Ngu Yên
Ở xứ ta, sách dịch có một dòng chữ nhỏ trên bìa, ngay dưới tên tác giả ngoại quốc. Dòng ấy thường là “Dịch giả: Nguyễn Văn A”. Nhưng nhiều năm gần đây, nhất là ở hải ngoại, trên các trang mạng văn chương, trong các tuyển tập thơ, trên những blog xinh xắn có hình nền hoa giấy, người ta bắt gặp ngày càng nhiều một dòng khác: “Chuyển ngữ: Nguyễn Văn A”. Đọc lên nghe nhẹ nhàng, khiêm tốn, như người khách đến chơi nhà mà cứ đứng ở bậc cửa, không chịu vào hẳn hoặc một kịch sĩ ngại ngùng sân khấu đèn sáng, nép sau cánh gà.
Tiếng Việt rộng rãi, tìm hiểu sự khác giữa “chuyển ngữ” và “dịch thuật”, không chỉ tìm thấy ý nghĩa từ điển, mà còn đối diện với nội tâm, điều mà khoa học tâm lý ngày nay có vài tên gọi: Impostor syndrome, self handicapping, hay defensive pessinism. Nh[1]iều người dùng hai chữ này thay cho nhau như dùng “bàn ăn” với “bàn cơm”. Nhưng nếu ta thử nhìn rõ chúng, đặt lên cán cân, thì sẽ thấy cái chênh lệch nho nhỏ, có thể kể ra một câu chuyện khá thích thú về nghề chữ, và về lòng người cầm bút.
- Hai chữ, hai số phận
“Chuyển” là đem một vật từ chỗ này sang chỗ khác. Chuyển nhà, chuyển khoản, chuyển tiền. Cái hay của chữ “chuyển” là nó không hứa hẹn gì về tình trạng món hàng khi tới nơi. Bên vận chuyển chỉ cam kết là hàng tới. Còn tới mà móp một góc, tróc một mảng sơn, thì đó là chuyện của đường xá. Nếu chuyển tiền mà người nhận đếm thiếu thì lỗi chưa chắc từ người gửi.
“Dịch”, lại khác. Dịch là đọc hiểu một văn bản đến tận cái ý chưa nói ra, rồi viết lại nó bằng một ngôn ngữ khác sao cho người đọc mới cảm được điều người đọc cũ đã cảm. Người dịch không chỉ chở chữ. Người dịch phải tháo cả căn nhà ra, đánh số từng viên gạch, rồi dựng lại trên một mảnh đất có khí hậu khác, thổ nhưỡng khác, sao cho lúc chủ nhà bước vào vẫn thấy đúng là nhà mình, chỉ có điều cửa sổ giờ mở ra thấy một dòng sông khác.
Nếu tạm chấp nhận sự phân biệt đó, thì có thể nói thế này: chuyển ngữ trung thành với chữ, còn dịch thuật trung thành với văn. Chuyển ngữ đi tìm từ tương đương, dịch thuật đi tìm cảm xúc tương đương. Bản chuyển ngữ thường đúng mà không hay. Bản dịch tốt thì vừa đúng vừa hay, và đôi khi, ở những chỗ người dịch đủ bản lĩnh, nó hay chính vì đã dám làm không đúng từng chữ.
- Một đoạn văn, hai cách diễn
Để khỏi nói suông, ta lấy một đoạn tiếng Anh ngắn (tôi tự viết, để khỏi làm phiền tác giả nào):
“The rain had been falling since noon, patient and grey, as if it had nowhere else to be. Old Mr. Hale sat by the window, counting the cars that did not come. His tea had gone cold an hour ago, but he drank it anyway, the way one keeps a promise long after forgetting why it was made.”
Bản chuyển ngữ:
“Mưa đã rơi từ trưa, kiên nhẫn và xám, như thể nó không có nơi nào khác để ở. Ông già Hale ngồi bên cửa sổ, đếm những chiếc xe đã không đến. Trà của ông đã trở nên lạnh một giờ trước, nhưng ông uống nó dù sao, theo cách mà một người giữ một lời hứa lâu sau khi quên tại sao nó đã được thực hiện.”
Bản dịch:
“Mưa từ trưa, cứ lặng lẽ xám mà rơi, như thể trời chẳng còn việc gì khác để làm. Ông Hale ngồi bên cửa sổ, đếm những chuyến xe không về. Chén trà nguội từ cả giờ trước, ông vẫn nâng lên uống, như người ta vẫn giữ một lời hứa dù đã quên mất mình hứa vì đâu.”
Bản chuyển ngữ không sai chữ nào. Nhưng đọc lên thì như ăn cơm nguội chan nước lã: no thì có, ngon thì không. Thử so sánh vài chỗ như trải nghiệm thực hành.
