Lam Điền
Đó là điều cảm nhận được sau khi đọc 20 truyện ngắn mới nhất của nhà thơ Ý Nhi trong tập Con ngựa trên bãi biển vừa được Đông A và NXB Dân Trí ấn hành.
Thật may, tập truyện có được cái “nhất khí” đó, nó như style hay là hơi thở chung cho cả tập. Nói thật may bởi những tập truyện ở xứ ta thường không được hình thành (tuyển chọn/ tập hợp để xuất bản) dựa trên một sự nhất khí như vậy. Vừa mới đây, nhà thơ Inra Sara nói [đại ý] rằng anh làm thơ là làm nguyên một tập chớ không gom nhặt những bài thơ lại để thành một tập, và rằng một tập thơ phải được làm trong một hệ thống, một tiết điệu… cũng như một bài thơ vậy. Chẳng may là dường như ít ai để ý đến điều này, kể cả việc cho ra đời những tập truyện ngắn!
Nhưng nhà thơ Ý Nhi thì không như vậy, những truyện ngắn của cô như được thở chung trong một kiểu thở: trầm, nhẹ nhưng dày và nội lực nén sâu. Và như vậy, cái điểm chung của những tâm hồn phức tạp nơi thế giới nhân vật của tác giả thực ra là những mảng đời bình dị có thể gặp thấy ở khắp xung quanh trong đời sống hiện nay. Điều khác biệt của trang văn Ý Nhi so với đời thực chính là tác giả đã hoặc là đặt nhân vật vào những tình huống riêng có – một kiểu quan hệ nhân quả với diễn biến nội tâm đang phức tạp, hoặc [và cũng là phần lớn] là đẩy tình tiết truyện đột ngột rơi vào thế giới kỳ ảo. Thủ pháp ấy làm nên một không gian kỳ ảo hiện thực gần như xuyên suốt cả tập truyện. Nó, trước hết mang lại cho người đọc một cảm giác bối rối kiểu như sợ mình không theo kịp mạch truyện (nếu vừa đọc vừa muốn nắm ý tác giả thì còn hoang mang hơn). Nhưng sau đó, sau khi có được sự đồng cảm với từng nhân vật, thì người đọc bỗng nhận ra chỗ kỳ ảo ấy không phải do tác giả khiên cưỡng tạo ra, mà nó tồn tại như một phần thú vị của thế giới bất toàn đang bủa xung quanh các nhân vật.
Trong thế giới ấy của Con ngựa trên bãi biển, bạn đọc sẽ gặp những người lạc mất ân nhân mà lại còn chứng kiến một quê hương đang bốc hơi những gì tốt đẹp cuối cùng (Dấu vết); một ông nhà văn tuổi hưu đi nghỉ dưỡng nhưng ngược lại dường như mang thêm tâm trạng bế tắc khi không kiểm soát được cả cảm xúc lẫn nhận thức để xác định liệu mình có rơi vào ảo giác không (Con ngựa trên bãi biển); một trí thức thị dân sống đời căng thẳng đến mức một giọt nước nhân văn từ con búp bê cũng khiến cả nội tâm lẫn hành vi ứng xử bị vỡ ra theo nhiều cách (Búp bê biết khóc); những di chứng cảm xúc lâu dài cho các thành viên trong gia đình chắp vá (Đợi tàu ngược); có nỗi ám ảnh con người cũng đủ quật ngã một ông cụ cô đơn nơi xứ người mặc dù quanh ông vẫn còn có thân nhân (Người đứng bên kia đường); có chàng trai bị một cú chơi xấu từ đồng nghiệp đến nỗi mất việc kéo theo hệ luỵ là người mẹ buồn lo đến chết, và mối hận trở thành một di chứng lâu dài cho căn bệnh không có tên gọi (Quán chữ cái); có cả nhà khoa học âm thầm mang một nỗi ám ảnh về gió đến mức gần cuối đời vẫn quyết định rời khỏi môi trường sống quen thuộc để đi đến một hòn đảo lẻ loi gần như tách hẳn với thế giới đương đại để người đời không còn ai biết ông – kể cả một nhà báo từng vô tình gặp ông – đang theo đuổi đề tài khoa học về gió hay đang chuyển sang thực hành tâm linh riêng biệt (Gió).
