Kịch bản văn học Diễn xướng Ca Múa Nhạc “Chàng Đăm San”

(trích Màn Năm, màn cuối)

Hoàng Hưng soạn

HHTừ những năm đầu thập kỷ 1960, khi học khoa Văn ĐHSP Hà Nội, tôi có hai mùa hè được đi tới Trường Dân tộc Trung ương để ghi lại những “khan” Tây Nguyên theo lời kể của các cụ già (từ miền Nam tập kết ra Bắc). Từ lúc đó Khan Đăm San đã đập mạnh vào tâm tưởng của tôi. Sau đó tám năm dạy học cấp Ba ở Hải Phòng, năm nào tôi cũng dạy trích đoạn Khan này. Mỗi ngày càng thấy phục thấy mê. Đến nay, tôi đánh giá đây là tác phẩm dân gian lớn nhất của Việt Nam, cũng có thể là lớn nhất của toàn bộ văn chương các dân tộc VN cổ kim, kỳ vĩ tầm nhân loại. Lẽ ra nó phải được tìm cách quảng bá rộng rãi cho công chúng VN hôm nay và ra thế giới. Gần đây, tình cờ gặp lại nhạc sĩ Nguyễn Cường, hóa ra chàng trai da-Hà-Nội-hồn-Tây-Nguyên này từ lâu ấp ủ làm một tác phẩm âm nhạc về Đăm San mà anh mơ ước có thể như tập-đại-thành-âm-nhạc-Tây-Nguyên của mình. Chúng tôi bàn về chuyện này, và thống nhất rằng: Có lẽ hình thức quảng bá hiệu quả nhất cho Đăm San hôm nay là một tác phẩm sân khấu âm nhạc đương đại mang tính “quảng trường” khai thác bản hùng ca cổ. Theo gợi ý của nhạc sĩ, tôi soạn ra một kịch bản văn học cho anh chuyển thành Diễn xướng Ca múa nhạc. Tôi soạn kịch bản này dựa vào bản tiếng Việt mới nhất của Trường ca Đăm San, “Bài ca chàng Đăm San” của Y Wang Mlô Duôn Du, NXB Văn hoá Dân tộc 2012, nhưng có hình dung ra vài tình tiết khác với bản gốc. Phần lời thơ thì dựa vào những câu “chủ” trong văn bản gốc và khai triển theo đúng phong cách của nó.

Kịch bản này chỉ là sườn cho một tác phẩm Diễn xướng Ca Múa Nhạc tương lai. Lời thơ của kịch bản chỉ là gợi ý và gợi cảm cho nhạc sĩ sáng tác cả nhạc lẫn lời chứ không khống chế nhạc sĩ về chữ nghĩa cũng như nhịp điệu, tình tiết của kịch bản là gợi ý cho tác giả vũ đạo sáng tạo các màn múa minh hoạ cũng như độc lập.

Xin mạn phép giới thiệu cùng bạn đọc Văn Việt Màn Năm, là màn cuối của kịch bản, cũng là màn có vẻ đẹp bi hùng và ý nghĩa cao sâu về Khát vọng chinh phục, Khát vọng Tự Do của Con người Tây Nguyên xưa, cũng là của Con Người viết hoa muôn thuở.

H.H.

Màn Năm:

Đăm San đi hỏi con gái Thần Mặt Trời

Ánh sáng nền: Đen, rồi Vàng rực rỡ

Cảnh 1: Nghệ nhân kể Khan, Dàn Đồng ca (SK tối đen, chỉ rọi sáng mờ vào từng nhân vật)

- Nghệ nhân kể Khan (2 phút): trích đoạn trong Klei Khan Y Đăm San tương ứng cảnh này)

- Đồng ca:

Ơi Mặt Trời rực rỡ

Nguồn sáng của buôn làng

Nguồn sống của lũ làng

Nguồn sức mạnh của trai làng

Nguồn yêu thương của gái làng

Mặt Trời ngủ bảy ngày không thức dậy

Cả đất trời chìm trong bóng đêm thâu

Trời giận Đăm San phạm tội chặt cây Thần

Chặt sợi dây nuê thiêng liêng vạn kiếp

Ơi Mặt Trời!

Xin hãy mọc lên cho buôn làng sống lại!

Xin hãy mọc lên cho buôn làng sống lại!

Xin hãy mọc lên cho buôn làng sống lại!

