ông từ những ngày đi vào kháng chiến chống Pháp. Đến năm 1960 tác phẩm mới hoàn tất. Hãy nghe nhạc sĩ giới thiệu tác phẩm này: “Trường ca Con Đường Cái Quan đưa ra một lữ khách đi trên con đường xuyên Việt, đi từ Ải Nam Quan cho tới mũi Cà Mau, đi từ ngày mới lập quốc cho tới khi đã hoàn thành xứ sở, đi trong lịch sử và lòng dân, đi tới đâu cũng có tiếng dân chúng địa phương ca hát chúc tụng lữ khách đi nối liền được lòng người và đất nước”.(5)

Trường ca gồm có ba phần. Phần thứ nhất, người lữ khách bắt đầu ra đi từ miền Bắc, khúc ca mang tính chất hào hùng của người đi mở đất. Phần thứ hai, người lữ khách đi qua miền Trung, nghe tình thương yêu chan chứa của người dân ở đây nhưng vẫn có chút xót xa cùng với tâm trạng của nàng Huyền Trân. Phần thứ ba, người lữ khách vào đến miền Nam, bày tỏ sự vui mừng của con người đã vượt cả chiều dài đất nước để hoàn thành trọn vẹn con đường xuyên nước Việt. Trường ca gồm 19 đoản khúc, phần lớn tác giả sử dụng thang âm ngũ cung của ba miền, có chuyển hệ (metabole) hoặc có lúc dùng thang âm thất cung của Tây phương.

Mở đầu cho phần thứ nhấtlà đoản khúc Anh Đi Trên Đường Cái Quan với lời ca của một cô gái cắt cỏ với giai điệu chạy trên ba âm (re, la, do) có chuyển hệ (sol, si, re) ở câu cuối:

Hỡi anh đi đường cái quan.

Dừng chân đứng lại
Dừng chân đứng lại.

Cho em đây than đôi lời
Đi đâu vội mấy anh ơi…

Người lữ khách trả lời bằng một hành khúc mang tên Tôi Đi Từ Ải Nam Quan, lời ca kể về nguồn gốc lịch sử ngàn đời của dân tộc với niềm tự hào của người con dân nước Việt. Ở đoản khúc này, tác giả sử dụng nhiều quãng tư, quãng năm và quãng tám rất đặc trưng của dân ca, đặc biệt có nhiều tam liên âm (re, la, re – la, mi, la – sol, re, sol); nhiều chuyển cung ngọt ngào từ cung La thứ, sang Do trưởng, Sol trưởng, Mi thứ để rồi kết thúc ở cung La trưởng:

Tôi đi từ ải Nam Quan

Sau vài ngàn năm lẻ
Chia đôi một họ trăm con

Đã lên đường
Năm mươi người ngược núi rừng
Đã dựng vòng biên ải
Năm mươi người trẩy theo sông

Tới khơi chừng…

Giai điệu của đoản khúc này được lặp lại ở đoản khúc 6 (Tôi Đi Từ Lúc Trăng Tơ):

Ra đi từ lúc trăng tơ

Trăng một miền hoa cỏ
Trăng lên đầu của ô xa vẫn chưa mờ
Im nghe lời Thủ Đô chào

Ôi lời mừng đông đảo
Đi trong lịch sử dân ta

Luống nghẹn ngào…

Ðoản khúc thứ ba mang tên Ðồng Ðăng Có Phố Kỳ Lừa, tác giả đã sử dụng điệu ru con miền Bắc:

Ðồng Ðăng có phố Kỳ Lừa

Có nàng Tô Thị đứng chờ đợi ai…

Thế là người lữ khách từ biệt miền thượng du, có người dân vùng rừng núi hát tiễn đưa. Tác giả dùng điệu hát lượn trong đoản khúc 4 mang tên Người Về Miền Xuôi:

Người về miền xuôi

Đem theo tình người miền núi
Nhà sàn lả lơi

Đứng bên đường hoang vắng soi
Đưa chân anh qua đồi

Cơm lam đem theo người
Lên cao anh ôm trời

Để dòng suối lẻ loi…

Người lữ khách về đến miền trung du. Qua bến đò ngang, gặp cô lái đò ở đây hát mừng Này Người Ơi:

Này người ơi ghé bến (y) sang sông
Lên đường đi tới bõ công em chèo thuyền
Mừng người đi tìm thấy tình duyên
Con đường đất nước nối liền lòng dân…

Giã từ sông Thương, người ra đi từ lúc trăng tơ, về đến thủ đô với nhà cửa thân yêu nhưng rồi lữ khách cũng phải giã từ Thăng Long Hà Nội, giã từ Tháp Rùa để vào đến miền Trung.

Phần thứ hai của trường ca bắt đầu từ đây với tiếng reo mừng của lũ trẻ trong đoản khúc thứ bảy mang tên Ai Đi Trong Gió Trong Sương. Giai điệu bài này mô phỏng giai điệu của bài hát Lý con sáo Huế:

Ai đi trong gió trong sương (ơ)
Phải mau (ơ) phải mau

Để mà tới người ơi
Kẻo đường (ơi), người ơi còn xa
Kẻo đường (ơi), người ơi còn xa!