Trong tập truyện có rất nhiều trường hợp xê dịch, và những thay đổi kỳ ảo cũng thường xảy ra trong những tình huống xê dịch ấy. Trong một số tình huống, có vẻ như tác giả bằng liệu pháp kỳ ảo muốn tránh một cao trào có thể theo logic xảy đến cho nhân vật (như ở truyện Hai giờ sáng). Và người ta cũng sẽ gặp những nhân vật bị hội chứng tâm thần do xuất thân không bình thường cộng với những cú sốc về tình cảm tưởng như bình thường nhưng mang dư chấn mạnh đến mức không vãn hồi được (Cội mai); hay có khi những ảo giác xuất hiện tự nhiên bất ngờ khiến ta cảm giác như nỗi ngạc nhiên của nhân vật có thể lây sang tận người đọc (Ở Mộc).
Và có những trường đoạn Ý Nhi gây được nỗi cảm thông cho người đọc hôm nay – những người đang đối diện một cuộc sống nhiều đổi thay từ hoàn cảnh đến lòng người mà lắm khi không có lý do hoặc lý do không theo logic khiến cả người trong cuộc cũng không hiểu được chính mình. Như anh chàng tuổi bốn mươi bị đổ vỡ hôn nhân khi đã có một con gái, trong nỗi thất vọng tột cùng đã hỏi mẹ mình rằng, “mẹ dạy con ai yêu thương sẽ được đền đáp bằng yêu thương mà sao sự tình lại ra nông nỗi ấy”, bà mẹ đã trả lời rằng: “Vì con yêu thương chưa đủ” (Hoa tứ quý).
Chỉ với những mảng miếng đời thường, nhân vật bình thường, tình tiết không lên gân, nhưng các truyện của Ý Nhi ở đây lại có sức thu hút người đọc. Không chỉ vì thủ pháp kỳ ảo hiện thực phần nào khiến cho thế giới truyện vượt thoát khỏi cái logic thông thường mang lại cảm giác đổi vị cho người đang đọc, mà các truyện chính là những gì tác giả đang trình hiện lại cuộc sống hôm nay bằng tất cả khả năng thu nạp, cảm thụ, dụng ý và gia công bằng thủ pháp nghệ thuật. Khi độc giả mở sách ra cũng chính là đang đọc lại cuộc sống trong đó có cả mình mà vẫn thấy lạ lẫm thích thú.
Trở lại với yếu tố “nhất khí”, điểm chung của những nội tâm phức tạp vốn quen thuộc, hoàn cảnh bất toàn cũng đâu có lạ. Bất toàn như một thuộc tính hiển nhiên của cuộc đời này. Khái niệm bất toàn (dukkha) trong nhà Phật còn được gọi giản đơn là khổ. Và cái khổ chung của người đời không chỉ là khổ đối lập với sướng, mà còn mang nghĩa rộng là sự bất toàn, là tính không hoàn hảo của hoàn cảnh khiến con người chưa thăng hoa đến chỗ giác ngộ giải thoát. Trên nền tảng đó, cấu tứ văn chương để hình thành nên một thế giới truyện như Ý Nhi ở đây cũng là một cao thủ. Cao thủ trong giới võ nghệ không phải là thượng đài tính điểm ăn thua, mà cảnh giới cao thủ của võ là trong bất kỳ trường hợp nào với bất kỳ vật dụng nào của hoàn cảnh hiện tại cũng chính là phương tiện thi triển võ. Võ nhân khi đó là một phần tự nhiên trùng khít với pháp giới như nước vừa khớp với vật đựng. Nhà văn, mà có thể bắt tay vào để bất kỳ chất liệu nào dù bình thường gần gũi nhất cũng thành văn với đầy đủ ý nghĩa cả thể và dụng của từ này, là cao thủ chứ còn gì nữa.
Đề Ngạn, 31.10.2026