Nguyễn Phú Yên

II. THANH NIÊN CA
Có những bài hát với âm điệu vui tươi, phấn khởi khiến cho lòng người phơi phới, con tim rộn rã, biết yêu đời, yêu người. Để gọi những bài hát ấy, có thể mượn danh từ của nhạc sĩ Phạm Duy: thanh niên ca. Đó là bài hát dành cho thanh niên, nói lên tâm trạng, chí khí và ước vọng của thanh niên. Một dung mạo khác của âm nhạc miền Nam sử dụng, thừa hưởng các sáng tác của những nhạc sĩ ra đời từ khi nền tân nhạc hình thành và được tiếp nối sau đó. Đây cũng là niềm cảm hứng bất tuyệt để những nhạc sĩ trẻ tuổi muốn giãi bày tình cảm trong sáng trong cuộc sống dẫu còn nhiều nghịch cảnh và khó khăn trước tình hình đất nước chưa sạch bóng quân thù. Niềm yêu đời, yêu cuộc sống đã đưa họ tiến về phía trước với dáng vẻ hiên ngang của người thanh niên:
Còn gì vui hơn bước đường thanh niên
Ðường rắc toàn hương như là cỏ tiên
Hãy say sưa mà quên hết buồn đi
Gắng công lên đời đúc rèn tâm trí
Thanh niên ơi!
Dắt nhau lên đường cùng vui vang hát
Sánh vai cùng đi thanh niên ơi!
Ngắm trông phương trời đừng lùi bước
Và chớ phân ly…
(Thẩm Oánh, Thanh niên ơi)
Cờ bay lay hồn trai hờn mang
Vai kề mơ bình minh tươi sáng…
Phút say quên, thanh niên hát vang
Dập dập dồn thanh niên trên đường xa
Bước ra biên cương sánh chí hùng cường
Dập dập dồn thanh niên đem đầu xanh cứu nước
Tung bay khói lướt trùng dương…
(Văn Giảng, Thanh niên, thanh niên)
Nhưng không phải chỉ có những chàng trai, trong lớp tuổi thanh xuân còn có những cô gái cũng góp sức xây dựng cuộc đời:
Trông hoa xuân thắm tươi trên muôn cành
Lòng niên thiếu chan chứa hương xuân
Reo lên trong nắng mới trong vui mới
Vì chị em, ấy Hoa của đời.
ĐK: Này chị em khắp nước Nam
Dịu dàng như những đóa hoa,
Như những đóa hoa
Tô điểm thêm cho sơn hà.
Hồn thanh xuân khuyến khích ta
Nào chị em cất tiếng ca cùng cất tiếng ca,
Vui vẻ thêm cho nước non nhà
Sao cho cả thảy hăng hái cố gắng luôn,
Dù ngàn chông gai cùng nhau vui sống.
Làm sao cho khắp nước Nam
Đều rền vang tiếng hát ca, vang tiếng hát ca
Lòng vui tươi chiếu bao la…
(Thiếu nữ Việt Nam, nhạc Lưu Hữu Phước,
lời Mai Văn Bộ, Lưu Hữu Phước, 1942)
Xuân thắm hoa lòng,
Trong gió thanh hương nồng
Nắng tưng bừng vờn áng yêu đào
Trong muôn tiếng ca, tiếng sơn hà thúc hối ta
Kìa đằng xa nguồn sống thanh cao
Sông núi đúc nên tâm hồn sắt son.
Quyết tâm nguyện đi giúp nước non
Đoàn ta bước mau cho đời ta càng cao
Bền gan tiếp giúp bao người lầm than
Đoàn ta bước mau cho đời ta càng cao
Mưa gió không hề sờn gan đá vàng
ĐK: Vui ca vang cùng tiến lên trên đường đời
Lời nguyền ước ghi nhớ chăm lo trau dồi
Vì quê hương giúp nhân dân cùng đoàn kết
Dắt tay nhau,
Nhìn gương giống nòi luyện chí cao…
(Việt nữ gọi đàn, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Mai Văn Bộ,
Lưu Hữu Phước, 1943)
Sương trên cành còn thắm sắc mai
Hoa đua cười chào đón gió vui
Non nước bình minh
Uống ngàn muôn tia sáng.
Chim líu lo cười vang trời
Tung cánh bay chuyền khắp nơi
Ong bướm say màu nắng tươi
Trên đường rộng xa khơi…
Nào, nào thanh niên
Đường rộng còn chờ chân bước
Hồn mạnh, lòng dặn, chân kiên.
Cất tiếng lên ca lên anh em
Cho người đời chút thú êm đềm
Lòng nguyền giúp ích muôn người.
(Nguyễn Hữu Ba, Quãng đường mai)
Nhạc sĩ Hùng Lân cũng cất tiếng kêu gọi thanh niên:
Anh nghe chăng cung kèn rạng đông
Ðang uy linh lừng vang trên không
Ðang thiết tha hùng hồn
Khơi chí gan Lạc Hồng
Cháy lên nhuộm trên ánh hồng.
(Anh nghe chăng… ánh hồng)
Lời 1:
Ði! Đi đi thôi, tiến cho đến nơi sáng ngời
Quyết sống những phút
Tung hoành dọc ngang thật vẻ vang
Mang thân nam nhi
Hãy đem chí thi với đời
Ðường hoàng lẫm liệt
Dù sao cũng cứ hiên ngang.
ĐK:
Thanh niên Việt Nam, sao mai trời Nam
Ðường gai bon gót,
Bạo mà đi ta cứ bạo mà đi
Tương lai chờ ta, vinh quang đợi ta
Dầm sương dãi nắng,
Không khi nào nhục chí nam nhi.
Lời 2:
Ði! Anh em ơi, nước non nhắn bao tiếng mời
Nắng mới phấn chí
Chim đàn cùng ca nhịp bước ta
Ra tay tu mi, nước non chấn động tới trời
Bụi đường ghi tạc vết chân tráng sĩ đi qua.
(Hùng Lân, Rạng đông)
Nhạc sĩ Phạm Đình Chương ngợi ca tuổi trẻ với hình ảnh bình minh đem lại niềm tin yêu, sự phấn chấn và tuổi trẻ hiểu rằng phải đem sức thanh xuân để cống hiến cho cuộc đời:
Trời bình minh đem tươi sáng cho tuổi xanh
Lừng trong sương ta im nghe gió thơm lành
Ðang reo vang muôn đời thanh niên
Hãy xứng danh đây con Rồng cháu Tiên.