Lữ khách gặp một bà mẹ ôm con, ru rằng Ai Vô Xứ Huế Thì Vô, giai điệu chạy trên hệ thống tứ âm (tetratonique) mi, la, si, re:

À á ơ a a à á ơi
Ai vô xứ Huế thì vô
Chớ sợ truông nhà Hồ

Chớ sợ phá Tam Giang à ơi…

Vào đây đi qua các thôn xóm, gặp lúc ngày mùa, lữ khách lắng nghe tiếng hò của người dân quê trên ruộng đồng, dưới mái nhà tranh. Đoản khúc 9 Ai Đi Trên Dặm Đường Trường mang âm điệu câu hò giã gạo của xứ Huế:

Hò hô hò hò ơi hò
Ai đi trên đường là dặm đường
Đi mô mà vội vã à, cùng là hò khoan…
Năm tê trong lúc sang xuân
Tôi theo Công chúa Huyền Trân

Tôi lên đường…

Lữ khách muốn được như nàng Huyền Trân ngày xưa, đi vào phía Nam bằng cả tấm lòng vì nước non. Người nghe tưởng như tiếng hát của nàng còn vọng lên trong đoản khúc 10 Nước Non Ngàn Dặm Ra Đi. Ta nghe giai điệu trong bài này là thang âm ngũ cung hơi ai của xứ Huế (re, mi, sol, la, si):

Nước non ngàn dặm (à a a) ra đi
Nước non ngàn dặm (à a a ra) đi
Dù đường thiên lý xa vời

Dù tình cố lý chơi vơi
Cũng không dài

Bằng lòng thương mến người.

Bước đi vào lòng (ừ ư ư) muôn dân
Bước đi vào lòng (ừ ư ư) muôn dân
Bằng hồn trinh nữ mơ màng
Bằng tình say đắm ơi chàng
Ước nuôi dần hòa bình trong ái ân…

Đến đây tác giả đột ngột chuyển hệ sang thang âm ngũ cung khác (do, re, mi, sol, la), lại sử dụng tứ âm (re, sol, la, do) tạo hiệu quả cảm xúc lạ lùng nhưng rất ngọt ngào:

         Nhưng ánh tháp vàng, cây quế giữa rừng
Chỉ một mùa tang là hương là sắc (ứ) tan
Tàn cả tình yêu vì hận còn gieo
Đất nước cháy theo với ngọn lửa thiêu…

Rồi người lữ khách vội vã ra đi, để lại sau lưng dòng sông Hương và giọng hò của cô gái Huế. Đoản khúc 11 Gió Đưa Cành Trúc La Đà thoảng nghe âm điệu câu hò trên sông nước:

Người về chưa ghé sông Hương
Đã nghe tiếng gọi đôi đường đắng cay
Anh đi mau ơ để nối lại duyên may
Tình xưa là nghĩa cũ

Anh đắp xây cho thiệt bền…

Lữ khách cất tiếng hát qua đèo để vào vùng đất có ruộng đồng ven biển. Đoản khúc 12 Tôi Xa Quê Nghèo Ruộng Nghèo lặp lại giai điệu đoản khúc số 9:

Hò hô hò hò ơi hò
Tôi xa quê nghèo là ruộng nghèo
Tôi leo qua cồn cát (à) vượt đèo Hải Vân…

Hò hô hò hò ơi hò
Tôi xa quê nghèo là ruộng nghèo
Tôi leo qua cồn cát (à) vượt đèo Hải Vân…

Vua Lê dắt lính vô Trung
Anh theo Chúa Nguyễn

Vượt Cù Mông anh qua đèo
Để núi cao ngơ ngác trông theo

Để tháp son thương nhớ trong chiều…

Hò hô hò hò ơi hò
Lênh đênh ven bờ là biển sâu
Hương thơm là thoang thoảng (à)

Đất mầu miền Nam…

Phần thứ ba của trường ca: Vào Miền Nam. Đến đây là đoản khúc 13 Anh Đi Đường Vắng Đường Xa. Người lữ khách nghe tiếng hò hỏi han của cô gái miền Nam:

Hò ơ ơ ớ ơ… hò
Bớ anh đi đường vắng đường xa
Dừng chân đứng lại (i ì)
Hò ơ ơ ớ ơ… hò
Nghe em đây ca đôi lời
Chiều về trên cánh Đồng Nai
Chờ người xây đắp ngày mai…

     Người lữ khách mừng rỡ, hát khúc hành ca Nhờ Gió Đưa Về với âm điệu rộn ràng, khỏe khoắn. Đoạn đầu bài hát tác giả dùng cung La thứ, đến đoạn sau chuyển sang La trưởng:

Nhờ gió đưa về, về miền gió chan hòa
Thơm lòng đất phù sa

Trời nắng huy hoàng

Trời sưởi ấm con đường
Cho ta vô miền sông nước…

Có mái tóc xuề xòa

Có khóe mắt thiệt thà
Đôi môi xinh hàm răng xít xa
Có áo ngắn mặn mà

Có tiếng nói đậm đà
Người yên lành như một giấc mơ.