Cảnh 2: Đăm San, H’Nhí, Dàn đồng ca

- Đăm San:

Anh sẽ đi vào rừng sâu mênh mông

Anh sẽ đi vào nơi rừng liền rừng

Anh sẽ leo lên những nơi núi giáp núi

Anh sẽ đi qua những vùng sông liền sông

Anh sẽ đi mãi đi mãi

Ngày này qua ngày khác

Đêm này qua đêm khác

- H’Nhí:

Sao anh còn đi nữa?

Anh còn thiếu thứ gì?

Bao nhiêu chiêng quý đều của anh

Bao nhiêu voi quý đều của anh

Rừng đầy nồi đồng của anh

Rẫy đầy nồi đồng cuả anh

Lợn dê anh đầy sân

Vợ anh đẹp và yêu thương anh

Tiếng tăm anh vang đến tận thần linh

Danh tiếng anh chói sáng như mặt trời không bao giờ tắt.

chang dam san 2- Đăm San:

Anh phải đi chuộc lỗi với Trời

Cho Mặt Trời lại chiếu sáng trần gian

Anh đi hỏi con gái thần Mặt Trời làm vợ

Cho đất đai sông núi ta mãi mãi tốt tươi

Anh đi đến đâu tre alê phải cúi đầu

Anh đi đến đâu núi vỡ suối tan

Anh sẽ đi mười ngày, ngủ lại mười đêm

Không biết bao nhiêu tháng, bao nhiêu năm anh mới trở về

- Đồng ca:

Con gái thần Mặt Trời

Đẹp hơn mọi cô gái trên trần gian

Bắp chân nàng tròn như bắp chuối

Váy nàng lóng lánh muôn màu.

Khát vọng của Đăm San vượt ngoài tưởng tượng

Đòi con gái Thần Mặt Trời về làm vợ

Để buôn làng giàu mạnh muôn đời.

Cảnh 3: Dàn đồng ca, Đăm San, Con gái thần Mặt Trời

- Đồng ca:

Chàng ngồi trên lưng ngựa

Khoác áo ba màu rực rỡ

Tay cầm cây lao cán bịt bạc

Lưng đeo cây gươm cán chạm vàng

Trông chàng oai nghiêm hùng dũng không bút bào tả xiết

Chàng đi ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác

Chàng đi qua rừng đầy cọp dữ

Chàng đi trên đường đầy chông nhọn

Chàng đi qua sông, chàng ra biển cả

Chàng tới rừng sáp đen

Sáp sẽ chảy ra như nước khi mặt trời lên

Chôn vùi bao tù trưởng khoẻ mạnh trong đất lỏng

- Đăm San:

Mặc cho cỏ gianh cắt nát tay

Mặc cho gai mây cắn nát chân

Ta cứ phi ngựa qua rừng sáp đen

Ta chặt núi làm đường đi qua bùn lầy

Chẳng có gì ngăn được ta

Cái chết cũng không ngăn nổi.

Hỡi Nữ thần ánh sáng

Hãy về làm vợ ta

Để núi rừng ta mãi xanh tươi

Để buôn làng ta ngày càng giàu mạnh

Để sức lực ta ngày càng cường tráng

Để tên tuổi ta vang đến mọi thần linh

Đăm San, người dám nghĩ điều không ai dám nghĩ

Đăm San, người dám làm điều không thể làm!

Ánh sáng vàng bừng lên rực rỡ

- Đồng ca: (hát khi Con gái Thần MT đi ra)

Nàng hiện ra toàn thân ánh sáng

Cổ nàng như cổ con công

Tiếng nàng ngân nga bay tới trước.

Nàng đi như chim diều bay, như phượng hoàng liệng,

Nàng bước sang trái, ánh sáng toả sang trái

Nàng bước sang phải, ánh sáng toả sang phải

Nàng là con gái Thần Mặt Trời oai nghiêm

Nàng ban phát sự sống cho toàn cõi thế gian

- Con gái thần MT:

Chàng muốn gì, hỡi người trần thế?

Sao liều mạng sống đến nơi không ai đến được?

- Đăm San:

Ta đến xin Mặt Trời mọc lên

Cho buôn làng ta sống lại

- CGTMT:

Ta sẽ xin với Cha ta

Tha tội cho chàng và Mặt Trời sẽ mọc

Hãy về đi, cho kịp khi rừng sáp chưa tan.

- Đăm San:

Còn ước nguyện thứ hai

Xin Nàng chấp nhận

- CGTMT:

Còn gì đây nữa, hỡi chàng trai liều lĩnh của cõi Trần?