Kìa cỏ cây như say giấc mơ triền miên
Và lòng ta hôm nay quên hết ưu phiền
Giơ tay lên ca ngợi thanh niên
Hát, hát lên cho tấm lòng vững bền.
Chiều nao bên làng cũ, cô thôn nữ yêu kiều
Yêu anh tóc xanh màu,
Yêu tài trai rực rỡ đồng sâu.
Nhịp điệu hùng tráng xuyên suốt cả bài hát nhưng khi vào đoạn 2, tác giả dùng nhiều liên ba để tạo nét mới lạ như thúc giục người trai hăng hái lên đường:
Thanh niên, thanh niên hoa thơm tuổi thơ
Tương lai, tương lai đang mong chờ ta
Vai ta gánh sơn hà, tay ta giữ quê nhà
Lòng rộn ràng say sưa như xuân mới.
Vui lên, vui lên ca vang ngàn phương
Sao cho nơi nơi không mang sầu thương
Thanh niên chí kiêu hùng,
Gieo sức sống tưng bừng
Cùng hợp lực ta xây ngày mai sáng tươi.
(Phạm Đình Chương, Bài ca tuổi trẻ)
Đây thanh niên, sức mạnh vô cùng
Muôn nhát búa, phá tan xiềng xích
Đây thanh niên dũng cảm vô cùng
Tung ngục tù tiến lên.
Một đoàn người tươi trẻ, gái cùng trai
Ðang say sưa tranh đấu cho ngày mai
Muôn bước tiến nhịp hùng cường
Muôn tiếng thét điệu quật cường
Ði miên man tới phương trời tươi sáng.
Cả đoàn người hăm hở quyết xung phong
Ðang say sưa ôm ấp sâu trong lòng
Một lý tưởng: phụng thờ nước
Một ý chí: bảo toàn nhà
Một phong trào tuổi trẻ đứng vùng lên.
Lòng ta là sắc hồng tươi thắm
Của bầu trời đỏ rực lửa đấu tranh
Hồn ta là ánh vàng tươi sáng
Của sao mai chiếu rọi ánh bình minh.
(Thanh niên ca, nhạc Phạm Duy, thơ Ðào Duy Kỳ)
Hình ảnh đoàn người ra đi với lòng yêu nước nung nấu như giục bao lớp thanh niên cùng lên đường bảo vệ non sông:
Đường lên non thì cao, tình yêu nước nung nấu
Giọt sương hay hạt châu, dòng sông in ngàn sao
Lấy trời làm màn đất rừng làm giường
Thay đèn bằng màu ánh trăng.
Nhìn sông Ngân mộng say, nhìn con suối êm ái
Đường Ngưu Lang là mây, đường ta đi là đây
Gió ngàn là hồn, suối rừng là đàn
Ta hòa nhịp đời muôn phương…
(Xuân Tiên, Đường lên non)
Đôi khi cũng chỉ là giai điệu ghi lại cảm xúc tươi vui, rộn ràng trong cuộc sống cùng với thiên nhiên, nhạc sĩ Hoàng Quý dùng hình tượng của đàn chim bay trên trời cao để thể hiện hình ảnh thế hệ của ông cũng lên đường đi khắp đó đây để biết yêu quê hương mình:
Tiếng chim vang lừng gọi đàn trong sương sớm
Vang trong trời xa như giục lòng trong gió sương
Ngang mây thiết tha lời ca còn dư vang
Trông chim bay dần xa
Vui theo đàn như nhắn sang.
Thanh niên ơi đi lên
Trên con đường đầy tia nắng sớm
Ði đi thôi đi lên vui tươi cười vang hát ca.
Non sông thân yêu
Đón gót bước chân nhịp nhàng
Rộn đều với tiếng hát nức tâm hồn
Muôn chim vui ca khắp chốn gió lá hoa
Bao hương thơm đón tiếng gót bước lên đường
Ði đi thôi đi lên
Vui tươi cười trong sương gió nắng
Ði thăm qua non sông,
Đi cho lòng tha thiết yêu.
(Hoàng Quý, Tiếng chim gọi đàn)
Thế là từng đoàn người, lớp trước nối tiếp lớp sau, bỏ lại sau lưng những buồn thương để rồi dấn bước ra đi:
Đi lớp lớp đi lớp lớp người đi
Theo tiếng gió đưa tiếng hát gần xa
Đoàn người ra đi hôm mai trong hoa nắng
Nỗi vui mang theo qua đêm vắng
Nỗi buồn chìm vào ngày tháng
Không còn vương.
Xa thấp thoáng xa thấp thoáng từ xa
Chân bước bước đi cuốn những lời ca
Lời ca đưa chân ta đi trên muôn lối
Vút cao bay lên theo mây khói
Lắng trầm vào lòng rừng núi hay muôn loài…
(Xuân Tiên, Nguồn sống bao la)
Vậy là không chỉ bạn bè mà còn cả nhiều lớp thanh niên cùng lý tưởng biết ra đi để xây dựng ngày mai tươi sáng cho quê hương. Ra đi không phải trên con đường bằng phẳng mà đôi khi cũng gặp nhiều gian khó; dù vậy người thanh niên phải biết vượt đèo cao núi sâu, qua bao hiểm nguy, gai góc để đi tới trong niềm vui được thấy trời tự do:
Đèo cao (dô ta) thì mặc đèo cao (dô ta)
Nhưng lòng yêu nước (dô ta) còn cao hơn đèo
(Dô ta dô ta là hò dô ta dô ta).
Anh em (dô ta) hăng hái hò reo (dô ta)
Vượt sông vượt núi (dô ta) vượt bao nhiêu đèo
(Dô ta dô ta là hò dô ta dô ta).
(Phạm Duy, Hò leo đèo)
- Vượt đồi vượt nương. Dô!
Ði qua rừng hoang. Dô!
Hò đèo hò vang. Dô!
Men suối băng ngàn. Dô!
Sương rơi mênh mang. Dô!
Lấp che cây cành. Dô!
Chim muông trong hang. Dô! Líu lo kêu đàn.
ĐK: Nào cùng leo qua đồi núi cao.
Bao nhiêu gai góc đời
Ðang giơ tay đón mời, mời đoàn ta đi tới.
Vượt rừng sâu lên đỉnh núi cao.
