Vì sao ti?ng Vi?t không cùng ngu?n g?c v?i ti?ng Hán?

Nguy?n H?i Honh

M?i quan h? gi?a ti?ng Vi?t v?i ti?ng Hn l m?t v?n ?? l?n lun ???c m?i ng??i quan tm v l ??i t??ng nghin c?u c?a gi?i ngn ng? h?c Vi?t Nam c?ng nh? qu?c t? trong g?n 150 n?m nay. M?t s? k?t qu? nghin c?u lin quan ? ???c cng b?, trong ? tc ph?m xu?t b?n g?n ?y nh?t l cu?n L?ch s? ngn ng? ng??i Vi?t [1] dy h?n 600 trang, ghi l?i k?t qu? ngt 50 n?m nghin c?u v?n ?? trn c?a nh ngn ng? h?c Vi?t Nam n?i ti?ng gio s?, ti?n s? Tr?n Tr Di. Tc gi? ??a ra m?t s? quan ?i?m ?ng ch v? ngu?n g?c ti?ng Vi?t v ngu?n g?c dn t?c ta, l nh?ng v?n ?? m?i ng??i ??u r?t quan tm. V v?y tuy l k? ngo?i ??o v?i ngn ng? h?c nh?ng ng??i vi?t bi ny v?n xin pht bi?u m?t vi ki?n nh?, n?u c sai st, mong ???c qu v? ch? gio.

Thng th??ng khi nghin c?u ngu?n g?c c?a m?t ngn ng?, bao gi? ng??i ta c?ng tr??c h?t ??nh v? ngn ng? ? thu?c vo nhm ngn ng? no, nhnh ngn ng? no, cu?i cng thu?c ng? h? no. Hi?u ??n gi?n, ng? h? (h? ngn ng?, language family) l tn g?i chung m?t t?p h?p cc ngn ng? c cng ngu?n g?c; nh? v?y cc ngn ng? khc ng? h? th khng c chung ngu?n g?c.

Sch L?ch s? ngn ng? ng??i Vi?t c nu v?n ?? cha c? J. S. Theurel t?ng ??a ra nh?n xt ti?ng Vi?t ph?n l?n b?t ngu?n t? ti?ng Hn c ghi trong cu?n Dictionarium Anamitico Latinum (T? ?i?n Annam-Latin) c?a Theurel, ?n hnh t?i Ninh Ph n?m 1877 [2]. Nh?n xt ny d?a trn ch?ng c? hi?n nhin l trong ti?ng Vi?t c r?t nhi?u t? g?c Hn v c m?t s? hi?n t??ng ng? php r?t gi?ng ti?ng Hn, v th? ???c m?t s? ng??i tn ??ng, hnh thnh quan ?i?m cho r?ng ngn ng? c?a ng??i Vi?t c ngu?n g?c ? ti?ng Hn, ti?ng Vi?t l m?t ngn ng? thu?c nhm ti?ng Hn c?a ng? h? Hn-T?ng (Sino-Tibetan), ngh?a l ti?ng Vi?t, ti?ng Hn c chung ng? h?, t?c chung ngu?n g?c. T? ? suy ra ng??i Vi?t c ngu?n g?c ? ph??ng B?c, v? sau di c? xu?ng mi?n Nam. R?t cu?c v?n ?? ny c lin quan t?i ngu?n g?c dn t?c ta.

N?m 1912, nh khoa h?c ng??i Php ? Vi?n Vi?n ?ng Bc c? Henri Maspro (1883-1945) nh?n ??nh ti?ng Vi?t c ngu?n g?c nhm ti?ng Thi (Taic). C?n c? vo nh?ng ch?ng c? m?i r?t chi ti?t v c tnh h? th?ng ch? y?u v? ng? m, d?a trn l?p lu?n ch?t ch?, Maspro ??a ra nh?ng k?t lu?n thuy?t ph?c ???c gi?i ngn ng? h?c su?t n?a th? k? sau ?, th?m ch sang th? k? XXI v?n c ng??i ?ng h?. Hi?n nay ta bi?t, ti?ng Thi thu?c ng? h? Tai-Kadai, khc v?i ng? h? c?a Hn ng?, nh? v?y ngh?a l Maspro cho r?ng ti?ng Vi?t khng cng ngu?n g?c v?i ti?ng Hn.