- Đăm San:

Ta muốn tắm cùng nàng

Ta muốn nàng xoa mùi nghệ lên mình

Hỡi Nữ thần ánh sáng

Hãy về làm vợ ta

Để núi rừng ta mãi xanh tươi

Để buôn làng ta ngày càng giàu mạnh

Để sức lực ta ngày càng cường tráng

Để tên tuổi ta vang đến mọi thần linh

- CGTMT:

Đăm San chàng ơi

Uy danh chàng đã vang lừng đến tận Trời

Nhưng em không thể theo chàng được

Vì em bước đến đâu là lửa cháy

Vì em đi đến đâu là biển cạn, núi khô

Chàng hãy về đi, đừng khao khát điều không thể có

Chàng hãy tỉnh mộng đi, đừng mong chờ điều không thể được

- Đăm San:

Ta muốn nàng dệt chăn ta đắp

Dệt khố áo ta mặc, nấu cơm ta ăn

Ta là Đăm San, người dám nghĩ điều không ai dám nghĩ

Ta là Đăm San, người dám làm điều không thể làm

Ta sẽ không về nếu không có nàng đi theo

Ta sẽ không về nếu ước nguyện ta không thành

- CGTMT:

Nhưng em không thể theo chàng được

Vì em bước đến đâu là lửa cháy

Vì em đi đến đâu là biển cạn, núi khô

Chàng hãy về đi, đừng khao khát điều không thể có

Chàng hãy tỉnh mộng đi, đừng mong chờ điều không thể được

- Đăm San:

Vậy thì từ biệt nàng, ta về với buôn làng thân thuộc của ta

- CGTMT:

Ơi Đăm San!

Có biết lòng ta đã xao xuyến vì chàng?

Hãy ở lại cùng ta trên cõi Trời cao sang

Cùng nhau cai quản Mặt Trời rực rỡ!

- Đăm San

Không thể được Nàng ơi!

Ta yêu Nàng, nhưng cũng yêu vợ ta nàng H’Nhí thủy chung

Yêu buôn làng ta yêu núi yêu rừng

Hãy theo ta về cõi Trần mà ta yêu quý

Hãy đem về ánh sáng cho nương rẫy ta cây lúa đầy bông

- CGTMT:

Nhưng em không thể theo chàng được

Vì em bước đến đâu là lửa cháy

Vì em đi đến đâu là biển cạn, núi khô

Chàng hãy về đi, đừng khao khát điều không thể có

Chàng hãy tỉnh mộng đi, đừng mong chờ điều không thể được

- Đăm San:

Vậy thì từ biệt nàng, ta về với buôn làng thân thuộc của ta

- CGTMT:

Hãy khoan, Mặt Trời sắp mọc

Hãy đợi một vị thần đưa chàng về

Hãy khoan, rừng sáp đen sẽ chôn vùi chàng trên đường về

- Đam San:

Không! Ước nguyện đã không thành, dũng sĩ hổ danh

Mộng ưóc đã không thành, ta xá gì cái chết

(Đăm San quay về, CGTMT đứng gọi theo)

- CGTMT:

Ơi Đăm San bướng bỉnh của ta!

Chàng sẽ không về được đến nhà!

Ôi sao ta phụ tình yêu của chàng

Ôi sao ta không là người con gái của buôn làng

Để sánh duyên cùng người dũng sĩ

Ơi Đăm San! Đăm San!

Cảnh 4: Dàn đồng ca, Đăm San, CGTMT, H’Nhí

- Dàn đồng ca:

Rừng sáp đen! Rừng sáp đen!

Mi đã chôn vùi bao nhiêu anh hùng

Mi đã chôn vùi bao nhiêu khát vọng

Của loài người chinh phục vầng dương

Mặt trời lên, sáp đen mềm dần

Mặt trời chếch, ngựa ngập bùn đến bụng

Mặt trời đến đỉnh đầu, đất loãng ra như nước

Ngựa ngập toàn thân, Đăm San lún sâu vào đất.

- Đăm San: (lún đến cổ, thấy Chim và Bướm bay qua)

Chim chim ơi

Hãy bay lên báo cho Nàng Con Gái Thần Mặt Trời

Đến cứu ta nơi rừng sáp đen đang tan chảy

- CGTMT:

Đăm San chàng ơi

Em hận vì em là Con gái Thần Mặt Trời

Không thể xuống Trần cứu anh được

Trời hỡi Trời, hãy nhìn Đăm San chết mà không ai cứu được

Chàng Đăm San đẹp như một vị Thần!