Trông bao la khắp trời
Anh em ta hát cười. Ðời tự do thắm tươi.
2. Vượt đèo cùng leo. Ơ dô!
Anh em hò reo. Ơ dô!
Rừng trầm hòa theo. Ơ dô!
Tiếng hát lên đèo. Ơ dô!
Chân đi cheo leo. Ơ dô!
Sống trong hiểm nghèo. Ơ dô!
Gương xanh trong veo. Ơ dô!
Vẫn trôi yêu kiều.
(vào ĐK)
3. Vượt hoài rừng hoang. Dô dô!
Ði trên đỉnh non. Dô dô!
Đường về bản thôn. Dô dô!
Suối dốc chân dồn. Dô dô!
Vun ngô trong nương. Dô dô!
Hát vui cô Mường. Dô dô!
Tay ôm cơm lam. Dô dô!
Biếu anh lên đàng.
(vào ĐK)
(Phạm Đình Chương, Hò leo núi)
Bước chân lên đường của lớp thanh niên mang theo niềm vui yêu đời với từng nhịp đàn và tiếng hát. Không chỉ vượt đèo vượt núi, bạn trẻ còn vượt sông, vượt biển miễn là có chí khí và ước mơ:
Đoàn tàu đi xông lướt gió qua ngàn sóng
Tiếng ca lừng vang ôm biết bao nhiêu oai hùng
Đoàn người đi theo gió kiếp sương hải hồ
Đi sống với bao tình nước
Gió mát trăng ngàn soi sáng
Từ Đại dương mưa gió thét reo ầm ĩ
Bắc dương mờ tan trôi xiết bao nhiêu con tàu
Đoàn người đi ôm chí sống nơi trùng dương
Tay quyết nắm tay lèo lái
Đến chốn mơ ngàn thét gào…
(Võ Đức Thu, Đoàn người trên biển cả)
Bạn cùng ta, nắm tay múa ca
Cho đời bừng sống dưới màn sương đông
Máu hồng thêm hăng bên lửa đêm bập bùng.
Tùng tùng tinh tùng, bình bùng binh bùng
Tang tình tang tình tính. Ta người chiến binh
Ra đời chiến chinh hiến thân vì nước
Muôn đời thề ước vang tiếng hùng anh
Nước biếc rừng xanh
Trong bốn phương tung hoành.
Rừng càng giá, thân này nào sá
Sương khuya lạnh lùng
Lửa càng bùng cháy nung hờn núi sông…
(Nguyễn Hữu Ba, Lửa rừng đêm)
Thanh niên Việt Nam bước lên như bao anh hùng
Của ngày lịch sử đã khơi nguồn anh dũng
Thanh niên Việt Nam bước lên, ta vẫy vùng
Lòng còn bừng reo ý hùng.
Kìa là đoàn người thanh niên
Nhào mình vào đời hy sinh
Hy sinh, thanh niên hy sinh cho dân.
Vui đi trong gian lao,
Say mê trong binh đao
Lửa hờn quật cường
Thanh niên muôn năm nêu cao.
Ðoàn trai đang lên là ta
Cùng nhau đi trên đường xa
Nhịp đều một nhịp oai nghiêm
Lời thề một lời linh thiêng
Thanh niên Việt Nam quyết tiến
Thanh niên! Thống nhất, thống nhất!
Thanh niên! Hy sinh, hy sinh!
Thanh niên hiên ngang ra đi với đời.
Thanh niên! Quyết chiến, quyết chiến!
Thanh niên! Quyết thắng, quyết thắng!
Thanh niên muôn năm nêu cao giống nòi.
(Phạm Duy, Thanh niên quyết tiến, 1947)
Một bài hát mang tính chất giáo dục dành cho lứa tuổi học sinh nhiều thế hệ như một hành khúc trong trẻo không thể không nhắc đến:
Học sinh là người Tổ quốc mong cho mai sau
Học sinh xây đời niên thiếu trên bao công lao
Lúc khắp quốc dân tranh đấu hy sinh cho nền độc lập
Học sinh nề chi tuổi xanh chung sức phấn đấu
Đem hết can tràng của người Việt Nam tiến lên.
ĐK1: Học sinh là mầm sống của ngày mai
Nung đúc tâm hồn để noi chí lớn
Theo các thanh niên sống vì giống nòi
Liều thân vì nước, vì dân mà thôi.
ĐK 2:
Học sinh là người mới của Việt Nam
Đã thoát ra một thời xưa tối ám
Đem sức thanh tân chống mọi suy tàn
Học sinh làm sáng đời dân Việt Nam.
ĐK 3:
Học sinh vào đời chiến thủ ngày nay
Nung đúc can tràng để binh lý chí
Trong lúc nước Nam ước mộ anh tài
Học sinh bền chí lập công từ đây.
(Lê Thương, Học sinh hành khúc)
Ánh mặt trời bừng lên sáng tươi
Ngàn tia nắng soi đời niên thiếu
Một cuộc đời say sưa
Trong trang sách soi đường
Cho thanh niên tới phương trời sáng tươi.
ĐK: Đi lên thanh niên!
Đón tương lai huy hoàng với sách đèn
Bầu trời đẹp bao la chờ đợi người tinh hoa
Với cuộc đời tràn đầy tương lai…
(Vân Thanh, Học sinh tiến khúc)
Học sinh Việt Nam tương lai quốc gia
Luôn quyết tâm nêu sáng danh quê nhà
Bằng vui đời bút nghiên,
Bằng đêm ngày gắng siêng
Rèn luyện trí đức để dành mai sau.
Quyết tiến luôn học sinh nào
Sông núi đang vui chờ ta gánh
Quyết tiến luôn học sinh nào
Đừng bao giờ lãng phí ngày xanh.
(Minh Truyền, Học sinh ca)
Nhưng để lên đường, người thanh niên phải có sức khỏe vững vàng. Đó là ước mong và tâm nguyện của lớp trẻ. Năm 1946, nhạc sĩ Hùng Lân đã viết một bài hát hưởng ứng mang tên Khỏe vì nước. Bài hát nhanh chóng được phổ biến và trở thành bài hát chính cho phong trào thể dục thể thao. Ngày 26 tháng 5 năm 1946, nhân ngày hội khỏe đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thanh niên và tự vệ Hà Nội đã trình diễn bài thể dục đồng diễn trên nền bài Khỏe vì nước:
Khỏe vì nước kiến thiết quốc gia
Đoàn thanh niên ta góp tài ba.
