Tino Cao
Người mẹ đã giết con gái mình khi đứa trẻ chưa đầy hai tuổi. Trong Beloved, Toni Morrison kể lại câu chuyện ấy bằng thứ văn chương khiến người đọc phải run rẩy vì đau đớn, bởi đằng sau hành vi giết con là tình mẫu tử đã bị đẩy đến bờ tuyệt vọng. Sethe, người phụ nữ nô lệ trốn thoát khỏi đồn điền, quyết định giết con khi những kẻ truy bắt xuất hiện. Bà biết điều gì đang chờ đợi đứa trẻ nếu nó bị đưa trở lại nơi con người bị mua bán như súc vật, phụ nữ bị cưỡng hiếp, trẻ em bị tước khỏi vòng tay mẹ và những trận đòn roi được luật pháp dung túng. Sethe đã sống trong thế giới ấy. Bà mang những vết thương của nó trên thân thể, trong trí nhớ và cả trong cách yêu thương con mình. Morrison không tìm lời biện hộ cho hành động kinh hoàng của Sethe. Bà giữ người đọc ngồi lại với cuốn sách để kiên nhẫn với câu chuyện, phải hiểu vì sao người mẹ có thể đi đến quyết định ấy, phải nhận ra rằng chế độ nô lệ đã hủy hoại con người đến mức tình mẫu tử cũng không còn được bảo vệ trước những lựa chọn tàn khốc. Đằng sau cái chết của đứa trẻ là cả lịch sử nước Mĩ, nơi những con người bị tước đoạt tự do đã phải sống, yêu thương, sinh con và chứng kiến gia đình mình tan nát dưới sự bảo hộ của pháp luật. Morrison đưa lịch sử ấy trở lại bằng số phận con người, với những đau khổ mà không bản thống kê nào có thể diễn tả hết.
Toni Morrison qua đời ngày 5 tháng 8 năm 2019 tại New York, hưởng thọ 88 tuổi. Năm 1993, bà trở thành phụ nữ Mĩ gốc Phi đầu tiên được trao giải Nobel Văn học. Trước vinh dự ấy, The Bluest Eye (1970), Sula (1973), Song of Solomon (1977) và Beloved (1987) đã đưa tên tuổi bà vào hàng ngũ những tiểu thuyết gia xuất sắc của văn học Mĩ đương đại. Morrison xuất hiện sau Richard Wright, Ralph Ellison và James Baldwin, những nhà văn đã làm thay đổi cách văn học Mĩ nhìn nhận kinh nghiệm lịch sử của người da đen. Nếu Wright phơi bày cơ chế bạo lực chủng tộc, Ellison viết về thân phận vô hình của con người trong xã hội phân biệt màu da, còn Baldwin đi sâu vào những xung đột tâm lí và đạo đức của nước Mĩ, thì Morrison tìm đến những cuộc đời mà ngay cả lịch sử của cộng đồng da đen cũng có nguy cơ bỏ sót. Bà đặc biệt quan tâm đến phụ nữ, trẻ em, quan hệ gia đình, những kí ức được truyền thừa bằng lời kể và những nỗi đau không có tên trong sử sách. Ở đó, con người hiện ra với tất cả sự phức tạp, có khả năng yêu thương đến tận cùng, nhưng cũng có thể ích kỉ, phản bội, tàn nhẫn và gây đau khổ cho người thân đến cùng tận. Morrison hiểu rằng những người bị áp bức vẫn có đời sống nội tâm đầy mâu thuẫn, và văn chương sẽ trở nên kiệt quệ nếu chỉ miêu tả họ như nạn nhân đang chờ được cảm thông.
Suốt nhiều thế kỉ, người da đen đã góp phần tạo dựng nước Mĩ. Trên những đồn điền miền Nam, sức lao động của họ làm nên của cải và sự thịnh vượng; trong đời sống tinh thần, tiếng hát, chuyện kể cùng những sáng tạo nghệ thuật của họ đã trở thành di sản tinh thần chung của cả quốc gia này. Nhưng lịch sử của họ phần lớn được ghi chép và diễn giải từ quan điểm của người khác. Trong hồ sơ của chủ nô, họ bị xem như tài sản. Trong các văn bản hành pháp, họ là đối tượng bị quản thúc. Ngay cả trong văn chương, sự hiện diện của họ cũng thường chỉ nhằm làm nổi bật đời sống nội tâm hoặc những xung đột của nhân vật da trắng. Morrison nhận ra sự bất công ấy ngay từ cách con người được miêu tả và trao cho các nhân vật của mình chiều sâu tâm lí cùng những phẩm chất phức tạp của nhân cách. Họ có tình yêu, lòng thù hận, những ham muốn khó thú nhận, những sai lầm phải trả giá và cả những ân hận không dễ nguôi ngoai. Thế giới tiểu thuyết của bà có đời sống nội tại phong phú, với những xung đột gia đình, các chuẩn mực đạo đức khắt khe và những quan hệ tình cảm có thể đem lại hạnh phúc hoặc đẩy con người đến chỗ bất hạnh. Morrison đưa những kinh nghiệm lâu nay bị xem nhẹ vào trung tâm văn học Mĩ, đồng thời khẳng định rằng đời sống của cộng đồng từng chịu cảnh nô dịch có chiều sâu nhân bản và giá trị nghệ thuật tự thân, xứng đáng được nhìn nhận với toàn bộ sự phức tạp của nó.
Sinh ngày 18 tháng 2 năm 1931 tại Lorain, Ohio, với tên khai sinh Chloe Ardelia Wofford, Morrison trưởng thành trong một gia đình lao động người da màu. Cha bà làm thợ hàn, người mẹ yêu âm nhạc luôn có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của các con. Tuổi thơ nhà văn gắn với những câu chuyện dân gian, những khúc hát lưu truyền giữa các thế hệ và những truyền thuyết về linh hồn trở lại dương gian. Trong không gian văn hóa ấy, quá khứ vẫn hiện diện giữa sinh hoạt thường ngày, số phận ông bà còn để lại dấu ấn trong cuộc đời con cháu, những điều sử sách không ghi nhận được gìn giữ bằng lời kể và tiếng hát. Những trải nghiệm thuở nhỏ ấy về sau trở thành nguồn cảm hứng cho thế giới nghệ thuật của Morrison, ở đó bóng ma và các hiện tượng siêu nhiên xuất hiện một cách tự nhiên như những hồi ức gia đình. Người đã khuất vẫn có thể trở về trong trí nhớ, trong giấc mơ hoặc những câu chuyện được truyền thừa, mang theo bao điều không thể giãi bày khi còn tại thế. Bằng cách đưa huyền thoại hòa nhập vào hiện thực, Morrison diễn tả mối liên hệ sâu xa giữa các thế hệ, khi cái chết có thể kết thúc cuộc đời nhưng những mất mát, yêu thương và oan khuất vẫn tiếp tục hiện diện trong tâm thức của người ở lại.