Cô gái miền Nam ước mong được đi bên cạnh lữ khách trên con đường và trong cuộc đời. Đoản khúc 15 mang tên Đi Đâu Cho Thiếp Theo Cùng là lời giãi bày mộc mạc, chất phác của cô gái:

Đi đâu cho thiếp theo cùng
Đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam
Ví dầu tình có dở dang
Thì cho thiếp gọi đò ngang thiếp về…

Người lữ khách tình trong như đã, thấy nàng bén duyên nên muốn ở lại cùng nàng:

Tới đây lạ xứ quen người
Trăm bề nhũn nhặn

Đừng cười tôi nghe
Ví dầu tình bén duyên thề
Thì xin kết bạn đền nghì trúc mai…

Từ biệt miền Bắc với tâm trạng của nàng Tô Thị, vào miền Trung với mối tình đất nước của nàng Huyền Trân nhưng vào tới miền Nam, người lữ khách tìm được mối tình duyên với cảnh và người nơi xứ lạ. Lữ khách kết duyên với cô gái miền Nam, ước hẹn một cuộc sống đầy tình nghĩa. Dân chúng miền Nam hát mừng đôi vợ chồng mới trong đoản khúc 16 Đèn Cao Châu Đốc Gió Độc Gò Công với âm hưởng điệu Hò lơ:

Hò lơ hó lơ lắng tai nghe

Tiếng ai đang hò lờ

Hò lơ hó lơ
Đèn nào cao cho bằng đèn Châu Đốc
Gió nào độc cho bằng gió Gò Công
Vợ chồng son đã nuôi lòng ước mong
Thuận vợ chồng sẽ cùng tát Biển Đông…

Thế là đôi vợ chồng son với mối lương duyên đằm thắm, với hạnh phúc đơm hoa đã cùng vượt sóng Cửu Long về miền Hậu Giang xây tổ ấm để sống cuộc đời bền chặt bên nhau. Đoản khúc 17mang tên Cửu Long Giang và Về Miền Nam là một hành khúc lạc quan, yêu đời, viết theo nhạc thuật Tây phương cung La trưởng:
Cửu Long Giang

Gió về vui trên sóng sông
Uốn quanh như chín con rồng

Ôm chặt đứa con
Người từ Tiền Giang đi về xa xăm
Cuối con đường say đắm

         Là miền rộng thênh thang…
Đôi vợ chồng trẻ và dân chúng cùng hòa ca khi cùng ở lại miền Nam. Tình cảm vui vầy gần như chưa dứt, tác giả kết thúc đoản khúc ở bậc 5:

Về miền Nam ôi quê hương mới ơi
Về Cần Thơ khơi kinh, khơi nước ngòi
Về Hà Tiên ta tiễn Chúa ra đảo khơi
Về Cà Mau ta đốt biết bao lửa vui…
Về miền Nam… Về miền Nam
Người về đây trong gió bình an…

Đến đây xây cuộc sống mới trên đất màu mỡ miền Nam, đôi vợ chồng hát lời cảm ơn cuộc đời. Đó là nội dung đoản khúc 18 Giã Ơn Cái Cối Cái Chầy và Về Miền Nam. Đoạn đầu là một khúc nhạc dạo theo điệu hò ru miền Nam:

 

Giã ơn (ơ) cái cối cái chầy
Đêm khuya (ơ) giã gạo, có mầy (ơ) có tao
Giã ơn (ơ) cái nhịp cầu ao
Đêm khuya (ơ) vo gạo, có tao (ơ) có mầy.

Tiếp đó là đoạn sau lặp lại giai điệu với đoản khúc 17 và là một hành khúc. Đó là lời ca hát của người dân quê chào mừng đôi vợ chồng son:

Về miền Nam đem theo sương gió xưa
Về đồng khô đem cơn mưa rét về
Người về đây thương nhớ lắm con đường xa…
Đường về đây… Đường về đây
Trời về Tây nghe gió (ư) cuồng (ư) bay…

Thế là người lữ khách đã đi tới cuối con đường xuyên Việt, con đường nối liền một dải Bắc Nam. Tạm dừng chân ở đây, lữ khách ước mong con đường cái quan sẽ có ngày tan ranh giới để người được mãi mãi đi trong lòng dân tộc, đi trong một duyên tình dài… Đoản khúc19 mang tên Đường Đi Đã Tới là đoạn kết của cuộc hành trình trên con đường cái quan:

Đường đi đã tới… Lòng dân đã nối…
Người tạm dừng bước chân vui người ơi
Người mơ ước tới…

Đường tan ranh giới

Để người được mãi…            

Đi trong một duyên tình dài

Con đường thế giới xa xôi.

Trong lòng dân chúng nơi nơi.