Tạo nguồn dân sinh mới
Hùng mạnh trong năm giới
Hợp lực xây hưng thịnh chung nước Nam.
Khỏe vì nước chí khí cương kiên
Giống Lạc Hồng uy hùng vô biên
Trong khốn nguy can trường
Sống thác ta coi thường
Việt Nam thanh niên anh dũng muôn năm.
Thanh niên ơi, hồn thiêng núi sông đợi chờ
Nơi tay ta toàn dân ngóng trông từng giờ
Mang máu anh hùng
Ta đừng làm nhơ máu anh hùng
Trai đất Việt phải nêu đèn sáng
Thế giới soi chung.
Dân sinh yếu nhược lôi ta đến đường vong quốc
Dân sinh dũng cường đưa ta tới đài vinh quốc
Mau gây lấy phong trào khỏe khắp nơi xa gần
Cho dân trí quật cường và hưng phấn
Nghìn đời không mờ ánh duy tân.
(Hùng Lân, Khỏe vì nước)
Trên tất cả, không chỉ người thanh niên mà cả toàn dân đều khắc ghi trong tim hình ảnh trọn vẹn bờ cõi đất nước Việt Nam luôn thống nhất cả ba miền vì trong đó muôn dân Việt đều cùng một giòng dõi Rồng Tiên, cùng cất tiếng hát hào hùng:
Nhà Việt Nam, Nam Bắc Trung
Sáng trưng Á Ðông
Bốn ngàn năm đó
Văn hóa xây đắp bao kỳ công
Người Việt Nam cân quắc bao anh hùng
Từng phen nức danh dưới trời Á Ðông.
Ai ơi đừng phân chia Nam Bắc Trung
Một nhà Việt Nam.
Nam Bắc Trung chung giòng
Dân con Việt Nam hằng mong
Bền tâm cố xây nhà Việt Nam.
Nam Quan cho đến Cà Mau
Là nhà Việt Nam non nước tươi một màu
Yên vui anh trước em sau
Ðừng có xa nhau mà lòng tan nát đau.
Khăng khăng thề tay nắm tay
Cùng khao khát say ánh vinh quang
Sáng soi ngợp trời
Nhà Việt từ đây
Trung Nam Bắc cùng một lòng mừng vui.
(Thẩm Oánh, Nhà Việt Nam)
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Ô Việt Nam nhỏ bé quê hương đẹp mỹ miều.
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Ô Việt Nam nhỏ bé quê hương đẹp yêu kiều.
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Hoa là hoa trên núi trên sông và trên đồng.
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Hoa là hoa trên gấm trên nhung đẹp mê hồn.
Ta yêu hoa tha thiết hoa ơi
Như yêu người yêu dấu
Cho dù không còn hơi cuối.
Ta yêu hoa khi chết chưa thôi
Nhưng ta nguyện giữ gìn
Để ta được yêu muôn đời…
(Hoàng Thi Thơ, Việt Nam như đóa hoa xinh)
Những giai điệu sôi nổi của bao lớp thanh niên còn được tiếp nối mạnh mẽ hơn, hùng tráng hơn trong những bài hát như tiếng kèn tập họp, kêu gọi thanh niên lên đường:
- Nào anh em ta
Cùng nhau xông pha lên đàng
Kiếm nguồn tươi sáng.
Ta nguyện đồng lòng điểm tô non sông
Từ nay ra sức anh tài.
Đoàn ta chen vai nề chi chông gai lên đàng
Ta người Việt Nam. Nhìn tương lai huy hoàng
Đoàn ta bước lên đàng
Cùng hiên ngang hát vang.
2. Nhìn non sông ta trời mây bao la muôn đời
Tâm hồn phơi phới
Mau nhìn hoàn cầu, khá trông năm châu
Cùng nhau tung chí anh hào.
Đoàn ta đi mau lòng trai không nao, lên đàng
Ta người Việt Nam. Nhìn non sông tưng bừng
Đoàn ta hát vang lừng nào tung bay chí trai.
3. Kìa gương trung kiên truyền lưu muôn năm
Lên đàng kết đoàn hùng tráng
Danh lừng Bạch Đằng, tiếng vang Chi Lăng
Đống tâm noi dấu anh hùng.
Ngày xưa ai đem tài cho quê hương bao lần
Khuông phò nhà Nam. Đoàn ta ghi trong lòng
Đời hy sinh anh hùng. Nhìn non sông thẳng xông.
(Lên đàng, Lưu Hữu Phước & Huỳnh Văn Tiểng, 1944)
Tuy là một bài hành khúc nhưng tác giả chỉ dùng thang âm ngũ cung, rất gần gũi với âm hưởng dân gian. Đó cũng là tiếng kèn xung trận của bao lớp thanh niên để từ đó khai sinh những bài kháng chiến ca trong giai đoạn chống Pháp, trong đó có những bài sau đó đã trở thành quốc ca của hai miền và những bài quân ca sau thời gian đất nước phân ly.
III. KHÁNG CHIẾN CA
Nền tân nhạc Việt Nam ra đời giữa lúc đất nước đang chống giặc ngọai xâm, những chàng trai đất Việt một lòng vì non sông lên đường cứu nước. Các nhạc sĩ của thời điểm ấy phần lớn là lớp thanh niên đầy nhiệt huyết, họ cũng đứng trong hàng ngũ những người kháng chiến. Do đó nguồn cảm hứng nghệ thuật của họ đều liên quan đến vận mệnh đất nước và lòng yêu nước sâu sắc của bao thế hệ thanh niên. Những bài hát lãng mạn cách mạng là khúc dạo đầu cho những tình cảm hào hùng trong các nhịp điệu oai hùng được đẩy lên thành những bài ca thúc giục mạnh mẽ, hùng tráng vang lên trên mọi nẻo đường kháng chiến.
Nếu lấy một tên tuổi làm dấu gạch nối giữa những bài thanh niên ca phấn chấn, lạc quan đầy hào khí và những bài kháng chiến ca yêu nước, chúng ta liên tưởng đến nhạc sĩ Lưu Hữu Phước. Trong khi các tác giả cùng thời tìm vào cảm hứng lãng mạn trữ tình thì Lưu Hữu Phước vẫn gắn bó mật thiết với cảm hứng hùng tráng từ những hành khúc viết cho lứa tuổi thanh niên hoạt động trong những phong trào tập thể theo từng giai đoạn lịch sử và cuộc chiến đấu của dân tộc. Trước hoàn cảnh lịch sử nước nhà, ông kêu gọi bỏ việc học hành để lên đường cứu nước:
Xếp bút nghiên lên đường tranh đấu
Xếp bút nghiên coi thường công danh
Như phù vân
Sơn hà xao xuyến tiến ta tiến
Một lòng yêu non sông, vì dân ta liều thân.