Morrison tốt nghiệp Đại học Howard năm 1953, nhận bằng thạc sĩ văn học Anh tại Cornell năm 1955, sau đó giảng dạy đại học trước khi trở thành biên tập viên tại Random House. Bà xuất bản tiểu thuyết đầu tay khi đã 39 tuổi, sau cuộc hôn nhân tan vỡ và trong hoàn cảnh phải nuôi hai con trai. Có lẽ kinh nghiệm của người phụ nữ vừa lao động kiếm sống, vừa nuôi con, vừa viết văn đã giúp Morrison hiểu sâu sắc cái giá của trách nhiệm gia đình và sự mong manh của tự do cá nhân. Nhưng bà cũng hiểu rằng văn chương đòi hỏi nhiều hơn vốn sống. Những câu chuyện bà nghe từ tuổi thơ cần được biến thành hình thức nghệ thuật, với ngôn ngữ, nhịp điệu và cấu trúc có khả năng chuyên chở những kinh nghiệm không dễ diễn đạt. Morrison dành cả sự nghiệp để tìm kiếm hình thức ấy.
Trong The Bluest Eye, Pecola Breedlove, cô bé da đen 11 tuổi, chỉ có ước ao được sở hữu đôi mắt xanh. Giữa thế giới của những con búp bê tóc vàng, những gương mặt trẻ thơ trắng trẻo trên màn ảnh và những bức hình gia đình hạnh phúc trong sách học đường, Pecola tin rằng đôi mắt xanh sẽ khiến em trở nên xinh đẹp. Khi đẹp hơn, có lẽ em sẽ được yêu thương. Khi được yêu thương, có lẽ người lớn sẽ ngừng làm tổn thương em. Đứa trẻ tìm kiếm ở màu mắt khả năng thay đổi cả cuộc đời mình. Ước mơ ấy khiến người đọc xót xa vì Pecola đã tiếp nhận sự khinh miệt của xã hội như lời phán xét đúng đắn về bản thân. Em không thể hiểu rằng những tiêu chuẩn sắc đẹp đang khiến mình đau khổ được hình thành và phổ biến trong xã hội phân biệt chủng tộc. Em chỉ nhìn thấy làn da của mình, mái tóc của mình, gương mặt của mình, và tin rằng có điều gì đó sai trái trong sự tồn tại của bản thân.
Morrison viết về tuổi thơ bị hủy hoại bằng cái nhìn vừa thương xót vừa khắc nghiệt. Pecola bị bạn bè chế giễu, thiếu sự chăm sóc và bảo vệ của gia đình, cuối cùng còn bị cha ruột cưỡng hiếp. Nhưng sự khủng khiếp của tiểu thuyết không chỉ nằm ở những hành vi bạo lực. Nó còn nằm trong cách Pecola học được sự căm ghét bản thân từ thế giới xung quanh. Những lời chế nhạo, ánh mắt khinh miệt, sự lạnh nhạt của người lớn và hình ảnh sắc đẹp được phổ biến khắp nơi khiến em tin rằng mình không xứng đáng được yêu thương. Khi Pecola tưởng tượng rằng đôi mắt mình đã đổi màu, đó là khoảnh khắc một đứa trẻ tìm thấy sự an ủi trong trạng thái tinh thần bị hủy hoại. Điều em khao khát trở thành bằng chứng đau đớn nhất về sự thất bại của gia đình và cộng đồng. Morrison để Pecola tiếp tục sống trong thế giới tưởng tượng ấy, giữa những người vẫn có thể sinh hoạt bình thường sau khi cuộc đời đứa trẻ đã tan vỡ.
Ngay từ những trang mở đầu The Bluest Eye, Morrison đã cho thấy sự sắc sảo trong cách tổ chức ngôn ngữ. Bà mượn những câu tập đọc từ bộ sách Dick and Jane, với hình ảnh gia đình kiểu mẫu, ngôi nhà xinh đẹp, cha mẹ vui vẻ và những đứa trẻ hạnh phúc. Những câu chữ giản dị, trật tự ấy vốn được dùng để dạy trẻ em đọc và hình dung cuộc sống gia đình lí tưởng. Nhưng Morrison liên tục lặp lại chúng, lần lượt xóa bỏ dấu câu, khoảng cách giữa các chữ, cho đến khi đoạn văn trở nên hỗn độn. Ngôn ngữ từng diễn tả thế giới ngăn nắp của tuổi thơ bị phá vỡ ngay trước mắt người đọc. Đối diện với bức tranh gia đình hoàn hảo ấy là cuộc sống của Pecola, nơi mái nhà không đem lại sự che chở, cha mẹ trở thành nguồn gây tổn thương và tuổi thơ bị tước mất khả năng tin tưởng vào thế giới.
Pecola không trực tiếp kể phần lớn câu chuyện của mình. Morrison để Claudia McTeer, cô bé cùng cộng đồng, cùng những đoạn trần thuật ở ngôi thứ ba tái hiện lịch sử gia đình Breedlove. Người đọc tiếp cận Pecola bằng kí ức, lời kể và cách nhìn nhận của người khác, như thể ngay cả câu chuyện về bản thân em cũng không còn thuộc về em. Những nhân vật xung quanh có hoàn cảnh, nỗi bất hạnh và những tổn thương của họ. Morrison tìm đến cả những góc khuất trong cuộc đời kẻ gây bạo lực, nhưng bà không để những bất hạnh trong quá khứ trở thành lời biện hộ cho tội ác. Bằng nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn, bà lần theo những định kiến chủng tộc, sự khinh miệt và thói vô cảm đã góp phần đẩy Pecola đến chỗ suy sụp tinh thần. Bi kịch đau đớn nhất là đứa trẻ bị hủy hoại ngay giữa cộng đồng đã nuôi dưỡng những định kiến ấy, trong khi những người xung quanh vẫn bình thản sống với niềm tin rằng mình không có lỗi.
Nếu The Bluest Eye viết về tuổi thơ bị hủy hoại bởi sự khinh miệt đã ăn sâu vào ý thức, thì Sula (1973) đưa người đọc đến với những xung đột giữa khát vọng tự do và các khuôn phép đạo đức trong đời sống phụ nữ. Sau nhiều năm xa quê, Sula Peace trở về Bottom, khu dân cư của người Mĩ gốc Phi tại Ohio, mang theo lối sống khiến những người hàng xóm vừa tò mò vừa căm ghét. Cô khước từ hôn nhân, xem nhẹ danh tiếng và không chấp nhận để cộng đồng quyết định cách mình phải sống, yêu đương hay ứng xử. Sula thách thức những quan niệm về phẩm hạnh phụ nữ bằng thái độ gần như bất cần trước mọi lời phán xét. Nhưng Morrison cũng không tô điểm cho sự nổi loạn ấy bằng vẻ đẹp của lòng can đảm. Sula có sự ích kỉ, kiêu ngạo và thói quen xem nhẹ tình cảm người khác. Mối quan hệ tình dục giữa cô với Jude, chồng của Nel Wright, người bạn thân từ thuở thiếu thời, đã gây nên sự đổ vỡ đau đớn nhất trong cuộc đời hai người phụ nữ. Sự phản bội ấy phơi bày mặt tàn nhẫn của khát vọng tự do khi con người chỉ biết đến ham muốn của bản thân mà thờ ơ với những tổn thương mình gây ra.