Trường ca Con Ðường Cái Quan cho ta thấy bước chân lên đường của người lữ khách đi trên con đường thiên lý của đất nước. Người ra đi từ đồi cao dốc thẳm của miền biên ải cho đến vùng trung du rồi giã từ cô gái trên sông Thương với lòng quyến luyến khôn nguôi. khôn nguôi Tiếp tục cuộc đi dài, người lữ khách vào đến miền Trung, nghe tiếng chuông chùa vọng lại, nghe tiếng ru con xứ Huế, tiếng hò giã gạo vang lên trong thôn xóm nhân lúc ngày mùa. Bước chân người lữ khách chợt lặng lẽ, lắng hồn khi đi qua những tháp Hời, tưởng như còn nghe tiếng nức nở của nàng Công Chúa Huyền Trân. Người lại vượt đèo Cù Mông, xa dần đất quê nghèo, ruộng nghèo, xa dần cồn cát, đồi núi để rồi đến trước vùng biển mênh mông. Nhưng rồi giấc mộng phiêu du khiến ngưởi lữ khách đi tiếp vào miền Nam, dừng chân và xây cuộc đời nơi cùng trời cuối đất. Thế là người lữ khách đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Người lữ khách đã đi trọn vẹn trên con đường của giang sơn gấm vóc, đi trong lịch sử chiến đấu kiên cường, đi trong tình yêu quê hương và cả tình yêu lứa đôi, còn đi cả trong lòng của người dân Việt mến yêu nữa.

 

  1. MẸ VIỆT NAM

Sau khi ngợi ca những người mẹ cụ thể trên nhiều miền đất nước, Phạm Duy đã khái quát hóa hình ảnh người mẹ bằng một trường ca mang tên Mẹ Việt Nam viết năm 1963-1964. Tác giả đã giãi bày về tác phẩm này: “MẸ VIỆT NAM là một âu ca, ca tụng Mẹ Tổ quốc và những Mẹ điển hình trong truyền kỳ lịch sử nước nhà, đề tài và cảm hứng nhắm dựa vào Tình thương yêu và Tính hiếu hòa, tính tình này đã sinh tồn mạnh mẽ trên đất ta và phải được truyền đi trong thế giới tàn nhẫn hiện tại. Ðây là một trường ca trong đó, lúc trẻ tuổi, MẸ VIỆT NAM được biểu tượng bằngÐẤT MẦU tươi tốt, đa tình, nền tảng của gia đình, ruộng nương, làng nước. Khi đứng tuổi, MẸ hiện thân là NÚI NON sắt đá, trong sự hi sinh ròng rã, vẫn bền bỉ đợi chờ và che chở người chinh phu chưa hết nợ đao binh. MẸ còn âm thầm xót thương lũ con SÔNG NGÒI, có những đứa dại dột, hiếu thắng, phản bội MẸ vì sự tranh giành lẫn nhau, gây oán hận phân chia, làm nát tan lòng MẸ. Vào lúc tuổi già, MẸ trở thành BIỂN CẢ đại lượng bao dung, kêu gọi và ôm đón đàn con giang hồ, thành công hay thất bại. Nước mắt vui mừng của MẸ lúc gặp con bốc lên trời cao làm mây đầy đặn và ấm áp, bay đi rửa sạch địa cầu bằng ơn mưa móc, nối chặt chu kỳ trường ca MẸ VIỆT NAM”.(6) 

Trường ca gồm bốn phần: Đất mẹ, Núi mẹ, Sông mẹ, Biển mẹ, gồm 21 ca khúc hát liên tục và một chung khúc để kết thúc trường ca.

Phần Đất mẹ gồm 5 bài: Mẹ ta, Mẹ xinh đẹp, Mẹ chờ mong, Lúa mẹ, Mẹ đón cha về, ngợi ca người mẹ trên quê hương, đồng ruộng thật giản dị với phục sức mộc mạc nhưng luôn xinh đẹp. Trong bản Tình Ca, Phạm Duy có viết: “Tấm áo nâu, những mẹ quê chỉ biết cần lao… Tấm áo nâu, rướn mình đi từ cõi rừng cao” thì tấm áo nâu sồng ở đây của mẹ càng gần gũi hơn vì tấm áo nâu đã mang cả hồn lịch sử và sông núi:

Mẹ Việt Nam, không son không phấn
Mẹ Việt Nam, chân lấm tay bùn
Mẹ Việt Nam, không mang nhung gấm
Mẹ Việt Nam, mang tấm nâu sồng…

     (Mẹ ta)

Nhưng mẹ không chỉ xinh đẹp với dáng vẻ bề ngoài tươi tắn xuân tình mà mẹ còn tiêu biểu cho những đức tính tốt đẹp như nét dịu dàng, sự tảo tần, chịu thương chịu khó:

Mẹ mong (ý) mong chồng

Cũng như là ruộng sâu nông
Ruộng cứng hay mềm cũng êm đềm

Đón lưỡi cầy tìm da thơm
Mẹ cười trong gió sương.

Ôi Mẹ Việt Nam
Dâng tấm thân nhuộm nắng nâu ròn.

Mẹ Việt Nam
Đây ruộng đồng trinh.

Mẹ khát khao mầm, mầm tươi ngon
Mẹ Việt Nam. Trời Đông ánh dương hồng
Cũng như chiều vàng mênh mông
Có đàn chim én lượn trên đất xinh
Chứa chan tình, là tình mong chờ.

Mẹ Việt Nam.

     (Mẹ xinh đẹp)

Mẹ chờ mong ngày trông tháng đợi
Đợi Thần Trai đội đá vá trời.