Thấy đoàn ta tiến tới, nước non chào mời
Hèn thay đời nhàn cư, hèn thay vui yêu đương
Lúc quê hương cần người
Dứt làn tơ vương, giã trường lên yên
Hồn Việt Nam hùng thiêng
Từ ngàn xưa bừng chuyển
Kêu ta lên đường cứu quốc gia.
(Xếp bút nghiên, nhạc Lưu Hữu Phước,
lời Huỳnh Văn Tiểng, 1943)
Trong số những người lên đường, ông không quên lứa tuổi kế thừa, đó là lớp thiếu niên sẵn sàng nối tiếp ước vọng của lớp cha anh:
Thiếu sinh Việt Nam tiến lên họp đoàn
Trong đời mới, đi đầu gieo nguồn sống
Hồn non sông hướng đưa trẻ Việt Nam
Bầu nhiệt huyết đã hẹn thề phút thành công.
Tâm hồn trẻ thơ đẹp quá trăng rằm
Đời người sáng quắc ánh thiều còn thua
Trên làn trán ngọc khí thiêng gieo mầm
Dồn trong tâm huyết sức mạnh ngàn xưa.
Thiếu sinh! Thiếu sinh!
Chân bền chân, gan bền gan không nhụt chí.
Tương lai tổ quốc ở tay chúng mình
Nhiệm vụ thiêng ấy lo trọn hết tình
Thiếu sinh! Thiếu sinh!
Tia bình minh khơi lửa thiêng gây hùng khí
Trời Việt rạng sáng lung linh uy cường
Thiếu sinh đất Việt hùng liệt bốn phương.
(Lưu Hữu Phước, Thiếu sinh Việt Nam)
Tuy nhiên lớp người đi xung kích cứu nước vẫn là lực lượng thanh niên. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước gắn bó với hoạt động học sinh, sinh viên rất tích cực. Từ quê hương Ô Môn, Cần Thơ, ông lên Sài Gòn học Trường Petrus Ký, kết bạn với Huỳnh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ thành lập nhóm Hoàng Mai Lưu. Nhóm tham gia phong trào Câu lạc bộ học sinh (Scola Club,1940) với hàng trăm hội viên học sinh. Năm 1937 Lưu Hữu Phước viết bài Non sông gấm vóc nhưng mới chỉ là bản phác thảo, chưa thành bài hát. Năm 1939 khi triệu tập đại hội học sinh tại hội quán Hội Nam kỳ Đức trí Thể dục (SAMIPIC), Lưu Hữu Phước đã sáng tác bài hát đầu tay để làm bài ca chính thức của câu lạc bộ là LaMarche des Etudiants (Hành khúc sinh viên) với lời ca bằng tiếng Pháp do Mai Văn Bộ viết:
Étudiants! Du sol l’appel tenace
Pressant et fort, retentit dans l’espace
Des côtes d’Annam aux ruines d’Angkor
À travers les monts, du sud jusqu’au nord
Une voix monte ravie:
Servir la chère Patrie!
Toujours sans reproche et sans peur
Pour rendre l’avenir meilleur
La joie, la ferveur, la jeunesse
Sont pleines de fermes promesses.
Điệp khúc:
Te servir, chère Indochine,
Avec cœur et discipline,
C’est notre but, c’est notre loi
Et rien n’ébranle notre foi!
Tạm dịch:
Nào sinh viên ơi!
Từ mặt đất nghe tiếng gọi bền bỉ
Như thôi thúc mạnh mẽ
Âm vang trong không gian
Từ bờ biển An Nam
Cho đến những phế tích Angkor
Qua bao đồi núi, từ Nam ra Bắc
Một tiếng nói vang lên đầy mê say:
Hãy phụng sự Tổ quốc thân yêu!
Không trách móc, không sợ hãi
Để có một tương lai tốt đẹp hơn
Niềm vui, sự nhiệt tình và tuổi trẻ
Luôn tràn đầy lời hứa hẹn vững chắc.
Điệp khúc:
Ta phục vụ Người, hỡi Đông Dương yêu quý,
Với lòng dũng cảm và kỷ luật
Đấy là mục đích, là pháp lệnh
Và không gì lay chuyển nổi niềm tin của chúng ta.
Sau khi ra Hà Nội học Trường đại học Y Dược, vào tháng 4-1941, ông cùng nhóm Hoàng Mai Lưu đặt lại lời ca tiếng Việt bài La Marche des Etudiants để trở thành bài hát Tiếng gọi thanh niên dành cho lớp thanh niên:
Nào anh em ơi, tiến lên đến ngày giải phóng
Đồng lòng cùng nhau ta đi sá gì thân sống
Cùng nhau ta tuốt gươm, cùng nhau ta đứng lên
Thù kia chưa trả xong thì ta luôn cố bền
Lầm than bao năm ta đau khổ biết mấy
Vàng đá gấm vóc loài muông thú cướp lấy
Loài nó hút lấy máu đào chúng ta
Làm ta gian nan, cửa nhà tan rã.
Bầu máu nhắc tới đó càng thêm nóng sôi
Ta quyết thề phá tan quân dã man rồi.
Vung gươm lên, ta quyết đi đến cùng
Vung gươm lên, ta thề đem hết lòng
Tiến lên đồng tiến, sá chi đời sống
Chớ quên rằng ta là giống Lạc Hồng!