Nel và Sula đã chia sẻ tuổi thơ, những bí mật và cả những rung động đầu đời, nhưng khi trưởng thành, họ tìm kiếm hạnh phúc theo những cách trái ngược. Nel gửi gắm tương lai vào hôn nhân, tin tưởng những bổn phận gia đình và sự kính trọng của cộng đồng. Sula sống với ý muốn thoát khỏi mọi ràng buộc, bất chấp sự cô độc có thể chờ đợi. Tuy nhiên, Morrison không xây dựng họ thành hai biểu tượng đối lập của đức hạnh và sự sa đọa. Nel có được cuộc sống phù hợp với những chuẩn mực được xã hội tán thành, nhưng hôn nhân không đem lại hạnh phúc như cô mong đợi. Sula giữ được sự độc lập, song sự kiêu hãnh và thói ích kỉ khiến cô đánh mất những tình cảm quý giá nhất. Cả hai đều mang những thiếu sót và phải sống với hậu quả từ cách ứng xử của mình. Morrison đặc biệt sắc sảo khi nhận ra rằng con người có thể đánh mất bản thân trong sự phục tùng các khuôn phép, cũng như có thể làm tổn thương người khác khi nhân danh tự do cá nhân. Giữa hai thái cực ấy, bà để nhân vật đối diện với những câu hỏi về tình yêu, trách nhiệm và phẩm giá mà không áp đặt sẵn câu trả lời.
Những trang cuối Sula đem lại cho câu chuyện vẻ đẹp buồn bã và thấm thía nhất. Sau cuộc hôn nhân đổ vỡ, sau sự phản bội và cái chết của người bạn cũ, Nel nhận ra nỗi đau đeo đẳng mình suốt nhiều năm thực ra bắt nguồn từ sự mất mát Sula. Người đàn ông đã bỏ đi không còn chiếm vị trí sâu thẳm nhất trong kí ức cô. Điều Nel thương tiếc là người bạn gái đã cùng mình lớn lên, từng hiểu những điều cô không thể thổ lộ với ai, từng chia sẻ cả phần đời trong trẻo lẫn những bí mật đau đớn của tuổi thiếu thời. Nhận thức muộn màng ấy khiến sự phản bội trước kia hiện ra với chiều sâu bi thương khác hẳn. Morrison diễn tả tình bạn giữa hai người phụ nữ bằng sự tinh tế của nhà văn hiểu rằng những quan hệ thân thiết nhất cũng chứa đựng khả năng gây tổn thương sâu sắc nhất. Lòng tin có thể bị phản bội, tình cảm có thể bị hủy hoại bởi sự ích kỉ, nhưng những năm tháng gắn bó vẫn tồn tại trong kí ức, ngay cả khi người được yêu thương đã vĩnh viễn ra đi. Nel chỉ nhận ra mình đã mất Sula đến nhường nào khi không còn cơ hội nói với bạn điều ấy. Và trong tiếng gọi tên Sula ở cuối tiểu thuyết, Morrison để nỗi đau tìm được hình thức giản dị mà xót xa nhất của nó, khi mọi lời buộc tội đã trở nên vô nghĩa trước sự mất mát không thể cứu vãn.
Với Song of Solomon (1977), Morrison trở về với những đứt gãy trong lịch sử gia đình, nơi sự thất lạc cội nguồn trở thành nỗi bất hạnh truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Macon Dead III, thường được gọi là Milkman, lớn lên trong gia đình khá giả tại Michigan, giữa những tiện nghi vật chất và niềm kiêu hãnh của tầng lớp trung lưu Mĩ gốc Phi. Cha anh tin rằng tiền bạc, tài sản và địa vị xã hội là thước đo giá trị con người, cũng là phương tiện giúp gia đình thoát khỏi thân phận thấp kém mà tổ tiên đã chịu đựng. Milkman thừa hưởng đời sống sung túc ấy, nhưng gần như xa lạ với quá khứ của dòng họ. Anh không hiểu những cái tên mình mang, không biết những miền đất cha ông từng sinh sống, càng không hay những cuộc chia lìa và lưu lạc đã khiến lịch sử gia đình bị đứt đoạn. Ngay cả họ Dead cũng bắt nguồn từ sai sót trong việc ghi chép tên tuổi, để một sự nhầm lẫn của quá khứ trở thành căn cước của nhiều thế hệ. Morrison khai thác chi tiết ấy với sự tinh tế đầy chua chát, bởi trong lịch sử chế độ nô lệ, con người có thể bị tước đoạt cả tên gọi của tổ tiên, và những gì hậu thế thừa hưởng nhiều khi chỉ còn là dấu tích méo mó của những cuộc đời đã mất.
Tin rằng đâu đó vẫn còn cất giấu kho vàng của gia đình, Milkman lên đường với lòng tham của kẻ đã quen đo lường giá trị cuộc sống bằng của cải. Nhưng những miền đất anh tìm đến lại lưu giữ thứ gia sản mà tiền bạc không thể mua được. Đó là những khúc dân ca truyền từ đời này sang đời khác, những câu chuyện còn sót lại trong trí nhớ người già, những tên gọi đã biến dạng sau bao cuộc di cư, chia lìa và thất lạc. Từ những dấu tích tưởng chừng vụn vặt ấy, lịch sử dòng họ hiện ra với những số phận mà Milkman chưa hề biết đến. Morrison đặc biệt tinh tế khi để những bí mật của gia đình được hé lộ từ lời kể dân gian, từ những con người nghèo khó mà anh vốn xem thường. Họ không có tài sản để truyền cho con cháu, nhưng vẫn gìn giữ được kí ức về tổ tiên, về những cuộc đời đã khuất và những mối dây huyết thống tưởng như bị thời gian xóa sạch. Cuộc săn tìm kho báu vì thế đưa Milkman đến với sự thật cay đắng về thân phận con người, khi sự thành đạt của hậu duệ có thể được xây dựng trên nỗi lãng quên đối với những thế hệ đã chịu đựng đau khổ để họ được sống trong tự do.
Giữa những nhân vật của Song of Solomon, Pilate, người cô của Milkman, hiện lên với vẻ đẹp khác thường của người phụ nữ sống bên ngoài mọi thước đo danh giá mà xã hội tôn sùng. Bà nghèo khó, không bằng cấp, không địa vị, nhưng lại sở hữu sự giàu có tinh thần mà người anh trai Macon Dead, với tất cả tiền bạc và bất động sản, không thể có được. Trong những khúc hát, lời kể và kỉ vật bà nâng niu là lịch sử gia đình, là tên tuổi những người đã mất cùng những đau thương không được ghi chép trong bất cứ gia phả nào. Pilate sống với quá khứ bằng tình yêu thương và lòng trung thành đối với những người đã khuất. Bà giúp Milkman nhận ra rằng con người có thể đánh mất cội nguồn ngay giữa cuộc sống sung túc, và sự nghèo khó không nhất thiết đồng nghĩa với thiếu thốn về tinh thần. Morrison còn đưa vào tiểu thuyết huyền thoại về những người nô lệ có thể cất cánh bay trở về châu Phi, hình ảnh mang vẻ đẹp huyền hoặc của khát vọng tự do. Nhưng trong câu chuyện ấy còn có nỗi đau của những người bị bỏ lại. Người đàn ông tìm được đường bay về quê cha đất tổ đã để lại vợ con trên mặt đất, giữa cảnh đời mà họ vẫn phải chịu đựng. Khát vọng giải thoát mang theo cả mất mát và trách nhiệm đối với những người thân yêu. Ở trang cuối tiểu thuyết, khi Milkman lao mình vào khoảng không, Morrison để số phận nhân vật lơ lửng giữa sự sống và cái chết. Cú nhảy ấy gợi lại huyền thoại của tổ tiên, nhưng giờ đây Milkman đã hiểu những gì người ra đi có thể bỏ lại phía sau. Hình ảnh bay lên mang vẻ đẹp dữ dội của tự do, đồng thời chất chứa nỗi buồn về những cuộc chia lìa đã kéo dài suốt lịch sử gia đình. Morrison để tiểu thuyết kết thúc trong khoảnh khắc bất định ấy khi con người đã tìm thấy cội nguồn nhưng vẫn phải đối diện với cái giá của khát vọng được tự do.