Với hồn Nữ Oa
Mẹ giơ tay đón. Với tình nước non

Mẹ còn chờ mong.
(Mẹ chờ mong)

Mẹ còn có lòng bao dung, nhân ái và thủy chung nồng thắm nhưng cũng rất anh hùng:

Ôi Mẹ Việt Nam
Năm tháng lo gạo gánh nuôi chồng
Mẹ Việt Nam. Đêm ngày thầm mong
Lửa bếp thơm nồng tình uyên ương.

Mẹ Việt Nam.

Mẹ yêu (ý) yêu chồng

Có khi Mẹ là Châu Long
Nợ trả thay chồng vẫn giữ lòng

Trắng như ngần và sạch trong
Mẹ là Tiểu Kính Tâm. Lên chùa giải oan
Ôi xót thương trẻ khóc trong vườn

Trẻ con hoang

Ôi Mẹ từ bi. Giọt máu rơi này

Mẹ nhận là con…

Việt Nam có anh hùng

Mắt nhung và môi son
Giữa mùa Xuân giết giặc
Yêu nước non, hé môi cười
Nụ cười thanh bình. Mẹ Việt Nam…

     (Mẹ đón cha về)

Những đức tính cao quý, đẹp đẽ đã kết tinh trong hình ảnh của Mẹ Việt Nam. Tác giả đã nhắc đến Nữ Oa để nói đến chí lớn đội đá vá trời; Châu Long để nói sự đảm đang toàn vẹn; Kính Tâm: lòng nhân ái vô bờ; thiếu phụ Nam Xương: sự trung trinh tiết liệt; Trưng Nữ Vương: chất anh hùng nữ lưu. Với sự liên tưởng những hình ảnh trong lịch sử để tôn vẻ đẹp của mẹ – một bà mẹ của dân gian gần như huyền thoại, Phạm Duy đã cho ta trái tim nồng nàn hơn trong tình yêu dành cho Mẹ.

Về âm nhạc, trong phần này tác giả sử dụng thuần nhất thang âm ngũ cung đúng của miền Bắc (re, fa, sol, la, do) với nhiều tiết tấu nhịp nhàng, tình tứ, đong đưa cùng với giai điệu tươi tắn, nhiều luyến láy hoa mỹ của nhạc ngữ dân gian như tô thêm nét xuân hồng phơi phới, đầy tin yêu của Mẹ thời xuân sắc.

Phần Núi mẹ cũng có 5 bài (Mẹ hỏi, Mẹ bỏ cuộc chơi, Mẹ trong lòng người đi, Mẹ trả lời, Mẹ hóa đá). Phần này mô tả mẹ qua hình tượng núi Vọng Phu để nói về sự chờ đợi người chồng sẽ trở về sau cơn binh lửa. Mở đầu là câu hỏi của Mẹ, báo hiệu cho không khí chinh chiến và tâm thế phân ly sầu hận như một định mệnh của người dân Việt. Đó là một câu ngâm mang giai điệu của hơi oán:

Lính vua lính chúa lính làng
Trời ơi giết bao nhiêu giặc

Cho chàng, chàng phải đi?

     (Mẹ hỏi)

 

Đúng là tiếng gõ cửa của định mệnh đã vang lên. Mẹ không còn nét tươi hồng phơi phới của ngày qua, giờ đây mẹ phải từ bỏ hội vui để tiễn người đi vào nơi gió cát mịt mù:

Gió mùa xuân

Mẹ bâng khuâng hỏi
Hoa trên đồi, hoa trên đồi sớm tối còn tươi
Giữa ngày xuân mới, giữa hội mùa vui
Sao vắng tiếng cười?

Sao vắng bóng người?
Tiếng trống, trống năm xưa

Trống đổ, đỏ đêm khuya
Trên trường thành trăng ngả

Cho tàn cuộc vui nhỏ
Cho ai tiễn đưa người

Ra đi chốn xa vời, hỡi ai…

Nắng sẽ sẽ không đi

Bóng Mẹ ngả trên đê
In hình người chiến sĩ

Cho Mẹ nhìn con trẻ
Con ơi hỡi cha kìa

Mau ra đón cha về với con.
(Mẹ bỏ cuộc chơi)

Giai điệu khúc hát này chính là giai điệu của bài Mẹ xinh đẹp nhưng nội dung đã khác biệt, ở đó là tâm thế u uất, khắc khoải của Mẹ trước hiện thực chiến chinh. Nhưng rồi Mẹ bỗng nhiên mạnh mẽ trở lại, bởi vì âm thanh hùng dũng ở đâu vang tới, hay đó là âm thanh từ nội tâm sâu thẳm của Mẹ:

Đường lên, lên núi Lam
Đường sang, sang Thất Sơn
Đường tới những chiến công ngọn nguồn
Hoành Sơn nghiêng dãy nằm
Vạn Kiếp chốn dung thân
Đường đưa ta đến với người thương.