(Tiếng gọi thanh niên, nhạc Lưu Hữu Phước,
lời Hoàng Mai Lưu)
Cuối năm 1941, để trở thành bài hát chính thức của Tổng hội Sinh viên Đông Dương, Ủy ban soạn phần lời cho bản nhạc này được thành lập gồm các sinh viên Đặng Ngọc Tốt, Mai Văn Bộ, Huỳnh Văn Tiểng, Nguyễn Thành Nguyên, Phan Thanh Hòa, Hoàng Xuân Nhị có nhiệm vụ sửa và viết thêm lời ca. Bài hát mang tên Sinh viên Hành khúc hoặc Tiếng gọi sinh viên. Chiều ngày 15-3-1942, Tổng hội Sinh viên tổ chức một buổi ca hát để lấy tiền giúp các bệnh nhân nghèo tại các bệnh viện được dùng làm nơi thực tập cho các sinh viên Khoa Y dược. Dịp này, Tổng hội Sinh viên muốn ra mắt bài hát chính thức này. Bài hát xuất bản năm 1943 nhưng rồi bị Pháp cấm, có 3 lời ca:
- Này sinh viên ơi đứng lên đáp lời sông núi
Đồng lòng cùng đi đi đi mở đường khai lối
Kìa non sông nước xưa,
Truyền muôn năm chớ quên
Nào anh em Bắc Nam cùng nhau ta kết đoàn.
Hồn thanh xuân như gương trong sáng
Đừng tiếc máu nóng tài xin ráng.
Thời khó thế khó khó làm yếu ta
Dù muôn chông gai vững lòng chi sá
Đường mới kíp phóng mắt nhìn xa bốn phương
Tung cánh hồn thiếu niên ai đó can trường.
ĐK: Sinh viên ơi mau tiến lên dưới cờ
Anh em ơi quật cường nay đến giờ
Tiến lên cùng tiến gió tung nguồn sống
Cháy trong lòng ta ngàn mớ lửa hồng.
- 2. Này sinh viên ơi dấu xưa vết còn chưa xóa
Hùng cường trời Nam ghi trên bảng vàng bia đá
Lùa quân Chiêm nát tan, thành công Nam tiến luôn
Bình bao phen Tống Nguyên từng ca câu khải hoàn
Hồ Tây tranh phong oai son phấn
Lừng tiếng Sát Thát Trần Quốc Tuấn
Mài kiếm cứu nước nhớ người núi Lam
Trừ Thanh, Quang Trung giết hằng bao đám
Nòi giống có khí phách từ xưa chớ quên
Mong đến ngày vẻ vang, ta thắp hương nguyền.
(vào ĐK)
Này sinh viên ơi muốn đi đến ngày tươi sáng
Hành trình còn xa chúng ta phải cùng nhau gắng
Ngày xưa ai biết đem tài cao cho núi sông
Ngày nay ta cũng đem lòng son cho giống dòng
Là sinh viên vun cây văn hóa
Từ trước sẵn có nhiều hoa lá
Đời mới kiến thiết đáp lòng những ai
Hằng mong ta ra vững cầm tay lái
Bền chí quyết cố gắng làm cho khắp nơi
Vang tiếng người nước Nam cho đến muôn đời.
(vào ĐK)
(Lưu Hữu Phước, Tiếng gọi sinh viên)
Sau đó để đáp ứng lời kêu gọi chung cho toàn lực lượng thanh niên trong giai đoạn mới, bài hát đã được nhóm Hoàng Mai Lưu sửa đổi lời ca lần nữa vào tháng 4-1945. Đây được xem là bài ca của tổ chức Thanh niên Tiền Phong:
Này anh em ơi, tiến lên dưới cờ giải phóng
Đồng lòng cùng đi đi đi sá gì thân sống
Nhìn non sông nát tan thù nung tâm chí cao
Nhìn muôn dân khóc than,
Hờn sôi trong máu đào.
Liều thân xông pha ta tranh đấu
Cờ nghĩa phất phới vàng pha máu.
Cùng tiến quét hết những loài dã man
Hầu đem quê hương thoát vòng u ám
Thề quyết lấy máu nóng mà rửa oán chung
Muôn thuở vì núi sông nêu tiếng anh hùng.
Anh em ơi mau tiến lên dưới cờ
Anh em ơi quật cường nay đến giờ
Tiến lên cùng tiến gió tung nguồn sống
Cháy trong lòng ta ngàn mớ lửa hồng.
(Tiếng gọi thanh niên, nhạc Lưu Hữu Phước,
lời Hoàng Mai Lưu)
Với khí thế chiến đấu hăng say, trong hàng ngũ thanh niên tiền phong đã xuất hiện các cảm tử quân – tên gọi những chiến sĩ Vệ quốc Đoàn, dân quân tự vệ chiến đấu trong thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp, dám hy sinh thân mình để thực hiện những nhiệm vụ nguy hiểm. Đây là các bài ngợi ca những chiến sĩ ấy:
Tiến lên đường tới sa trường
Ta xứng danh là cảm tử quân
Tiến lên đường tới sa trường
Trong súng gươm chúng ta coi thường.
A! Ta nguyện đồng tâm giết tan quân thù
Tươi cười xông pha ở nơi chiến khu
Ta cùng nhau tiến khó khăn không lùi
Da ngựa bọc thây lòng ta vẫn vui.
Tiến lên đường tới sa trường
Ta xứng danh là cảm tử quân
Tiến lên đường tới sa trường
Trong súng gươm chúng ta coi thường.
(Hoàng Quý, Cảm tử quân)
Anh em trong đoàn quân du kích
Cùng vác súng lên nào
Đi lên đi lên xuyên qua rừng qua núi
Trong mây mù đêm tối vượt suối băng ngàn.
Giặc tiến tới đây súng kia cùng nhau cướp lấy
Nhằm cùng nhau bắn mấy viên là mấy quân thù
Đi lên xung phong ta hợp cùng dân chúng
Cướp lấy phần chiến thắng giải phóng giống nòi.
(Đỗ Nhuận, Du kích ca)
Vì nước suốt canh thâu
Trong đêm tàn chân lần đi
Núp sau muôn bóng mờ ta xông pha
Lướt qua sông qua hố
Qua giông tố mưa gió ầm ĩ
Ta nguyện thề quân tham giết không tha.
Này hỡi lũ đế quốc run lên, run lên đi
Chúng bay đã gần ngày bại vong
Trong tối toán quân đi âm thầm bổ vây
Âm thầm đi giăng lưới quanh muôn bóng.
Mòn mỏi ánh sao lu soi bơ phờ trong rừng xa
Thoảng nghe bao tiếng rừng trong thâm u
Tiếng muôn hồn oan ức bay trong gió
Theo giúp đoàn ta
Đi diệt thù, giết tiêu tan lũ quân thù.