Với Beloved (1987), Toni Morrison đạt đến đỉnh cao nghệ thuật khi những ám ảnh về lịch sử, kí ức và tình mẫu tử kết tinh thành câu chuyện bi thương bậc nhất trong văn học Mĩ đương đại. Khởi nguồn của tiểu thuyết là bi kịch có thật về Margaret Garner, người phụ nữ nô lệ đã giết con gái nhỏ năm 1856 khi những kẻ truy bắt tìm đến sau cuộc đào thoát khỏi Kentucky. Morrison biết đến sự kiện ấy trong thời gian biên soạn The Black Book (1974), công trình tập hợp tư liệu về lịch sử người Mĩ gốc Phi. Nhưng điều thôi thúc trí tưởng tượng của bà là số phận người mẹ sau khi đứa con đã chết, khi cuộc truy đuổi kết thúc và những phán quyết của pháp luật trở thành chuyện quá khứ. Người phụ nữ ấy sẽ sống ra sao với kí ức về bàn tay đã giết chết đứa con mình sinh ra? Tình yêu thương có thể tồn tại thế nào bên cạnh mặc cảm tội lỗi không thể nguôi ngoai? Morrison tìm đến những năm tháng nằm ngoài hồ sơ vụ án, nơi người mẹ phải tiếp tục sống với điều khủng khiếp nhất mà mình đã gây ra. Từ sự kiện lịch sử được ghi lại bằng những dòng tư liệu ít ỏi, bà kiến tạo thế giới tiểu thuyết trong đó vết thương của chế độ nô lệ vẫn tiếp tục hành hạ con người sau khi xiềng xích đã được tháo bỏ.
Sethe sống cùng Denver, cô con gái út, trong ngôi nhà số 124 tại Cincinnati. Căn nhà ấy chất chứa bầu không khí bất an, với những đồ vật bất ngờ chuyển động, những tiếng động không rõ nguồn gốc và cảm giác về sự hiện diện của linh hồn đứa trẻ đã chết. Những bức tường dường như cũng lưu giữ nỗi đau mà người mẹ không thể kể thành lời. Hai mẹ con sống giữa hiện tại và kí ức, giữa những sinh hoạt thường ngày và nỗi ám ảnh về cái chết xảy ra nhiều năm trước. Rồi thiếu nữ bí ẩn mang tên Beloved xuất hiện, như thể bước ra từ khoảng tối sâu thẳm nhất trong tâm trí Sethe. Bà tin rằng đứa con bị sát hại đã trở về, mang theo khát vọng được yêu thương và cả những đòi hỏi không bao giờ có thể thỏa mãn. Beloved chiếm lấy sự chú ý của người mẹ, khiến bà ngày càng chìm sâu trong mặc cảm và ý muốn chuộc lỗi. Sethe chăm sóc cô gái với tình thương gần như tuyệt vọng, chiều theo những đòi hỏi mỗi lúc thêm khắc nghiệt, hi sinh cả sức khỏe lẫn đời sống của bản thân. Bà hành động như thể những tháng ngày tận tụy có thể bù đắp cho cái chết năm xưa, như thể yêu thương đến kiệt cùng sẽ khiến bàn tay đã gây tội được tha thứ. Nhưng càng cố níu giữ Beloved, Sethe càng bị đẩy xa khỏi thực tại, để Denver phải tìm đường thoát khỏi sự ngột ngạt của căn nhà và cứu lấy người mẹ đang tự hủy hoại mình.
Beloved thực sự là ai? Morrison cố ý để nhân vật tồn tại trong miền bất định giữa hiện thực và huyền thoại. Cô có thể là linh hồn đứa trẻ trở về đòi tình thương đã bị tước đoạt, là hiện thân của mặc cảm tội lỗi mà Sethe mang theo suốt cuộc đời, hoặc là hình bóng của vô số nạn nhân đã biến mất trong lịch sử chế độ nô lệ, những con người không còn tên tuổi nhưng vẫn để lại dấu vết trong kí ức hậu thế. Beloved có thân thể, tiếng nói, những ham muốn và cả sự ích kỉ của con người, nhưng sự xuất hiện của cô làm đảo lộn mọi trật tự thời gian. Những chuyện tưởng đã chôn vùi từ lâu trở lại giữa bữa ăn, giấc ngủ, trong ánh mắt và cử chỉ của những người đang cố sống tiếp. Cái chết không còn là ranh giới ngăn cách quá khứ với hiện tại, bởi những điều đã xảy ra vẫn có thể chi phối số phận người ở lại. Morrison trao cho kí ức hình hài của thiếu nữ mang tên Beloved để nỗi đau có thể cất tiếng, đòi hỏi, giày vò và buộc con người đối diện với những gì họ muốn quên đi nhất. Đằng sau bóng ma ám ảnh gia đình Sethe là lịch sử của những cuộc đời bị hủy hoại, những tiếng kêu không được lắng nghe và những cái chết mà thời gian không đủ sức xóa nhòa. Bởi thế, Beloved vừa mang nỗi oan khuất của đứa trẻ chết dưới tay mẹ, vừa gợi đến cả thế giới những linh hồn bị tước đoạt cơ hội kể lại số phận mình. Morrison khiến lịch sử hiện diện bằng vẻ đáng sợ của kí ức, nơi những gì đã mất vẫn có thể trở về để đòi người đời sau phải nhớ.
Tài năng đặc biệt của Morrison còn thể hiện ở cách bà đi sâu vào những miền kí ức mà con người càng muốn chôn vùi càng bị chúng giày vò. Sethe đã thoát khỏi đồn điền Sweet Home, nhưng tự do không thể xóa đi những vết roi trên lưng, những lần bị làm nhục và nỗi kinh hoàng khi thân thể mình trở thành tài sản để kẻ khác tùy ý xâm phạm. Những gì bà phải chịu đựng vẫn hiện diện trong từng phản ứng, trong tình yêu dành cho con và cả nỗi sợ hãi trước nguy cơ mất đi những người thân yêu. Paul D, người đàn ông từng sống cùng bà tại Sweet Home, cũng mang theo quá khứ mà anh cố gắng khóa kín trong lòng. Anh khao khát được sống bình thường, được yêu thương, được tin rằng những năm tháng bị nô dịch đã thực sự kết thúc. Nhưng kí ức có đời sống khắc nghiệt của nó. Chỉ cần tiếng nói quen thuộc, cử chỉ bất ngờ hay gương mặt gợi nhớ chuyện cũ, những điều tưởng đã ngủ yên có thể trở lại với nguyên vẹn nỗi đau ban đầu. Paul D đã học cách chịu đựng bằng sự im lặng, nhưng im lặng không đem lại cho anh bình yên. Ngay cả Denver, sinh ra trong cuộc đào thoát và lớn lên sau bi kịch gia đình, cũng phải sống dưới bóng những biến cố mà cô không có kí ức trực tiếp. Tuổi thơ cô bị bao phủ bởi những lời kể dang dở, những câu hỏi không được trả lời và nỗi cô độc của người mẹ. Morrison đặc biệt thấm thía sự truyền tiếp của tổn thương giữa các thế hệ, khi con cái có thể thừa hưởng nỗi sợ hãi và những bất an của cha mẹ mà không hiểu hết căn nguyên. Quá khứ vì thế tồn tại ngay trong những điều không được nói ra, âm thầm chi phối cách con người yêu thương, tin tưởng và đối xử với nhau.