“Patient and grey” được chuyển thành “kiên nhẫn và xám”. Chữ “và” ở đây là chữ của tiếng Anh mặc áo tiếng Việt. Người Việt ít khi tả mưa bằng hai tính từ nối nhau bằng “và”. Bản dịch gộp lại thành “cứ lặng lẽ xám mà rơi”: chữ “cứ” mang được cái kiên nhẫn, chữ “lặng lẽ” mang được cái buồn, và cấu trúc “cứ… mà…” là của tiếng Việt chính gốc.
“Nowhere else to be” thành “không có nơi nào khác để ở” nghe như mưa đang đi thuê trọ. Bản dịch chuyển hẳn sang “chẳng còn việc gì khác để làm”. Sai chữ, nhưng đúng ý: cái người ta cảm thấy ở câu gốc là sự rảnh rỗi đến buồn bã của trời đất, không phải chuyện địa chỉ.
“The cars that did not come” thành “những chiếc xe đã không đến” là đúng ngữ pháp mà sai tâm trạng. Bản dịch dùng “những chuyến xe không về”. Chữ “về” làm người đọc hiểu ngay ông Hale đang đợi ai đó, một người thân, một đứa con. Câu tiếng Anh ngầm nói điều đó, bản dịch nói ra bằng một chữ, không thêm không bớt.
“Had gone cold” thành “đã trở nên lạnh”. Trà trong tiếng Việt không “trở nên lạnh”, trà “nguội”. Chỉ một chữ thôi mà phân biệt được người đọc từ điển với người từng ngồi bên ấm trà.
Câu cuối, “why it was made”, thành “tại sao nó đã được thực hiện”. Câu bị động này đẹp như một biên bản minh bạch. Một lời hứa mà “được thực hiện” thì nghe như dự án cải tạo vỉa hè. Bản dịch viết “mình hứa vì đâu”, vừa gọn, vừa có nhịp, vừa có cái ngậm ngùi của tiếng Việt.
Cũng cần nói thêm: bản dịch không phải lúc nào cũng chỉnh. Nó lấy mất chữ “Old” (ông già) vì thấy “ông Hale” ngồi đếm xe đã đủ già rồi. Người khó tính có thể không đồng ý. Đó chính là chỗ của nghệ thuật: mỗi lựa chọn là một quyết định, và người dịch phải đứng ra nhận lấy quyết định đó và trách nhiệm chọn.
Vậy nên, nếu dịch thuật là một nghệ thuật thì chuyển ngữ, nói vui, là dịch mà bỏ quên chữ “thuật” ở nhà. Mang đủ hành lý, chỉ quên cái va li đựng tài nghệ.
- Đứng nép sau cánh gà
Bây giờ đến câu hỏi tâm lý: vì sao một người đã ngồi hàng tháng trời với một cuốn sách, tra từng chữ, cân từng câu, lại chọn ký tên là “chuyển ngữ”?
Khả năng thứ nhất: khiêm nhường. Người Việt mình vốn ngại nhận danh xưng to. Gọi mình là “dịch giả” nghe như tự gắn huy chương. Nói “chuyển ngữ” thì giống như bảo: tôi chỉ là người chở đò, công lao là của người viết. Đây là một đức tính đẹp, và nhiều người dùng chữ ấy với tấm lòng thật như vậy.
Cũng nên xét đến văn hóa Việt, sự khiêm nhường được gia đình, học đường và xã hội “dạy dỗ” thấm nhuần từ nhỏ. Và dân ta thường tự hào về đức tính này nhưng ở một ảnh hưởng khác, tạo ra sự trì trệ.
Khả năng thứ hai: e dè. Người chuyển ngữ biết mình chưa vững tay. Biết tiếng Anh của mình đủ đọc nhưng chưa đủ thấm, biết tiếng Việt của mình đủ viết nhưng chưa đủ đẹp. Thế là chọn một chữ nhẹ hơn, như người mới học đàn không dám gọi buổi tập là buổi biểu diễn. Chuyện này không phải là khiêm nhường, là một trạng thái tâm lý nhưng là một trạng thái dễ thương, miễn là người đọc được báo trước.
Khả năng thứ ba, và đây là chỗ hơi tế nhị: trách nhiệm. Khi ký “dịch giả”, người ta ký vào một bản cam kết vô hình: tôi hiểu văn bản này, tôi chọn những chữ này, nếu nó dở thì lỗi tại tôi. Còn khi ký “chuyển ngữ”, cái cam kết ấy như được pha loãng. Sai thì có thể đổ cho chữ, cho từ điển, cho sự “không có từ tương đương”. Chữ “chuyển” có một cái hay tiện lợi: hầu hết quan tâm khúc giữa của chuyển và nhận.