Một hành khúc mà tác giả đã sử dụng thang âm ngũ cung hơi ai của nhạc Huế (do, re, mi, sol, la), có lúc chuyển hệ sang ngũ cung đúng (re, fa, sol, la, do) – một sự kết hợp nhuần nhuyễn, khéo léo. Âm điệu hào sảng, tự hào khi nhìn đàn con ra đi giết giặc rồi cũng trở về với Mẹ:

Ra đi còn nhớ ngày nao
Nuôi con Mẹ vẫn nguyện cầu
Người sinh ra có nhau
Phải thương nhau mến nhau
Nhưng đã có biết bao phen khổ đau
Giặc xâm lăng nước nhà
Phải cứu lấy dân ta
Thì ta lên núi với Mẹ già…

     (Mẹ trong lòng người đi)

Mẹ nhìn tới trước tương lai với ánh mắt đầy tin yêu, quả cảm nhưng quay nhìn lại sau lưng thì là ánh mắt u hoài với nỗi sầu chất ngất. Người trai đã ra đi chiến đấu thì mẹ lại về chăm đàn con, săn sóc vườn dâu rồi ngày ngày trông về nơi xa. Cứ thế nỗi chờ mong bất tận mà đứa con thì chẳng trở về, mẹ mỏi mòn nên hóa đá nghìn thu:

Gió mùa đông

Mẹ không thấy mỏi
Đứng trông về, đứng trông về

Bốn cõi trời xa
Xót người nông phu

Chắp từng manh áo
Thương gái gánh về

Thùng bánh ế cuối ngày.

Biết mấy nỗi thương vay

Thấy trẻ nhỏ giơ tay
Con ngựa người vất vả

Xe nặng nề qua ngõ
Thương thi sĩ hay buồn

Cho nên mẹ hóa ra hòn núi cao.

     (Mẹ hóa đá)

Phần Sông mẹ gồm 5 bài (Muốn về quê mẹ, Sông còn mải mê, Sông vùi chôn mẹ, Sông không đường về, Những dòng sông chia rẽ), nói đến những dòng sông chia cắt như hình ảnh những đứa con còn trăm mối ngổn ngang, chia lìa nhau trong cuộc tử sinh nên không về với mẹ.Mở đầu là một khúc ru nhẹ nhàng:

Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê mẹ, muốn về quê mẹ
Mà không có đò. Mà không có đò.
(Muốn về quê mẹ)

Sông không có đò là dòng sông bị chia cắt khi đất nước phân ly. Câu hát khiến cho lòng người thêm quặn đau. Để rồi khi dừng lại trên bước đường giong ruổi, tác giả liên tưởng những dòng sông lịch sử làm nên tên tuổi sáng ngời trong lòng người dân Việt. Giai điệu mạnh mẽ của những câu hò rộn rã trên sông:

Sông Hồng cuộn sóng

Lôi cuốn sông Lô
Sông Đà, sông Đuống

Trôi xuống sông Cầu
Nghe Bạch Đằng Giang

Chôn bao nhiêu xác quân Tàu
Sông nào cũng muốn đến trước

Tranh lấy công đầu.
Khoan hời hò khoan
Sông còn ngổn ngang

Cho nên chưa được bình an
Khoan hời hò khoan
Sông còn mải mê

Cho nên chưa về Mẹ quê
Khoan hời hò khoan.

Khoan hời hò khoan.
(Sông còn mải mê)

Đứng trước dòng sông là nhớ về mẹ lẫm liệt Hai Bà Trưng trầm mình dưới dòng Hát Giang rửa nhục anh hùng, là nhớ tấm lòng trung trinh yêu chồng của nàng thiếu phụ Nam Xương nhưng rồi sông cũng đã vùi chôn mẹ để mẹ được giải oan:

Nhớ xưa, nhớ mẹ, nhớ mẹ xưa
Mẹ xuống sông rửa nhục anh hùng
Mẹ trôi trên dòng sông Hát
Nước ngược xuôi đưa mẹ đi muôn nơi.
Nhớ chăng, nhớ mẹ, nhớ mẹ chăng
Chôn đáy sông mối hận yêu chồng
Chàng Trương có buồn thương khóc
Rước mẹ lên, nước thiêng sẽ giải oan…

     (Sông vùi chôn mẹ)

Đứng trước dòng sông chia cắt, tác giả dường như thấy dòng sông đổi sang màu máu như vẳng lại tiếng kêu cứu của mẹ rằng các con đừng vọng tưởng để anh em lại chém giết nhau. Mẹ khuyên đàn con đừng quên lời của mẹ:

Ai bảo là sông

Ơi sông không đổi mầu luôn
Sông đỏ như máu tranh đấu sông nâu
Sông nghèo xanh yếu kêu cứu sông giầu
Sông nhuộm vàng mau

Chia nhau uốn khúc khoe mầu
Sông rồng lôi kéo lũ rắn đi cắn sông đào
Khoan hời hò khoan
Sông tìm vẻ vang cho nên quên lời mẹ khuyên
Khoan hời hò khoan
Không tìm tình thương

Cho nên không đường về tim
Khoan hời hò khoan khoan hời hò khoan.
(Sông không đường về)