Morrison đưa bản chất đứt đoạn của kí ức vào cấu trúc nghệ thuật của Beloved, khiến hình thức kể chuyện mang nhịp vận động bất thường của đời sống tinh thần sau những chấn thương. Tiểu thuyết không diễn tiến theo trật tự thời gian quen thuộc. Những sự kiện thuộc nhiều thời điểm đan xen, những hồi ức bất ngờ chen vào hiện tại, còn sự thật hiện ra từ các lời kể nhiều khi thiếu sót, mâu thuẫn hoặc bị cố tình che giấu. Cuộc đào thoát khỏi Sweet Home, cái chết của đứa trẻ và những năm tháng bị hành hạ trở lại dưới nhiều góc nhìn, mỗi lần lại hé lộ thêm chi tiết khiến độc giả phải hiểu khác đi điều mình đã biết. Morrison không trao cho bất cứ nhân vật nào khả năng nắm giữ toàn bộ câu chuyện. Sethe nhớ bằng nỗi đau của người mẹ, Paul D bằng những trải nghiệm nhục nhã mà anh muốn quên, còn Denver tìm hiểu lịch sử gia đình từ những mẩu chuyện rời rạc và sự im lặng của người lớn. Đặc biệt, trong những chương độc thoại của Sethe, Denver và Beloved, ngôn ngữ gần như đánh mất trật tự thông thường. Những câu văn bị ngắt quãng, những ý nghĩ trở đi trở lại, những giọng nói hòa lẫn đến mức khó phân biệt ai đang nhớ, ai đang kể và ai đang lên tiếng từ cõi chết. Cú pháp mang theo sự hoảng loạn, nhịp điệu gấp gáp của hồi ức và cả những khoảng trống mà ngôn từ bất lực trước nỗi đau. Chính ở đây, Morrison đạt đến sự táo bạo nghệ thuật hiếm thấy. Bà khiến độc giả phải lần theo những mảnh sự thật chưa hoàn chỉnh, chịu đựng cảm giác bất an và trải nghiệm phần nào sự rối loạn mà các nhân vật phải sống cùng. Câu chuyện trở nên ám ảnh bởi quá khứ không chịu nằm yên trong trật tự kể chuyện, cũng như những con người từng trải qua bạo lực không thể tùy ý quyết định điều gì sẽ được nhớ lại và điều gì có thể quên đi.
Lối trần thuật ấy còn gắn với suy tư sâu xa của Morrison về lịch sử chế độ nô lệ và những điều đã vĩnh viễn thất lạc trong các nguồn tư liệu. Phần lớn hồ sơ còn lưu giữ được hình thành từ hoạt động của chính quyền, tòa án, thương nhân và những chủ đồn điền. Trong các văn bản ấy, người bị nô dịch thường xuất hiện dưới dạng tên gọi, tuổi tác, giá tiền, khả năng lao động hoặc tình trạng sở hữu. Những con số có thể cho biết bao nhiêu người bị bán, một gia đình bị chia cắt vào thời điểm nào, bao nhiêu phụ nữ và trẻ em bị chuyển từ đồn điền này sang nơi khác. Nhưng sử liệu hiếm khi ghi lại nỗi kinh hoàng của người mẹ khi biết con sắp bị đem bán, sự nhục nhã của cô gái bị chủ nô cưỡng hiếp, hay lời từ biệt giữa những người thân trước cuộc chia lìa mà họ hiểu rằng có thể kéo dài đến hết đời. Những trải nghiệm ấy thuộc về phần lịch sử ít được ghi chép nhất, bởi những người phải chịu đựng thường không có điều kiện lưu lại lời chứng, trong khi kẻ kiểm soát việc ghi chép lại có nhiều lí do để xem nhẹ hoặc che giấu sự tàn bạo của chế độ mà họ hưởng lợi.
Morrison tìm đến những khoảng trống ấy bằng trí tưởng tượng của tiểu thuyết gia, với ý thức rằng văn chương không thể khôi phục nguyên vẹn các cuộc đời đã bị lịch sử xóa mất dấu vết. Bà để nhân vật cất tiếng từ những kinh nghiệm mà tư liệu hành chính không có khả năng diễn tả, từ nỗi sợ in sâu trong thân thể, những câu chuyện truyền miệng, những giấc mơ và cả sự trở về của linh hồn người đã khuất. Những trang văn của bà khiến người đọc nhận ra sự khác biệt giữa việc biết đã có bao nhiêu nạn nhân và việc hình dung mỗi nạn nhân từng sống, yêu thương, hi vọng và đau khổ ra sao. Các văn bản pháp lí có thể ghi nhận tình trạng nô dịch như quan hệ sở hữu được luật pháp công nhận, nhưng những người bị mua bán vẫn có đời sống tinh thần mà thứ ngôn ngữ ấy không thể chứa đựng. Morrison trả lại cho họ chiều sâu nhân tính bằng nghệ thuật kể chuyện, để sự thật lịch sử hiện ra với những mất mát và đau đớn mà các con số không bao giờ diễn đạt hết. Ở Beloved, những gì bị bỏ sót trong hồ sơ của quá khứ tìm được nơi hiện diện trong trí nhớ, tiếng nói và số phận nhân vật. Bằng cách ấy, Morrison khiến văn chương trở thành nơi lưu giữ những kinh nghiệm mà lịch sử thành văn đã không thể bảo toàn, đồng thời buộc người đọc đối diện với hậu quả lâu dài của chế độ nô lệ ngay trong đời sống tinh thần của những thế hệ sinh ra sau nó.
Nhưng Beloved còn day dứt bởi những câu hỏi về lương tri và trách nhiệm mà mọi lời phán xét đều có nguy cơ trở nên bất công nếu tách khỏi hoàn cảnh đã sản sinh ra bi kịch. Sethe giết con vì tin rằng cái chết sẽ cứu đứa trẻ khỏi cuộc đời nô lệ, khỏi những trận đòn roi, sự cưỡng hiếp và nỗi nhục nhã mà bà đã phải chịu đựng. Trong khoảnh khắc tuyệt vọng ấy, tình mẫu tử bị đẩy đến hành động tàn khốc nhất, khi người mẹ tự tay tước đoạt sinh mạng của đứa con để ngăn kẻ khác chiếm hữu thân thể và tương lai nó. Morrison đưa người đọc đến gần nỗi kinh hoàng của Sethe, khiến họ hiểu được sự tuyệt vọng đã dẫn bà đến quyết định ấy, nhưng tuyệt nhiên không làm vơi đi tính chất khủng khiếp của hành vi giết con. Đứa trẻ đã chết dưới bàn tay người sinh thành, và tình yêu thương, dù sâu sắc đến đâu, cũng không thể làm thay đổi sự thật ấy. Sethe phải tiếp tục sống với kí ức về giây phút kinh hoàng, với nỗi ân hận và sự giằng xé giữa ý thức bảo vệ con cùng mặc cảm đã gây ra cái chết của nó. Khi Beloved xuất hiện, bà ngỡ rằng số phận đã trao cho mình cơ hội bù đắp những gì không thể cứu vãn. Sethe dốc hết tình thương vào cô gái bí ẩn, chấp nhận mọi đòi hỏi, hi sinh sức lực và cả những nhu cầu sống tối thiểu, như thể sự tận tụy đến kiệt cùng có thể chuộc lại tội lỗi năm xưa. Nhưng càng tìm cách đền bù, bà càng bị cuốn sâu vào sự tự trừng phạt. Quá khứ chiếm lấy hiện tại, lòng thương yêu biến thành sự phục tùng tuyệt vọng, còn Denver phải chứng kiến mẹ mình suy kiệt trong nỗ lực cứu vớt đứa con đã chết. Morrison miêu tả sự biến dạng đau đớn ấy của tình mẫu tử với cái nhìn thấu hiểu mà nghiêm khắc. Người mẹ từng muốn cứu con khỏi chế độ nô lệ cuối cùng lại để mặc cảm tội lỗi tước mất khả năng chăm sóc bản thân và đứa con còn sống. Bi kịch của Sethe vì thế tiếp tục sau hành động giết con, kéo dài trong những năm tháng mà tình yêu thương và sự ân hận đã trở thành nguồn giày vò không có lối thoát.