Tôi không nghĩ đa số người dùng chữ “chuyển ngữ” có ý né tránh. Phần nhiều chỉ là thói quen, hoặc thấy chữ ấy nghe mềm mại, văn vẻ. Nhưng chữ nghĩa có cái lý riêng của nó. Ta chọn chữ nào thì chữ đó sẽ nói thay ta, dù có muốn hay không.
Cũng không thể bỏ sót: những bản “chuyển ngữ” hay nhất mà tôi từng đọc, thật ra lại là những bản dịch rất giỏi, chỉ có người dịch là quá khiêm tốn. Ngược lại, có những bản ký tên “dịch giả” hùng hồn mà đọc xong thì thấy đúng là… chuyển ngữ. Thế mới biết, cái nhãn trên bìa không quyết định chất lượng ruột sách. Nó chỉ cho ta biết người dịch đứng ở đâu: giữa sân khấu, hay nép sau cánh gà.
.
Một câu hỏi khác vang lên: Ở Tây Phương, ở Mỹ, có dùng từ “chuyển ngữ” hay không?
Câu trả lời chắc: có, mà cũng không. Và cái “không” mới là chỗ vui.
Trong tiếng Anh, chữ “translate” gốc Latin là “translatus”, nghĩa đen là “được mang sang bên kia”. Tức là ngay từ khai sinh, chữ “dịch” của người Tây đã mang nghĩa “chuyển”. Họ không cần đặt ra hai chữ, vì một chữ đã gánh cả hai việc. Người ta không hỏi “Anh dịch hay anh chuyển”, người ta chỉ hỏi “Anh dịch có hay không”.
Nhưng người Tây cũng có những cái nhãn riêng để đứng ngoài cửa, chỉ là họ dùng theo hướng ngược lại với ta. Từ thế kỷ mười bảy, nhà thơ John Dryden đã chia việc dịch làm ba loại: “metaphrase” là dịch từng chữ, “paraphrase” là dịch theo ý, và “imitation” là phỏng theo một cách tự do. Thế kỷ hai mươi, Robert Lowell in một tập thơ dịch tên là Imitations, nói thẳng là ông không dịch, ông phỏng. Nhiều nhà thơ Anh Mỹ hôm nay ghi dưới bài “after Rilke”, “after Neruda”, nghĩa là “theo Rilke”, “theo Neruda”. Còn người Đức thì có cặp “Übersetzung” (dịch) và “Übertragung” (nghĩa đen là chuyển sang), riêng với thơ có thêm “Nachdichtung”, tức là làm thơ lại theo bản gốc.
Điểm chung của tất cả những cái nhãn ấy là gì? Là người Tây dùng chúng khi họ muốn nói: mình đã tự do hơn bản gốc, sáng tạo hơn, dám lệch khỏi từng chữ. Nhãn khác đi vì người dịch bay cao hơn. Còn ở ta, chữ “chuyển ngữ” thường được dùng theo chiều ngược lại: để nói rằng mình bay thấp hơn, bám sát hơn, ít dám hơn. Cùng là đứng ngoài cửa, người Tây đứng ngoài vì nhà chật quá, ta đứng ngoài vì ngại vào.
Còn chữ “transliteration” mà đôi khi người ta tra từ điển ra “chuyển ngữ” thì thật ra là chuyển tự, tức là đổi mặt chữ, như viết “Москва” thành “Moskva”. Chuyện đó là của người làm bản đồ, không phải của người làm thơ.
Riêng trong tiếng Việt, chữ “chuyển ngữ” vốn còn một nghĩa cũ, đứng đắn và chẳng dính gì đến văn chương: ngôn ngữ dùng để giảng dạy. Các cụ ngày xưa từng tranh luận nghiêm túc về việc dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ ở bậc đại học. Có lẽ đó là lần duy nhất chữ “chuyển ngữ” được dùng với tất cả sự tự tin của nó.
- Lời kết, hay chuyến xe cuối ngày
Hãy tưởng tượng một ngày nào đó, tác giả ngoại quốc ghé thăm Việt Nam, cầm cuốn sách của mình bản tiếng Việt lên, lật ra trang bìa lót và hỏi:
“Ai dịch cuốn này vậy?”
Nhà xuất bản lễ phép thưa:
“Dạ, không ai dịch cả. Sách chỉ được chuyển ngữ thôi ạ.”
Ông ấy gật gù, nhìn cuốn sách hồi lâu như nhìn chiếc va li vừa nhận ở băng chuyền sân bay, rồi nói:
“À, thảo nào.”
.
- Bạn đọc
Viết xong bài này, tôi muốn gửi cho một người bạn Mỹ đọc chơi. Bạn này không biết tiếng Việt, nên ít nhất tôi phải [2]đưa cái tựa sang tiếng Anh.