Nh?ng ??n cc n?m 1953, 1954 v 1966, m?t nh ngn ng? h?c ng??i Php r?t n?i ti?ng l Andr-Georges Haudricourt (1911-1996) cng b? m?y bi bo ph?n bc quan ?i?m ni trn, cho r?ng ti?ng Vi?t c ngu?n g?c Mn-Khmer, thu?c ng? h? Nam (Austroasiatic), ngh?a l khng cng ngu?n g?c v?i ti?ng Thi ho?c ti?ng Hn. L?p lu?n c?a Haudricourt r?t v?ng ch?c v c nhi?u ch?ng minh ??y s?c thuy?t ph?c, ???c nhi?u nh ngn ng? h?c Vi?t Nam v n??c ngoi tn thnh.

Trong nghin c?u, cc h?c gi? ??u xem xt m?i quan h? ??i ?ng t? v?ng gi?a ti?ng Vi?t v?i cc ngn ng? ??i chi?u v chia t? v?ng lm hai l?p: t? c? b?n v t? v?n ho. T? c? b?n l nh?ng t? v?ng thng d?ng nh?t, nh? t? m t? cc b? ph?n c? th? con ng??i (chn, tay, m?t, m?i), t? nhn x?ng (b?, m?, con, ti, tao, my), tn cc v?t xung quanh (nh, c?a, tr?i, ??t, tr?ng, sao), s? ??m (m?t, hai, ba), tn gia sc (ch, mo, tru, b, l?n), nhu c?u s?ng (?n, u?ng, b, ?a, ?i), c?m nh?n (?au, gi?n, vui, bu?n), v.v., l nh?ng t? lin quan t?i ngu?n g?c con ng??i, ngu?n g?c ngn ng?, l nh?ng t? con tr? ni ???c khi b?t ??u bi?t ni, ch?a b? ?nh h??ng c?a ngn ng? khc. T? thu?n Vi?t trong ti?ng Vi?t ho?c t? thu?n Hn trong ti?ng Hn ??u thu?c lo?i t? c? b?n.

Nh?ng t? ng? c ???c sau khi ti?p xc v?i m?t n?n v?n ho khc th thu?c lo?i t? v?n ho, th??ng l nh?ng t? c tnh ch?t tr?u t??ng, t? t??ng, khi ni?m, thu?c l?nh v?c v?n ho, v d?: ?ng, ty, ??o, l. T? v?n ho th??ng xu?t hi?n sau t? c? b?n hng nghn n?m, v th? n khng c lin quan ??n ngu?n g?c ngn ng?. Khi xc ??nh ngu?n g?c ngn ng?, nh?t thi?t ph?i d?a vo cc t? c? b?n m khng d?a vo cc t? v?n ho.

Sau khi phn lo?i t? v?ng, Haudricourt nh?n th?y s? l??ng t? thu?n Vi?t t??ng ?ng v?i t? trong ngn ng? Mn-Khmer th nhi?u h?n s? l??ng t? thu?n Vi?t t??ng ?ng v?i t? trong ti?ng Thi, t? ? ng k?t lu?n ti?ng Vi?t c ngu?n g?c Mn-Khmer ch? khng ph?i c ngu?n g?c Thi. Khi nghin c?u v?n ?? thanh ?i?u c?a ti?ng Vi?t, ng c?ng ?i t?i k?t lu?n nh? v?y.

T? v?ng ti?ng Vi?t hi?n ??i g?m t? thu?n Vi?t, t? Vi?t g?c Hn (t?c t? Hn-Vi?t), v t? ngo?i lai. T? thu?n Vi?t ra ??i cng v?i ti?ng Vi?t, g?n v?i ngu?n g?c dn t?c, th? hi?n tnh c?i ngu?n c?a ngn ng?, thu?c vo l?p t? c? b?n. T? Vi?t g?c Hn ra ??i sau khi n??c ta ti?p xc n?n v?n ho Trung Hoa, cho nn thu?c l?p t? v?n ho. T? ngo?i lai ra ??i sau khi Vi?t Nam ti?p xc v?n ho u M?, v d? cc t? pho mt, t, s (show), y-ai (AI).