Morrison đồng thời hướng sự phê phán đến cộng đồng đã góp phần đẩy Sethe vào cảnh cô độc. Sau cái chết của đứa trẻ, những lời đồn đại, sự khinh miệt và thái độ xa lánh khiến ngôi nhà số 124 gần như bị tách khỏi đời sống chung. Người ta bàn tán về hành vi của Sethe, lên án bà như người mẹ đã phạm tội ác ghê gớm, nhưng ít ai chịu nghĩ đến những năm tháng nô dịch và nỗi tuyệt vọng đã dẫn tới thảm kịch ấy. Morrison đặc biệt sắc sảo khi miêu tả cách cộng đồng có thể nhân danh những chuẩn mực đạo đức để trừng phạt người đã chịu quá nhiều đau khổ, trong khi sự phán xét tập thể lại trở thành nguyên nhân khiến nạn nhân thêm cô quạnh. Morrison cũng phơi bày những hiềm khích, lòng đố kị và sự thiếu vắng tình bác ái trong cộng đồng, khi những người biết trước nguy cơ Sethe bị truy bắt đã không lên tiếng cảnh báo. Sự im lặng ấy góp phần đẩy người mẹ vào tình thế tuyệt vọng, để lại hậu quả bi thảm mà gia đình bà phải gánh chịu suốt nhiều năm sau đó.
Thế nhưng, cũng giữa những người đã xa lánh Sethe, Morrison tìm thấy lòng trắc ẩn và khả năng cứu giúp những số phận bị đẩy đến đường cùng. Khi Denver đủ can đảm rời khỏi căn nhà bị ám ảnh để cầu cứu, những phụ nữ hàng xóm đã đáp lại bằng thức ăn, sự chăm sóc và sau cùng là những lời cầu nguyện cất lên trước ngôi nhà số 124, nơi Beloved đang giày vò người mẹ bằng mặc cảm tội lỗi. Những người trước kia đã ngoảnh mặt nay trở lại, mang theo cả sự cảm thông lẫn trách nhiệm trước nỗi bất hạnh mà thái độ thờ ơ của họ góp phần kéo dài. Morrison không tô vẽ đời sống cộng đồng bằng những phẩm chất cao đẹp sẵn có. Bà hiểu rằng ngay giữa những con người cùng chịu cảnh áp bức vẫn có thể nảy sinh lòng đố kị, sự khắc nghiệt và những định kiến khiến họ đối xử tàn nhẫn với nhau. Nhưng bà cũng nhận ra rằng sự cảm thông chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thể hiện bằng hành động, khi con người biết từ bỏ những phán xét cũ để đến bên người đang cần được cứu giúp. Sethe không thể thoát khỏi sự giày vò của quá khứ nếu tiếp tục sống trong cô độc, cũng như Denver chỉ tìm thấy hi vọng khi dám mở cánh cửa ngôi nhà và bước ra giữa cuộc đời. Từ bi kịch ấy, Morrison gợi lên suy tư sâu xa về những thương tích lịch sử còn hiện diện trong quan hệ gia đình và cách ứng xử giữa các thành viên của xã hội. Sự chịu đựng giúp nạn nhân tồn tại sau những tai ương, nhưng để tiếp tục sống với phẩm cách và niềm tin vào người khác, họ còn cần được thấu hiểu, chăm sóc và đón nhận. Beloved để lại niềm hi vọng mong manh mà thấm thía về sự hồi sinh của tình người, khi lòng nhân đạo có thể đưa những số phận bị chia cắt bởi tội lỗi, thành kiến và đau thương trở lại gần nhau.
Tôi cho rằng sức hấp dẫn đặc biệt của văn chương Morrison nằm ở việc bà từ chối làm cho con người trở nên dễ yêu mến. Các nhân vật của bà có thể khiến độc giả cảm thông ở trang này và kinh hoàng ở trang khác. Sethe yêu con đến mức giết con. Sula coi trọng tự do nhưng phản bội người bạn thân thiết nhất. Milkman đi tìm kho vàng với lòng tham và sự thờ ơ trước những người thân. Pecola không có khả năng nhận ra những định kiến đang hủy hoại đời sống tinh thần của mình. Morrison không xếp họ thành những hình mẫu đạo đức để người đọc noi theo hay lên án. Bà để nhân vật tồn tại với ham muốn, nỗi lo sợ, tổn thương và trách nhiệm của họ. Sự phức tạp ấy đem lại cho tiểu thuyết chiều sâu nhân bản, bởi con người trong văn chương Morrison không ngừng gây bất ngờ ngay cả khi người đọc tưởng đã hiểu họ.
Văn chương Toni Morrison, dẫu vậy, cũng không tránh khỏi những tranh luận về nghệ thuật. Bóng ma, cái chết, những hành vi bạo lực và hệ thống biểu tượng xuất hiện dày đặc trong tiểu thuyết của bà, có lúc khiến câu chuyện mang vẻ bi thương đến gần sự cường điệu. Nhà phê bình Stanley Crouch đã công kích Beloved, cho rằng Morrison lạm dụng những thủ pháp kịch tính và khai thác sự khủng khiếp của lịch sử để gây xúc động. Tôi không đồng tình với cách đánh giá ấy, nhưng cuộc tranh luận gợi ra vấn đề cần được phân định trong phê bình văn học. Sự đau thương của đề tài không mặc nhiên bảo đảm thành tựu nghệ thuật, cũng như thiện cảm dành cho những nạn nhân lịch sử không thể thay thế việc đánh giá tài năng của nhà văn. Điều khiến Morrison thuyết phục độc giả nằm ở cách bà kiến tạo đời sống nội tâm, tổ chức những lớp trần thuật và tìm kiếm ngôn ngữ thích hợp cho những kinh nghiệm con người khó diễn đạt. Những nhân vật của bà lưu lại trong trí nhớ bởi sự phức tạp của nhân cách, bởi những tình cảm có thể biến thành tai họa, những ham muốn không dễ thú nhận và cả những sai lầm mà họ phải mang theo suốt đời. Ở những trang viết xuất sắc nhất, Morrison khiến các yếu tố huyền thoại hòa nhập vào hiện thực với vẻ tự nhiên đến mức người đọc có thể chấp nhận sự hiện diện của bóng ma mà vẫn cảm nhận sâu sắc nỗi đau rất thật của con người.
