Nguyễn Phương Điền
Có những người thầy dạy ta bằng những bài giảng. Có những người thầy dạy ta bằng chính cách họ sống, cách họ làm nghề. Với Điền, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn là một người thầy như thế.
Thầy ít nói, trầm lặng, điềm tĩnh. Giọng Huế nhỏ nhẹ, hiền từ. Trong ký ức của Điền, thầy vẫn thường gọi Điền bằng một cái tên rất thân thương:
“Điền đen!”
Chỉ hai tiếng ấy thôi, với cái giọng Huế đặc trưng của thầy, mà đến tận bây giờ Điền vẫn còn nghe như đâu đây.
Điền có duyên với thầy từ những ngày còn rất trẻ. Năm thứ hai học diễn viên, Điền may mắn được tham gia bộ phim Đất phương Nam do thầy đạo diễn, với vai Sáu Nhịn trong câu chuyện gia đình Mười Chức.
Ngày ấy, Điền còn non nớt lắm. Đứng trước một người đạo diễn đã có tên tuổi, Điền vừa kính trọng vừa hồi hộp. Nhưng thầy không tạo cho diễn viên cảm giác xa cách. Thầy nói nhỏ, hướng dẫn nhẹ nhàng, để diễn viên hiểu nhân vật, hiểu hoàn cảnh rồi tự tìm cách sống với vai diễn của mình.
Sau này, khi trở thành đạo diễn, Điền càng thấm thía điều ấy.
Một đạo diễn giỏi không nhất thiết phải nói thật nhiều. Đôi khi chỉ cần một lời chỉ dẫn đúng, một ánh mắt, một sự tin tưởng cũng đủ giúp diễn viên tìm được con đường đi vào nhân vật.
Rồi Điền tiếp tục theo học đạo diễn và được nghe thầy giảng một số buổi chuyên đề. Thầy không nói về nghề như người nắm giữ mọi chân lý, mà chia sẻ những điều đã trải qua, những kinh nghiệm tích lũy từ thực tế làm phim.
Nhưng có một kỷ niệm khiến sự kính trọng của Điền dành cho thầy lớn lên gấp bội.
Khi đang học năm thứ hai đạo diễn, Điền có cơ hội tham gia làm việc tại phim trường Người Mỹ trầm lặng (The Quiet American) và gặp lại thầy ở đó.
Điều khiến Điền ngỡ ngàng là gặp lại thầy một đạo diễn đã thành danh như đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn lại đang lặng lẽ phụ giúp tổ hiện trường, tổ monitor.
Thầy lặng lẽ kê bàn, đặt monitor, lặng lẽ xếp ghế cho ê-kíp đạo diễn Phillip Noyce. Rồi thầy lại lặng lẽ đứng phía sau, âm thầm quan sát cách vị đạo diễn ấy tổ chức trường quay, chỉ đạo diễn viên, phối hợp các bộ phận và xử lý từng tình huống.
Điền đứng phụ công tác hiện trường gần đó, chứng kiến tất cả mà không khỏi ngỡ ngàng.
Thầy không đứng đó với tư cách một đạo diễn nổi tiếng. Thầy làm những công việc bình thường nhất, không một chút phô trương.
Thầy cứ âm thầm làm việc, quan sát và học hỏi.
Điền nhìn thầy mà trong lòng vừa xúc động, vừa kính phục. Một người đã làm nên Tuổi thơ dữ dội, Đất phương Nam, đã có vị trí đáng trân trọng trong nghề, vẫn sẵn sàng đứng ở một vị trí khiêm nhường để học thêm những điều mới.
Hôm ấy, thầy không dạy Điền một bài học nào bằng lời. Nhưng Điền đã học được ở thầy một trong những bài học lớn nhất của cuộc đời làm nghề: dù đi xa đến đâu, người nghệ sĩ cũng không được nghĩ mình đã biết đủ.
Điền luôn mang theo bài học ấy.
Nhắc đến đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn, người ta nhớ đến Tuổi thơ dữ dội, Đất phương Nam, Trăng nơi đáy giếng… Những tác phẩm giàu tình người, thấm đẫm hơi thở cuộc sống và sự thấu hiểu đối với những số phận bình dị.