- Đăm San:

Bướm bướm ơi

Hãy bay ngay về báo cho vợ ta tin dữ

Hãy bay về gọi vợ ta là nàng H’Nhí đến cứu ta

Nơi rừng sáp đen tiếp giáp giữa Đất và Trời

- H’Nhí:

Ơi anh!

Em cách xa anh một trăm đêm, một ngàn ngày

Không làm sao cứu anh được

Em nguyện đổi hết trâu bò, chiêng ché, rừng suối buôn làng lấy sự sống của anh

Nhưng không Thần nào nhận lời em

Em nguyện đổi sự sống của em lấy sự sống của anh

Nhưng cây Thần hồn dòng tộc em không chấp nhận

- Đăm San:

Ôi khát! khát!

Cổ họng ta lửa mặt trời đốt cháy!

Toàn thân ta bùn sôi nung cháy!

Hỡi mưa đại ngàn, hãy trút xuống cho ta!

(Tiếng mưa trút như thác đổ, sấm chớp đùng đùng)

- Đăm San, CGTMT, H’Nhí (tam ca):

Chàng ở giữa Mặt Trời và Mặt Đất

Khát vọng gửi lên Trời, Tình Yêu gắn cùng với Đất

Người dũng sĩ không thể nào chết được

Trận mưa này sẽ đưa chàng tái sinh

Như chồi cây mọc trên thân cây bị cháy

Cảnh 5: H’Nhí, H’Bhí, Đăm San, Dàn đồng ca, Nghệ nhân kể Khan:

- H’Nhí:

Ơ anh!

Nếu anh đang ngủ say thì xin hãy thức dậy!

Nếu anh đang nằm nghỉ thì xin hãy đứng lên!

Nhưng anh không còn thở, còn nghe, để biết em đang nói

Nhưng anh không còn thở, còn nghe, để biết em đang khóc

Giờ đây em như gà mái không gà trống

Như heo cái không heo đực

Như con bò con trâu không người nuôi nấng

Anh ơi!

Giờ đây em như cây đa gãy nửa thân

Như cây sung bị chặt hết nhánh

Như con voi không có nài voi.

- H’Bhí:

Ơ anh!

Anh muốn tìm hoa brang aring thì nó đã mọc phía đông nhà

Anh muốn tìm hoa epang thì nó đã mọc phía đông kho lúa

Nhưng anh lại muốn con gái Thần Mặt Trời

Để đến nỗi phải chết trong rừng hoang

Không có ai nắn chân tay

Không có ai vuốt mắt

Ơ anh!

Buôn làng ta giờ đây không nghe gà trống gáy

Không nghe tiếng ngựa kêu

Chiêng trống đều im tiếng

Đàn bò anh mua đã thành bò rừng

Đàn gà đã thành đàn chim gầm ghì bay vào rừng

Chúng em biết sống làm sao, anh ơi!

- Đăm San:

Ơi các em!

Kiếp này, đời này anh phải xa em

Nhưng hãy đợi anh trở lại

Trong một thân hình Đăm San kiếp mới

Anh sẽ nằm trên võng, tóc buông đầy một chiếc chiêng đồng

Đợi hai em đến hỏi làm chồng.

- Đăm San, H’Nhí, H’Bhí (Cầm tay nhau tam ca):

Ta đợi gặp lại nhau em/anh nhé

Ta lại cưỡi chung một bành voi về buôn

(Đăm San): - Anh lại đi làm nương, bắt cá

(H’Nhí, H’Bhí): - Em lại ở nhà dệt khố, áo chờ anh

Buôn làng ta lại mạnh giàu, danh tiếng vang bốn cõi

Tình yêu ta lại rực rỡ như bảy sắc cầu vồng.

- Đồng ca:

Tôi đã kể bạn nghe chuyện chàng Dũng sĩ Đăm San

Con người của Tự Do, của những Khát vọng lớn

Và chuyện tình của chàng với nàng H’Nhí

Mối tình bất tử như núi rừng Tây Nguyên

Dàn đồng ca vocalise một âm điệu bi hùng làm nền cho Nghệ nhân kể Khan ra sân khấu, ngồi kể đoạn kết thúc Klei Khan Y Đăm San.

Cây bông bắn tung ánh sáng ngũ sắc lên trời.

Ảnh: – Chiến sĩ Tây Nguyên (ảnh chụp đầu TK 20)

- Hoàng Hưng và một nghệ nhân dân ca Ê Đê

Comments are closed.