Khả năng sáng tạo ấy còn biểu hiện trong cách Morrison tiếp nhận truyền thống kể chuyện dân gian và di sản âm nhạc của cộng đồng Mĩ gốc Phi. Với Jazz (1992), bà đưa người đọc đến New York những năm 1920, giữa đời sống đô thị náo nhiệt, những cuộc tình cuồng nhiệt, sự ghen tuông và án mạng. Câu chuyện được kể bằng giọng trần thuật liên tục biến đổi, khi người kể tưởng đã hiểu hết nhân vật lại bất ngờ phát hiện những chi tiết khiến nhận định trước đó trở nên sai lạc. Các biến cố trở lại dưới những góc nhìn khác nhau, những cuộc đời tưởng chỉ xuất hiện thoáng chốc lại mở ra bao câu chuyện về quá khứ. Morrison tổ chức tiểu thuyết theo nguyên tắc ngẫu hứng của nhạc jazz, với nhịp điệu bất thường, những đoạn biến tấu và sự đối đáp giữa các giọng kể. Âm nhạc hiện diện ngay trong cấu trúc ngôn từ, điều khiển cách câu chuyện phát triển và những thay đổi trong nhận thức của độc giả. Đằng sau hình thức nghệ thuật ấy là suy tư về bản chất của kí ức. Con người thường kể lại đời mình bằng những điều còn nhớ, nhưng trí nhớ chịu ảnh hưởng của ham muốn, mặc cảm và cả nhu cầu tự bảo vệ trước những sự thật khó chấp nhận. Một chi tiết bị lãng quên có thể làm thay đổi ý nghĩa của cả câu chuyện, cũng như lời thú nhận muộn màng có thể khiến người ta hiểu khác về người mình đã yêu thương hoặc căm ghét. Morrison để ngôn ngữ bộc lộ sự bất toàn ấy bằng những giọng kể biết nghi ngờ và tự sửa chữa, khiến Jazz mang vẻ đẹp phóng túng của âm nhạc mà vẫn thấm thía nỗi bất an trước khả năng hiểu biết của con người.
Những suy tư về ngôn ngữ và trí tưởng tượng văn học được Morrison phát triển trực tiếp trong công trình phê bình Playing in the Dark: Whiteness and the Literary Imagination (1992). Bà chất vấn truyền thống nghiên cứu văn học Mĩ vốn có khuynh hướng xem kinh nghiệm của người da trắng là chuẩn mực phổ quát, trong khi tác phẩm của các nhà văn thuộc cộng đồng thiểu số thường bị tiếp nhận trước hết như những lời giải thích về chủng tộc. Morrison chỉ ra rằng hình ảnh người da đen cùng lịch sử chế độ nô lệ đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách nhiều nhà văn Mĩ xây dựng quan niệm về tự do, cá tính và bản sắc dân tộc. Sự hiện diện ấy có thể bị che giấu, biến thành biểu tượng cho những nỗi sợ hãi hoặc ham muốn mà nhân vật da trắng không muốn thừa nhận ở bản thân. Bằng cách đọc lại văn học Mĩ từ những dấu vết thường bị bỏ sót, bà chất vấn cả hệ thống quan niệm đã chi phối việc xác lập giá trị và diễn giải các tác phẩm kinh điển.
Trong cuộc phỏng vấn với Charlie Rose năm 1998, Morrison phản đối quan niệm cho rằng tiểu thuyết của bà cần có thêm nhân vật da trắng hoặc những cuộc đối đầu chủng tộc mới đạt được ý nghĩa phổ quát. Bà bác bỏ sự chi phối của white gaze, tức cái nhìn lấy người da trắng làm trung tâm trong sáng tác và tiếp nhận văn học. Đằng sau thái độ ấy là ý thức sâu sắc về quyền tự chủ của trí tưởng tượng nghệ thuật. Đời sống người Mĩ gốc Phi có những tình yêu, xung đột gia đình, ham muốn, nỗi sợ và vấn đề lương tri cần được miêu tả với toàn bộ chiều sâu của chúng. Những kinh nghiệm ấy có giá trị văn học mà không cần sự chứng nhận từ góc nhìn của cộng đồng khác. Morrison đòi hỏi sự công bằng trong cách tác phẩm được đọc, phê bình và đánh giá, đồng thời bảo vệ tự do của nhà văn trước những kì vọng mang tính chủng tộc. Bà hiểu rằng văn học sẽ trở nên nghèo nàn nếu những nhân vật thuộc cộng đồng thiểu số chỉ được phép xuất hiện để minh họa cho sự bất công hoặc trình bày nỗi đau của mình trước người khác.
Quan niệm ấy còn được thể hiện trong sự nghiệp biên tập kéo dài gần hai thập niên tại Random House. Morrison góp phần đưa tác phẩm của Angela Davis, Gayl Jones, Toni Cade Bambara và nhiều cây bút Mĩ gốc Phi khác đến với công chúng, trong hoàn cảnh thị trường xuất bản vẫn chịu ảnh hưởng của những định kiến về chủng tộc và giới tính. Bà nhận thức rõ rằng số phận của tác phẩm không chỉ phụ thuộc vào tài năng sáng tác, bởi cơ hội được xuất bản, được phê bình công bằng và được tiếp cận độc giả cũng quyết định vị trí của nhà văn trong đời sống văn học. Công việc ấy bổ sung cho hoạt động sáng tác của Morrison bằng sự quan tâm thiết thực đến những tiếng nói còn ít được lắng nghe. Về cuối đời, bà tiếp tục trở lại những vấn đề đã theo đuổi suốt sự nghiệp. A Mercy (2008) đưa câu chuyện về Bắc Mĩ thế kỉ 17, khi các hình thức nô dịch và sự phân chia chủng tộc đang hình thành trong xã hội thuộc địa. Home (2012) viết về người cựu binh trở về miền Nam nước Mĩ sau chiến tranh Triều Tiên, còn God Help the Child (2015) đi sâu vào những tổn thương thời thơ ấu và sự khinh miệt màu da có thể bắt đầu ngay trong gia đình. Ở tuổi ngoài 80, Morrison vẫn quan tâm đến những con người mang theo quá khứ đau đớn, những quan hệ tình cảm bị biến dạng bởi thành kiến và những hành vi tàn nhẫn mà nguyên nhân có thể bắt nguồn từ các tổn thương đã bị chôn giấu nhiều năm.
Năm 1988, Beloved được trao giải Pulitzer. Năm năm sau, Morrison nhận giải Nobel Văn học, trở thành phụ nữ Mĩ gốc Phi đầu tiên được vinh danh bằng phần thưởng này. Trong diễn từ đọc tại Stockholm, bà kể câu chuyện về bà lão mù được nhóm thanh niên tìm đến, mang theo con chim và yêu cầu bà đoán xem nó còn sống hay đã chết. Bà lão trả lời rằng bà không biết, nhưng con chim nằm trong tay họ. Câu chuyện ấy mở ra những suy tư sâu xa về ngôn ngữ và trách nhiệm của con người đối với những gì mình nói, viết và truyền lại cho hậu thế. Morrison nhìn thấy trong ngôn từ cả khả năng gìn giữ phẩm giá lẫn nguy cơ hủy hoại con người. Lời nói có thể đem lại hiểu biết, nuôi dưỡng lòng trắc ẩn, lưu giữ những kinh nghiệm mà thời gian có nguy cơ xóa mất. Nhưng nó cũng có thể phục vụ sự áp bức, che đậy tội ác và biến định kiến thành những phán quyết được xã hội mặc nhiên thừa nhận.