(Lưu Hữu Phước, Đoàn quân du kích)
Ðoàn quân du kích tiến
Khắp nơi tung hoành, ta đi lên, sức vô hình
Loài giặc nghe thấy run mình
Ðoàn quân du kích tiến
Giữ yên sao vàng ta xung phong
Giữ ruộng đồng kẻ một lòng cùng núi sông.
Cướp súng giặc, giết giặc!
Ðánh úp thù, giết thù!
Ðoàn quân du kích
Chiến đấu ngay bằng gươm giáo
Cướp súng giặc, giết giặc!
Ðánh úp thù, giết thù!
Ðoàn quân du kích khiến Tây mất hồn.
(Phạm Duy, Dân quân du kích, Việt Bắc, 1947)
Trong đội ngũ các nhạc sĩ sáng tác xuất sắc trong giai đoạn này là nhạc sĩ Văn Cao. Ngoài các bài hát theo khuynh hướng trữ tình nổi bật nhất của trào lưu lãng mạn trong giai đoạn đầu của lịch sử tân nhạc Việt, Văn Cao còn sáng tác nhiều ca khúc mang âm hưởng hào hùng như Gò Đống Đa, Hò kéo gỗ Bạch Đằng Giang, Thăng Long hành khúc ca, Tiến quân ca, Tiến về Hà Nội, Chiến sĩ Việt Minh sau này đổi thành Chiến sĩ Việt Nam, Hải quân Việt Nam, Không quân Việt Nam, Công nhân Việt Nam…, vì vậy ông cũng đã trở thành một nhạc sĩ tiêu biểu của dòng nhạc kháng chiến. Những bài hùng ca của ông thường lấy cảm hứng từ những chiến công của bộ đội trong kháng chiến chống Pháp như Trường ca Sông Lô, Bắc Sơn:
Ôi còn đâu đây sắc chàm pha màu gió
Ðau lòng bao năm sống lầm than đây đó
Ai về châu xưa nhớ hồi máu thắm cây rừng
Còn vang khe núi tiếng quân oai hùng.
Lớp lớp chiến đấu Lạng Sơn tung bay cờ
Rồi vùng đồi núi nhớ bao nhiêu hận thù
Dân quân du kích cách mạng bừng mùa thu
Sao vương bóng cờ bay trên chiến khu.
ÐK: Bắc Sơn! Ðây hố sâu mồ chôn
Rừng núi ngân tiếng hú căm hờn
Bắc Sơn! Khi bóng trăng mờ sương
Bắc Sơn! Không bóng người dưới thôn.
Giặc Pháp tàn ác dày xéo
Từng xác ngập đất máu xương
Nhà đốt, cầm giáo cầm súng
Dân quân vùng ra sa trường.
Bắc Sơn! Nơi đó sa trường xưa
Bắc Sơn! Ðây núi rừng chiến khu!…
(Văn Cao, Bắc Sơn)
Sau bài Tiến quân ca, nhạc sĩ Văn Cao còn viết tiếp bài hát ca ngợi các chiến sĩ Việt Nam:
Bao chiến sĩ anh hùng
Lạnh lùng vung gươm ra sa trường
Quân xung phong,
Nước Nam đang chờ mong tay ngươi
Hồn sông núi khí thiêng ghi muôn đời.
Ngựa phi nơi xa kia nghe súng vang
Bên trời điệu kèn rộn ràng
Là trang nam nhi quyết chiến sa trường
Sống thác coi thường.
Mong xác trong da ngựa bọc thân thể trai.
Bừng nghe dư âm mênh mông
Khúc anh hùng ca reo nơi biên cương
Bao chiến mã lên đường
Giục lòng dân quân thi can trường
Nguyền tranh đấu cho giống nòi
Hận thù bao năm căm lòng đất nước tan tác
Xương máu đang khơi ngòi
Tiếng than nơi nơi, tháng năm dần trôi.
Thề phục quốc! Tiến lên Việt Nam!
Lập quyền dân! Tiến lên Việt Nam!
Ðài hạnh phúc đắp xây tự do
Việt Nam tranh đấu chống quân ngoại xâm.
(Văn Cao, Chiến sĩ Việt Nam, 1945)
Trong giai đoạn kháng chiến, nhạc sĩ Phạm Duy là người viết mạnh, viết khỏe. Các sáng tác của ông rất phong phú, dễ đi sâu vào lòng quần chúng. Bước đầu ông viết những bài hùng ca với hình ảnh mang tính chất cổ điển như tráng sĩ, gươm đao, cung kiếm hay là chinh phu, chinh phụ, chiến bào, chiến y… như trong các bài Chinh phụ ca, Gươm tráng sĩ, Đường ra biên ải… Năm 1946 toàn quốc nổi ra cuộc kháng chiến chống Pháp lần 2, ông gia nhập Đoàn Văn nghệ giải phóng của Phạm Văn Đôn. Bài hát ông sáng tác lúc ấy như sau:
Một mùa thu năm xưa
Cách mạng tiến ra đất Việt
Bừng ngàn tiếng
Thanh niên tung gông phá xiềng
Ðoàn người trai ra đi,
Miệng hô lớn: ”Quyết chiến”
”Quyết chiến”… chân oai nghiêm đều tiến.
Một ngày qua thanh niên giã từ giấc mơ
Phất cờ hồng nhuộm máu
Đấu tranh cho muôn kiếp sầu
Ðoàn người bao gian lao vì non nước:
”Quyết chiến”,”Quyết chiến”
Lúc chưa phai tuổi xanh.
Tuổi xanh như lúa mai, đời thanh niên sáng tươi
Thuở nay chinh chiến chờ đợi người
Về đây tay nắm tay, đài gươm ta đắp xây
Miệng hô câu hát vang trời mây.
Cùng đi, đem máu lên đỏ ngọn cờ
Cùng đi, đem sức trai đổ xuống bờ
Bờ ruộng xanh, tôi cùng anh
Ta tranh hùng chờ ngày hòa bình
Ðời màu hồng, nồng nàn sống vui tuổi xanh.
Ðường ta, ta cứ đi, nhà ta ta cứ xây
Ruộng ta, ta cứ cày đợi ngày
Ngày mai bao ấm no
Diệt xong quân Pháp kia
Cười vang ta hát câu Tự Do.
(Phạm Duy, Nhạc tuổi xanh)
Phạm Duy nói đến sự hân hoan của tuổi trẻ giai đoạn ấy khi cần phải xóa bỏ phố phường, biệt ly đời gấm hoa để về đồng quê xây lại kháng chiến:
Từ phố phường rời ra thôn quê
Anh em ta quyết chí về đồng hoang
Đem máu căm hờn về đồi nương
Dưới thôn ta xây hầm,
Lập bao chiến khu vững bền.