Sông không tìm đường về vì những đứa con tứ tán với suy tưởng khác nhau. Sông đã cách chia nhau từ trong truyền thuyết, trong xếp đặt của thiên nhiên, của lịch sử và của lòng người:

Nước đi là nước không về
Chia đôi dòng nước chia lìa dòng sông
Chia đôi bên bờ bến lạnh lùng
Cho Ngưu Lang và Chức Nữ ngại ngùng
Chia đôi dòng sông Thương
Nước bên đục bên trong
Nước ân tình đổi

Thành ra nước căm hờn.
Chia sông Gianh

Phân tranh mộng đồ vương
Chia con sông Bến Hải buồn thương…
Chia anh em vì quên tiếng gia đình
Chia tay chân và cắt đứt ngang mình…

Mẹ ta với một đời lận đận những buồn vui và đau đớn của một đàn con lạc lối. Mẹ đau như ai cắt thịt chia xương, trái tim mẹ hằn in vết thương lòng, nhưng rồi mẹ cũng chỉ mong ước được thấy đàn con sẽ trở về trong lòng mẹ. Giai điệu được viết với cung si giáng thứ cùng với tiết tấu chậm buồn nghe ra đậm chất áo não:

Nước sông trôi bềnh bồng

Thiếu bao nhiêu mặn nồng
Vì dòng sông

Dòng sông chia rẽ đôi đường.
Lũ con lạc lối đường xa
Có con nào nhớ mẹ ta thì về. 

     (Những dòng sông chia rẽ)

Liên hệ với hoàn cảnh đất nước bị cắt chia sau biến cố lịch sử, qua khúc hát này Phạm Duy đã diễn tả được niềm đau thương, nỗi bi phẫn của dân tộc qua bao nhiêu nước mắt, bao nhiêu xương máu trên mảnh đất này.

Phần Biển mẹ gồm 7 bài: Mẹ trùng dương, Biển Đông sóng gợn, Thênh thang thuyền về, Chớp bể mưa nguồn, Phù sa lớp lớp mây trời cuộn bay, Mẹ Việt Nam ơi, Việt Nam – Việt Nam. Mẹ ưu tư phiền muộn, khổ đau vì những dòng sông chia rẽ qua thời gian dài chất ngất nên Sông mẹ cũng phải bạc đầu để trở thành Biển mẹ.Giờ đây hình ảnh mẹ là hình ảnh của biển, luôn ôm ấp vỗ về như câu ru của sóng trùng dương:

Sóng vỗ miên man như câu

ru êm của mẹ dịu dàng
Nước biếc mênh mông như đôi tay ôm

Của mẹ trùng dương

Mẹ Việt Nam cho quê hương muối trắng
Thêm thơm mâm cơm mặn nồng
Me còn cho con luôn luôn tôm to cá lớn

Tươi ngon đầy thuyền
Mẹ hiền không lên bão tố

Mẹ già không đem nỗi khó
Mẹ là mẹ nhà cho mưa với gió hiền khô…

Mẹ bây giờ chỉ còn nỗi thương nhớ những đứa con xa và mong ước chúng trở về bên mẹ… Âm điệu ngân nga tha thiết với lời ru đằm thắm, dịu dàng:

Ngày ngày vươn vai ra khơi

Đón ánh dương soi con tim bồi hồi
Chiều chiều chơi vơi
Không nguôi thương thương

Nhớ nhớ con trong cuộc đời
Mẹ tìm con trong gió Bắc
Mẹ về phương Nam nắng gắt
Tình nhà mở cửa

Đem ra góp với bao la.
Sóng vỗ êm êm như khuyên

Con nên trở lại mẹ hiền
Gió rít thông reo như kêu

Con mau trở về mẹ yêu.

     (Mẹ trùng dương)

Về với mẹ là về với mênh mông biển cả, về với con sóng gọi thuyền viễn xứ hoặc gọi thuyền từ miền ngoài để cùng về trong lòng mẹ:

Biển Đông gợn sóng tứ bề
Gọi thuyền viễn xứ quay về Biển Đông
Hà à a hơ ơ hờ. Hà à a hơ ơ hờ
Sông ra đi từ khi non dại
Từ miền ngoài sông lại Việt Nam
Có từ núi tuyết rừng son
Cũng về biển mẹ thành con một nhà.
(Biển Đông sóng gợn)

Về với mẹ thì buồm căng gió lộng, về với lớp sóng vui tươi rộn ràng, về với cuộc sống ấm áp. Giai điệu là một hành khúc rộn rã rồi kết khúc bằng một câu dân ca miền Bắc:

Thuyền về trên lớp sóng vui

Trên sóng vui
Đàn con về với, với

Với biển khơi, khơi mẹ già
Mẹ già đang đón chờ ta, đang đón ta
Có đàn chim én, én, én từ xa về rồi
Quê ta đẹp lắm mẹ ơi, ơi mẹ ơi.
Biển êm sóng lặng, lắng

Lắng nước nôi, nôi hiền lành
Về đây xây đắp mối tình

Một mối tình
Về đây xây đắp mối tình

Ôi tình Việt Nam.

Tình tính tang tang tính tình
Yêu mẹ già thương mẹ ta
Ðàn con nhớ nhớ yêu nhau
Ðàn con nhớ nhớ thương nhau.