Riêng với Đất phương Nam, Điền nghĩ thầy không chỉ làm nên một bộ phim thành công. Thầy đã lưu giữ được cả một phần hồn cốt của vùng đất Nam Bộ: những dòng sông, cánh đồng, con người chân chất, nghĩa tình và những vui buồn của người dân quê.
Điền cũng làm nhiều phim về miền Tây, về người nông dân, về những phận người lam lũ. Càng làm, Điền càng hiểu rằng muốn kể chuyện về một vùng đất, trước hết phải thương con người của vùng đất ấy. Điều đó, Điền học được rất nhiều từ thầy.
Nhiều năm sau, khi đạo diễn Nguyễn Quang Dũng thực hiện phiên bản điện ảnh Đất rừng phương Nam, anh đã mời dàn diễn viên của bộ phim truyền hình Đất phương Nam năm xưa trở về họp mặt, cùng ôn lại những kỷ niệm cũ.
Trong cuộc hội ngộ đầy nghĩa tình ấy, Điền lại có dịp gặp thầy Vinh Sơn.
Vẫn dáng vẻ ấy. Vẫn giọng Huế nhỏ nhẹ, hiền từ. Vẫn ánh mắt điềm đạm và nụ cười thân quen.
Thầy lại gọi: “Điền đen!”
Rồi thầy nói với Điền một câu mà có lẽ suốt đời này Điền không quên:
“Em làm tốt lắm. Ráng giữ bản sắc riêng của mình, em nhé!”
Chỉ một câu nói ngắn thôi, nhưng đối với Điền, đó là sự động viên vô cùng lớn lao. Thầy không bảo Điền phải làm giống thầy. Thầy muốn Điền được là chính mình.
Và đó cũng là điều đẹp đẽ nhất mà một người thầy có thể dành cho học trò.
Hôm nay, khi hay tin thầy ra đi, Điền ngồi nhìn lại những bức ảnh cũ. Những bức ảnh đã nhuốm màu thời gian, lưu giữ một thời tuổi trẻ của Điền, một thời được học nghề và làm việc bên những người mình hết lòng kính trọng.
Trong những bức ảnh ấy, thầy vẫn còn đó: bình thản, lặng lẽ, vẫn là người thầy Vinh Sơn mà Điền từng biết.
Điền chợt nhận ra, có những người đi qua cuộc đời mình không ồn ào, nhưng để lại những dấu ấn không gì xóa được.
Thầy ơi!
Từ nay sẽ không còn được nghe thầy gọi hai tiếng “Điền đen” bằng giọng Huế thân thương ấy nữa. Nghĩ đến điều đó, lòng Điền buồn vô hạn.
Nhưng những gì thầy đã dạy, những gì Điền được chứng kiến từ cách thầy sống và làm nghề, Điền sẽ còn mang theo mãi.
Em cảm ơn thầy.
Cảm ơn thầy đã cho em cơ hội từ những ngày đầu chập chững bước vào nghề. Cảm ơn thầy vì những bài học không có trong giáo trình, vì đã cho em hiểu rằng làm nghề giỏi là điều đáng quý, nhưng sống tử tế và luôn giữ tình yêu với nghề còn đáng quý hơn.
Một người đạo diễn có thể để lại những bộ phim hay cho khán giả. Nhưng một người thầy lớn còn để lại trong lòng học trò cả một cách sống, một cách làm nghề.
Và với Điền, đó chính là di sản lớn lao nhất của thầy Nguyễn Vinh Sơn.
Thầy đã đi xa. Nhưng những bộ phim của thầy vẫn còn đó, những người học trò của thầy vẫn còn đó, và những bài học thầy để lại sẽ tiếp tục được gìn giữ.
Xin cúi đầu tiễn biệt thầy.
Một người thầy vĩ đại trong lòng Điền.
Một người anh đáng kính.
Một nhân cách lớn của điện ảnh Việt Nam.
Thầy Vinh Sơn ơi, Điền đen mãi mãi biết ơn và kính trọng thầy!