Đồng ruộng kia ta gieo hạt thù
Để mọc lên ngàn muôn cánh lúa
Vượt đồi cao, đồng xa,
Vượt núi, núi non
Nơi cô thôn, ta xây cánh đồng kháng chiến.
Từng đồi khoai, bụi sắn, nhạc lên oai hùng
Reo ca vang, bàn tay thanh niên.
Cùng đón chờ ngày vui vinh quang
Anh em ta sống với gió với trăng ngàn.
Đồng quê bát ngát
Nuôi toàn quốc đấu tranh muôn năm.
Đất cày thơm gió lên
Nghe nhịp sống tiến bao thanh niên.
(Phạm Duy, Về đồng hoang)
Nhờ cuộc kháng chiến người thanh niên mở rộng tầm mắt, thấy được cảnh đẹp của quê hương, của non sông gấm vóc:
Ðường Lạng Sơn âm u,
Gà bình minh kêu lơ thơ
Rừng êm ái thức giấc trong sương mờ
Ðồi núi bâng khuâng vươn vai
Vừa mới tan cơn mê say
Chợt nghe thấy tiếng chim hót vang trời.
Biên khu ù u! Biên khu ù u!
Tia vàng son xuyên qua lau mờ
Về trên suối khói lên làn mơ
Nắng trôi về, xuôi biết bao thương nhớ
Biên khu ù u! Biên khu ù u!
Nghe đồi nương khuyên nhau mong chờ
Người lên chốn đất thiêng rừng xa
Sống thanh bình cuộc đời khoai sắn ngô.
Ðồi nương xanh, xanh núi xanh lơ
Rừng cây xanh, xanh lá bên hoa
Màu áo chàm phất phơ trong mây mờ.
Nhà sàn cao tuy mái thô sơ
Người dừng chân bên suối nên thơ
Mùa đông tới lửa vui bếp lò…
(Phạm Duy, Rừng Lạng Sơn)
Trong thời gian hoạt động trong Ðoàn Văn nghệ Giải phóng, Phạm Duy có soạn bài hát nói lên nỗi vui của người thanh niên đi làm công tác văn nghệ trong kháng chiến:
Hướng về ngàn phương dạt dào ánh sáng
Ôi thiên nhiên huy hoàng
Cho người tràn ngập tâm hồn
Yêu nhân gian trong ngặt nghèo
Vươn sức sống
Ta đi trên đường mênh mông.
Tơ tình vừa rung theo cơn bão sống
Nước mắt hoen như ngày nhân loại
Ra đời vui xuân.
Ðàn nhịp trầm hùng, thơ ngâm dũng mãnh
Ta biết ta kiêu hùng cùng thời gian.
Ôi dĩ vãng trầm luân
Những nỗi sầu vang nỗi lòng yếu đuối
Của cuộc đời u uất không lời…
(Phạm Duy, Đàn nhịp trầm hùng)
Một bài hát ông viết để hưởng ứng phong trào thi đua ái quốc trong giai đoạn này:
Anh có cây súng kia thì tôi có bàn tay thợ
Anh có cây cuốc này thì tôi có một cây đàn
Anh giết bao thực dân thì tôi cướp bao súng đạn
Anh có bông lúa vàng thì tôi có ngàn lời ca…
(Phạm Duy, Thi đua ái quốc)
Mặt khác, với thể hành khúc ông còn soạn một bài hát cho công tác địch vận:
Ngọn trào quay súng giết quân thực dân
Anh em ta mau lên đường
Về miền đất đai tự do
Ôi hiên ngang những anh hùng chiến sĩ
Coi khinh quân thù đã phá nhà tù đi
Về đây trong thi đua
Chiến công oai hùng một mùa
Về đây nghe rừng sâu
Hú hồn quân Pháp gian ác
Về đây ta hát vang trên đường
Quật cường huy hoàng
Về đây chia với nhau hạnh phúc.
Quay súng, quay súng! Giết quân thực dân
Quay đầu gươm giết quân tham tàn
Việt Nam! Việt Nam!
Quốc gia tưng bừng đang đón chờ đàn con…
(Phạm Duy, Ngọn trào quay súng, Bắc Giang, 1947)
Trong khi đó ở miền Nam có chiến khu An Phú Đông, nằm ngay sát trung tâm Sài Gòn. Vùng đất An Phú Đông-Thạnh Lộc và các xã lân cận là vùng có điều kiện thuận tiện để xây dựng phong trào kháng chiến. Chính vì vậy, nơi đây trở thành một trong những địa bàn hoạt động trong thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Những hình ảnh chiến đấu được nhạc sĩ Lê Bình vẽ lại sinh động:
- Bên hàng dừa cao dòng sông mờ soi bóng
Nhớ những chiến binh trầm thây trên máu hồng
Cây tàn, nhà hoang, đường xưa ngập xương máu
Muôn thây bấp bênh giữa dòng trôi đến đâu.
Hôm nay ai nghe gió rú gọi hồn về
Ôi bao anh linh khuất bóng còn lời thề
Vươn lên mây cao khí uất tràn tràn đầy
Nghe dân quân Nam vẫn thét rền nơi đây.
ĐK: Đây An Phú Đông! Ôi! An Phú Đông
Ngày nào quân đi reo vang hùng dũng
Đây An Phú Đông! Ôi! An Phú Đông
Muôn đời uy linh sống với núi sông.
2. Sa trường là đây, ngàn cây còn vương máu
Tiếng súng vẳng xa từ đâu như thét gào
Con đò thường đưa đoàn quân qua muôn sóng
Hôm nay bến xưa vẫn còn ghi chiến công
Nơi đây dân quê sát cánh cùng thề nguyền
Xung phong đi lên thoát gót giày cường quyền
Nơi đây chôn thây chiến sĩ dòng Lạc Hồng
Khi nghe muôn dân hát khúc “Hờn non sông”.
(vào ĐK)
(Lê Bình, An Phú Đông)
Những bài hát hùng tráng vẫn tiếp tục được sáng tác bởi các nhạc sĩ đã đi vào cuộc chiến đấu hoặc trở thành chiến binh đứng trong hàng lớp những người cầm súng, đó là những bài quân ca một thời oanh liệt.