Lần thứ nhất, tôi chuyển ngữ. Tra từng chữ, ghép từng chữ, cẩn thận như xếp gạch:
“Language transfer is a way of translating with cowardly hands.”
Bạn đọc xong, nhắn lại một câu: “Bàn tay hèn nhát à? Anh viết về tội phạm hả?”
Lần thứ hai, tôi dịch. Bỏ chữ “tay”, bỏ chữ “nhát”, đi tìm cái cảm giác người Việt có khi đọc câu ấy, rồi hỏi xem người Anh có cảm giác đó ở đâu. Hóa ra họ có một cử chỉ quen thuộc: bắt chéo hai ngón tay sau lưng khi nói một điều mà mình không dám chắc. Thế là tôi viết:
“Rendering: translation with its fingers crossed.”[3]
Lần này bạn trả lời bằng một tràng “haha”, rồi thêm: “Người dịch ‘nhà tôi’ cũng thế.”
Vậy là một cái tựa sáu chữ đã tự chứng minh luận điểm của cả bài. Chuyển ngữ thì đúng từng chữ mà người đọc hiểu thành chuyện cảnh sát. Dịch thì sai gần hết các chữ mà người đọc bật cười đúng chỗ.
[1] Nếu người ấy làm giỏi mà vẫn thấy mình không xứng với danh xưng, thì gần nhất là hội chứng kẻ mạo danh (impostor syndrome). Người mắc hội chứng này luôn sợ một ngày nào đó bị “lật tẩy”, nên tránh nhận những danh hiệu như “dịch giả”, “nhà văn”, “chuyên gia”, dù năng lực thực tế có thừa. Đây là trường hợp của những bản “chuyển ngữ” mà đọc lên lại rất hay. Nó không phải bệnh, chỉ là một kiểu tự đánh giá thấp mình, và thường gặp ở người có năng lực hơn là người kém.
Nếu người ấy chọn cái nhãn nhẹ để phòng trước khi bị chê, thì tâm lý học gọi là tự tạo bất lợi (self-handicapping): chủ động dựng sẵn một lý do để nếu thất bại thì không ai trách được khả năng thật của mình. Giống như học sinh trước giờ thi tuyên bố “hôm qua tao không học chữ nào”. Đậu thì là tài, rớt thì tại không học. Ký “chuyển ngữ” cũng vậy: hay thì là bonus, dở thì “tôi chỉ chuyển thôi mà”.
Gần với nó là bi quan phòng vệ (defensive pessimism): hạ thấp kỳ vọng của người khác và của chính mình xuống trước, để cú ngã nếu có thì cũng không đau. Trong đời thường người ta còn gọi nôm là “làm giá thấp” hay “đỡ đòn trước”.
Còn nếu nói thẳng là né tránh trách nhiệm, tức “dám làm không dám chịu” theo nghĩa đen của thành ngữ, thì đó là một chuyện khác hẳn, mang sắc thái đạo đức chứ không còn là tâm lý tự vệ. Thành ngữ này thường dành cho người làm sai rồi chối, không phải cho người làm đúng mà ngại nhận. Với chuyện “chuyển ngữ”, tôi nghĩ phần lớn rơi vào hai trường hợp đầu hơn là trường hợp này.
[2] Nếu dịch sát từng chữ về lại tiếng Việt: “Chuyển giao ngôn ngữ là một cách dịch bằng đôi tay hèn nhát.” Nghe nặng hơn hẳn câu gốc “dịch nhát tay”, vì “cowardly” là hèn nhát, một chữ có sức buộc tội, trong khi “nhát tay” chỉ là rụt rè, ngại ngùng. Đó chính là lý do người bạn ngoại quốc trong bài tưởng tôi viết về tội phạm.
[3] Nghĩa đen là: “Chuyển ngữ: dịch mà vẫn bắt chéo ngón tay.” Ở đây “rendering” được dùng làm chữ tương ứng với “chuyển ngữ”, một cái nhãn nhẹ nhàng hơn “translation”.
Điều lưu ý nằm ở cử chỉ bắt chéo ngón tay, vì trong văn hóa Anh Mỹ nó có hai nghĩa, và cả hai đều hợp với bài:
Bắt chéo ngón tay giơ lên là cầu may, mong mọi chuyện suôn sẻ. Hiểu theo nghĩa này, câu có thể dịch là “Chuyển ngữ: vừa dịch vừa khấn.”
Bắt chéo ngón tay giấu sau lưng là nói một điều mà mình không thật sự cam kết, như trẻ con hứa xong rồi chối “tại lúc nãy tao bắt chéo tay rồi”. Hiểu theo nghĩa này thì câu gần với ý “Chuyển ngữ: dịch mà chừa đường lui.”