Suy tư ấy đặc biệt thấm thía khi trở lại lịch sử chế độ nô lệ. Trong những văn bản pháp lí và lời rao bán của chủ đồn điền, đàn ông, phụ nữ và trẻ em có thể bị mô tả bằng tuổi tác, sức lao động, tình trạng sức khỏe và giá tiền. Ngôn ngữ được sử dụng để biến thân thể con người thành tài sản, còn luật pháp trao cho sự mua bán ấy vẻ hợp thức của trật tự xã hội. Nhưng cũng bằng lời kể, tiếng hát và những câu chuyện lưu truyền trong gia đình, người bị nô dịch đã gìn giữ phần nhân tính mà chế độ ấy tìm cách tước đoạt. Morrison hiểu rằng mỗi cách sử dụng ngôn từ đều hàm chứa thái độ đối với con người. Bà tìm kiếm thứ văn chương có thể phục hồi chiều sâu của những cuộc đời bị giản lược thành con số, hồ sơ và những ghi chép vô cảm. Trong tiểu thuyết của bà, các nhân vật được trả lại tên tuổi, ham muốn, lòng tự trọng và cả trách nhiệm đối với những sai lầm của họ. Những người bị lịch sử xem như tài sản xuất hiện với đời sống tinh thần phong phú, với khả năng yêu thương, căm giận, hối hận và khát khao được sống theo ý mình.
Nhìn lại sự nghiệp Toni Morrison, tôi đặc biệt trân trọng thái độ nghiêm khắc của bà trước những cách nhìn con người quá giản đơn. Bà không lí tưởng hóa nạn nhân, cũng không coi những bất hạnh đã chịu đựng là bằng chứng đương nhiên của phẩm hạnh. Trong thế giới tiểu thuyết ấy, lòng yêu thương có thể dẫn đến hành vi tàn khốc, khát vọng tự do có thể khiến con người phản bội người thân, còn những chuẩn mực được cộng đồng tôn trọng vẫn có thể dung dưỡng sự khinh miệt và bất công. Morrison nhìn thấy những mâu thuẫn ấy với sự tỉnh táo của nhà văn thấu hiểu đời sống tâm lí và sự khắc nghiệt của lịch sử. Bà dành cho nhân vật quyền được tồn tại với nhân cách phức tạp, thay vì buộc họ phải đại diện cho những phẩm chất mà độc giả mong muốn tìm thấy. Chính sự trung thực ấy đem lại vẻ đẹp nhân bản sâu sắc cho văn chương Morrison, bởi lòng trắc ẩn ở đây không đòi hỏi con người phải trở nên vô tội mới xứng đáng được thấu hiểu.
Lịch sử nước Mĩ trong tiểu thuyết Morrison mang diện mạo khác với những bản tường thuật quen thuộc về sự hình thành và phát triển của quốc gia. Việc bãi bỏ chế độ nô lệ năm 1865 đã chấm dứt địa vị pháp lí của con người như tài sản, nhưng những hậu quả tinh thần và xã hội của nó tiếp tục hiện diện trong đời sống nhiều thế hệ. Các cuộc chia lìa, sự cưỡng bức, lòng căm ghét bản thân và nỗi sợ bị khinh miệt có thể tồn tại trong kí ức gia đình, ảnh hưởng đến cách cha mẹ nuôi dạy con cái, cách những người yêu thương đối xử với nhau và cả những ước vọng mà họ dám dành cho cuộc đời mình. Morrison đưa độc giả đến với lịch sử từ những kinh nghiệm thân mật và đau đớn ấy. Bà khiến các biến cố vốn được ghi nhận bằng niên đại và những thay đổi thể chế hiện ra trong số phận những con người phải chịu đựng hậu quả của chúng. Ở đó, quá khứ có thể đã kết thúc trên phương diện lịch sử, nhưng những gì nó gây ra vẫn tiếp tục sống trong thân thể và trí nhớ của hậu thế.
Cuối Beloved, Morrison viết câu văn nổi tiếng “This is not a story to pass on”. Cách diễn đạt ấy chứa đựng sự nhập nhằng đầy dụng ý. Nó vừa gợi đến câu chuyện không nên truyền lại, vừa có thể được hiểu như lời cảnh báo về quá khứ không thể bỏ qua. Trong khoảng cách giữa hai cách hiểu là nỗi giằng xé mà Morrison đã theo đuổi suốt tiểu thuyết. Con người cần được giải thoát khỏi những ám ảnh để có thể tiếp tục sống, nhưng sự lãng quên cũng có nguy cơ xóa bỏ dấu tích của những nạn nhân đã không còn cơ hội cất tiếng. Kí ức vừa là nơi lưu giữ tình yêu thương, vừa có thể trở thành nguồn giày vò. Morrison để người đọc đối diện với sự giằng xé ấy mà không đưa ra lời giải đáp có sẵn. Bà hiểu rằng quá khứ không thể được thay đổi bằng lòng ân hận, nhưng cách con người đối xử với những gì đã xảy ra vẫn quyết định phẩm chất tinh thần của hiện tại.
Có lẽ điều khiến tôi trân trọng Toni Morrison nhất là sự kiên nhẫn của bà đối với những số phận mà xã hội thường muốn nhanh chóng phán xét hoặc lãng quên. Đọc văn chương Morrison, người ta có thể kinh hoàng trước hành vi của nhân vật, bất bình với sự ích kỉ của họ, thậm chí không tìm được lí do để tha thứ. Nhưng bà khiến người đọc phải hiểu cuộc đời của những con người ấy trước khi đưa ra phán quyết. Đó là đòi hỏi khắt khe đối với văn chương và cả lương tri, bởi sự cảm thông bao giờ cũng khó khăn hơn khi đối diện với người đã phạm sai lầm, còn việc lên án thường đem lại cảm giác yên tâm rằng mình đang đứng về phía đúng đắn. Morrison không đem đến sự yên tâm ấy. Những trang viết của bà khiến người ta băn khoăn ngay cả khi cuốn sách đã khép lại, bởi các câu hỏi về trách nhiệm, sự tha thứ và hậu quả của bạo lực vẫn chưa thể được giải quyết bằng những kết luận giản đơn.
Toni Morrison đã dành đời mình để viết về phần lịch sử nước Mĩ mà sự tiến bộ của luật pháp và những thành tựu của nền dân chủ không thể khiến người ta lãng quên. Bà đưa vào văn chương những cuộc đời từng bị xem thường, những tiếng nói bị che khuất và những đau thương mà hậu thế có thể chỉ biết đến bằng vài dòng tư liệu. Nhưng bà cũng trao cho họ vẻ đẹp của sự tồn tại, với những tình cảm, mơ ước và cả lỗi lầm làm nên thân phận con người. Di sản ấy nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ thuộc về những người đã làm thay đổi vận mệnh quốc gia. Nó còn thuộc về những người phải sống với hậu quả của các biến cố mà họ không có khả năng quyết định.
Và sau tất cả, điều còn lại từ văn chương Toni Morrison có lẽ là câu hỏi dành cho mỗi người đọc. Khi những số phận đã bị lịch sử lãng quên tìm được tiếng nói của mình, liệu chúng ta có đủ can đảm lắng nghe cả những điều khiến mình đau đớn và bất an?
Toni Morrison (1931-2019); ảnh do Frank Polich/Getty Images chụp trong đêm trao giải thưởng văn chương thường niên Carl Sandburg, tại Chicago, Illinois, 20.10.2010.