     (Thênh thang thuyền về)

Các con đã về bên mẹ thì “vui buồn chút lệ rơi, vui buồn khóc lại cười” và mẹ xem như “đền bồi cho máu về tim”. Rồi những đứa con dù đôi lúc có lạc loài cũng trở về kêu tên mẹ bao dung vô bờ trong nỗi thương yêu ngập tràn:

Chúng con đã về khát khao hơi mẹ
Chúng con xin thề giữ thơm quê mẹ
Cuộc đời rồi phai tàn sau thế giới
Chỉ còn tình yêu của mẹ mà thôi.

     (Mẹ Việt Nam ơi)

Chung khúc Việt Nam Việt Nam là một hành khúc tuyệt đẹp về âm nhạc lẫn ca từ. Một khúc anh hùng ca tô thắm hình ảnh đất nước cùng ước mơ của người con dân Việt là vươn tới tương lai yên vui để xây đắp tình người:

Việt Nam, Việt Nam

Nghe tự vào đời
Việt Nam, hai câu nói bên vành nôi.

Việt Nam, nước tôi

Việt Nam, Việt Nam tên gọi là người
Việt Nam, hai câu nói sau cùng khi lìa đời…

Việt Nam Việt Nam Việt Nam

Quê hương đất nước sáng ngời
Việt Nam Việt Nam Việt Nam muôn đời.

Những năm tháng cuối đời, nhạc sĩ Phạm Duy có một bức thư tâm nguyện (không ghi ngày), trong đó có đoạn: “Tôi nghĩ rằng tôi có quyền nuôi một nguyện vọng đóng góp vào sinh hoạt âm nhạc trong nước bằng một ca khúc có tính chất xưng tụng nước ta nhan đề Việt Nam, Việt Nam sáng tác từ 1960, rút trong trường ca Mẹ Việt Nam, là một tổ khúc kêu gọi sự đoàn kết dân tộc dưới bóng Mẹ Tổ quốc thiêng liêng và độ lượng…” (7) .Vào tháng 6-2012, GS Trần Văn Khê có viết trong một bức thư: “Với hai trường ca này, Duy đã nói về một Việt Nam hoàn toàn chung nhất, vẽ nên một bức tranh Việt Nam đầy đủ địa lý tới văn hóa, từ chiều dài lịch sử đến bề sâu tâm hồn, từ tư tưởng triết lý đến quan niệm nhân sinh… để thấy rằng Việt Nam đẹp đến nhường nào, từ trong nội tại tâm hồn đến cảnh vật bên ngoài, luôn lấp lánh cái bóng dáng hòa bình, yêu thương, nhân ái, người vì người, sống chết cho nhau”…(8)   

Để khắc họa hình tượng người mẹ trong âm nhạc của mình, ngoài tâm tình tha thiết để ngợi ca, xưng tụng, Phạm Duy thường dùng nhạc ngữ Việt Nam để chuyển tải nội dung sao cho người nghe nhận ra đó chính là hình ảnh người mẹ Việt Nam, quê hương Việt Nam, nhận ra cảm giác gần gũi, ấm áp với những âm hưởng đã ăn sâu bao đời trong tâm thức người Việt. Ngoài ra Phạm Duy còn vận dụng sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhạc ngữ phương Tây với nhạc ngữ dân tộc để làm giàu ngôn ngữ âm nhạc của chính mình. Viết về mẹ như trên, ông thường dùng thang âm ngũ cung miền Bắc trong lời ru con, chạy trên ngũ cung do re fa sol la hoặc trong lối ngâm thơ chạy trên ngũ cung re fa sol la do, đôi khi chuyển hệ (métabole) sang ngũ cung re mi sol la si. Kể cả trong bài chung khúc với tính chất mạnh mẽ, ông vẫn trở về với âm hưởng dân tộc. Cái tài hoa của người nghệ sĩ chính là ở khả năng đó. Vì vậy bài hát về Mẹ Việt Nam của Phạm Duy dễ đi vào lòng người và đã để lại dấu ấn khó phai qua bao thế hệ người yêu nhạc Việt Nam.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

___________

CHÚ THÍCH:

 

(1) Đặng Phú Phong, Nhạc sĩ Lê Thương & 70 năm Hòn Vọng Phu, https://sites.google.com/site/ccamnhac/ccan-116(2) https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0u_Lang_Ch%E1%BB%A9c_N%E1%BB%AF

(3) Đặng Phú Phong, Nhạc sĩ Lê Thương & 70 năm Hòn Vọng Phu, https://sites.google.com/site/ccamnhac/ccan-116

(4) Đặng Phú Phong, bài đã dẫn.

(5) (6) Con đường cái quan, trường ca của Phạm Duy, rút trong tờ báo Sáng Dội Miền Nam, số đặc biệt Giang  Sơn Gấm Vóc, in xong ngày 15-4-1960.

(7) (8) “Nhạc sĩ Phạm Duy: tâm nguyện cuối đời”, báo Thanh Niên, 30-1-2013.

 

 

 

This entry was posted in Nghệ thuật and tagged . Bookmark the permalink.