Trần Chí Kông
Tôi scan xong những tấm ảnh chụp lớp học Biên kịch do thầy Jean-Claude Carrière hướng dẫn, năm 2001, với sự tài trợ của Đại sứ quán Pháp. Đó là lớp học mà Vinh Sơn và tôi cùng được dự. Chưa kịp gởi thì hay tin anh đã đi rồi.
Bên lề khóa học, theo lời mời của phía Pháp, Vinh Sơn chiếu giới thiệu ba tập phim Đất Phương Nam, bộ phim đang gây tiếng vang ở miền Nam lúc bấy giờ. Trong căn phòng chiếu nhỏ, cảnh nông dân đồng Nọc Nạn đụng độ với người Pháp vì đất đai hiện lên dữ dội: súng nổ, người ngã, máu đổ…
Xem xong, ông Dominique L’Huillier, Phó Tùy viên Văn hóa Đại sứ quán Pháp, bỗng rơi nước mắt, thốt lên:
“Tôi không tin cha ông mình ác đến vậy!”
Không khí chùng xuống. Vinh Sơn ngồi bên cạnh, không hề có vẻ đắc thắng. Anh chỉ khẽ quay sang tôi, nói nhỏ, rất nhỏ:
“Chắc mình làm hơi quá, anh Kông ơi!”
Một câu nói đủ cho thấy tầm vóc của người đạo diễn. Trước một phản ứng có thể trở thành dịp để khẳng định sự dũng cảm khi phơi bày sự thật lịch sử, anh lại quay về tự vấn chính mình. Anh dường như lo rằng mình đã nặng tay với quá khứ, rằng cách kể của mình có thể làm tổn thương một người Pháp của hôm nay.
Chiều hôm ấy, trên đường bách bộ về nhà khách, tôi kể cho anh nghe về ông Tây Rốp trong truyện ngắn Sông Gành Hào của cố nhà văn Sơn Nam. Đó là một ông kiểm lâm người Pháp hiền hậu, nhút nhát, sợ cá sấu, say mê đọc sách Phật, rồi dần trở nên thân thiết với cha con người tiều phu đốn tràm lậu.
Vinh Sơn không nói gì. Anh vốn ít nói, chỉ lặng lẽ lắng nghe. Nhưng chính sự im lặng ấy khiến tôi càng nể anh. Phải chăng, chỉ khi hiểu được sự phức tạp của lịch sử và thân phận con người giữa những cơn xoáy thời cuộc, người ta mới có thể bình thản đón nhận một hình ảnh nhân hậu từ phía bên kia chiến tuyến?
Có lẽ cũng từ cái nhìn sâu sắc mà khiêm nhường ấy, Vinh Sơn đã làm nên một Đất Phương Nam đủ sức lay động lòng người. Ngày phim ra mắt tại TFS, cố nhà văn Sơn Nam, trong vai trò cố vấn phong tục, đã nói một câu mà tôi nhớ mãi:
“Cha ông ta từ miền Trung vô Nam khẩn hoang, giờ có một ông đạo diễn gốc miền Trung cũng ‘khẩn hoang’ làm phim nhiều tập, coi thiệt là đã!”
Cụ dùng chữ “khẩn hoang” thật đắt. Vinh Sơn không chỉ dựng lại một vùng đất trên màn ảnh. Anh còn khẩn hoang miền ký ức, tìm lại những lớp trầm tích lịch sử và đánh thức lòng nhân ẩn sâu trong mỗi phận người. Anh không chỉ kể chuyện người đi mở đất, mà còn giúp người hôm nay hiểu hơn những con người đã sống, đã đau đớn và đã thương yêu nhau trên vùng đất ấy.
Giờ thì người khẩn hoang ấy đã đi xa. Con tôi vẫn còn giữ mấy tấm hình scan, chưa kịp gởi.