T? Hn-Vi?t l lo?i t? v?ng do t? tin ta sng t?o ra trong qu trnh ti?p nh?n ch? Hn. Thng th??ng ng??i h?c ch? Hn ??u ph?i ??c ch? theo m ti?ng Hn. Nh?ng ch? Hn l?i khng c pht m th?ng nh?t trong ton Trung Qu?c, m m?i vng pht m theo cch ring g?i l ph??ng ng? (ti?ng ??a ph??ng). Ng??i Trung Qu?c sang ta ni nhi?u ph??ng ng? khc nhau, ng??i Vi?t khng bi?t nn ??c ch? Hn theo cch pht m no, ?y l kh kh?n l?n nh?t khi h? h?c ch? Hn.

?? v??t qua kh kh?n trn, t? tin ta ? sng t?o ra cch ??c ch? Hn theo m ti?ng Vi?t m khng ??c theo m Hn, t?c Cch phin m ch? Hn thnh t? Hn-Vi?t. M?i ch? Hn ??n m ???c phin m thnh m?t t? Hn-Vi?t, t? ny c m ??c th?ng nh?t trong ton dn Vi?t, g?i l m Hn-Vi?t. m ??c ?y ???c ch?n g?n gi?ng m ??c t? v?ng ti?ng Hn, v th? h?u h?t t? Hn-Vi?t ??c ln nghe g?n gi?ng t? ti?ng Hn. V d? ch? ?ti?ng Hn ??c u?n, ta ??c ti?ng Vi?t l v?n. Qua ? ? th?c hi?n phin m ton b? ch? Hn sang ti?ng Vi?t, m??n ???c ton b? kho ch? Hn v? dng, nh?ng ch? m??n ch? Hn m khng m??n ti?ng Hn. Do ti?ng Hn v ti?ng Vi?t ??u l ngn ng? ??n m ti?t (??n l?p, monosyllabic) nn vi?c phin m m?t ??i m?t t??ng ??i thu?n ti?n. T? Hn-Vi?t l k?t qu? phin m ch? Hn, v ch? Hn tr? thnh k t? ghi t? Hn-Vi?t, nh?ng khng ghi ???c t? thu?n Vi?t. V d? ch? Hn ?? ghi t? Hn-Vi?t v?n ho.

T? Hn-Vi?t l t? vay m??n c?a ch? Hn. Nh? m??n thm t? ngo?i nn kho t? v?ng ti?ng Vi?t t?ng ln nhi?u v ngy cng t?ng. N?m 1912 Maspro ni t? Hn-Vi?t chi?m 60% t?ng s? t? ti?ng Vi?t. N?m 2001 Cao Xun H?o ni t? l? ny l 70%. Ngh?a l ch? Hn vo Vi?t Nam ? lm s? l??ng t? ti?ng Vi?t t?ng 2,5-3 l?n. Trong th?c t?, ng??i Vi?t dng t? r?t linh ho?t, nh? ghp v?i t? thu?n Vi?t (ti ?n, c?n ngho) ho?c ghp t? Hn-Vi?t v?i nhau khng theo quy t?c gi? g?c Hn (bn d?n, gi?i ngn), cho nn kho t? v?ng ti?ng Vi?t c kh? n?ng t?ng v h?n.

T? Hn-Vi?t cn gip ng??i Vi?t thu?n l?i chuy?n ng? cc t? v?ng ngo?i v?n: khi ?y ch? c?n ??c m Hn-Vi?t c?a t? Hn ho?c t? Kanji m ng??i Trung Qu?c ho?c ng??i Nh?t chuy?n ng? t? ngo?i v?n ?, l ???c k?t qu?. V d? t? ti?ng Anh pragmatism, ng??i Nh?t chuy?n sang ch? Kanji l ????, ta ??c Hn-Vi?t l th?c d?ng ch? ngh?a, ???c ngay k?t qu? c?n tm.

Tm l?i sng ki?n phin m ch? Hn thnh t? Hn-Vi?t ? gip ng??i Vi?t thu?n l?i ti?p nh?n ch? Hn m hon ton khng ni ti?ng Hn, ??ng th?i lm cho kho t? v?ng ti?ng Vi?t c kh? n?ng pht tri?n h?u nh? v h?n. ?y l m?t thnh t?u ki?t xu?t v? ngn ng? h?c c?a t? tin ta.

Th? nh?ng khng th? v ti?ng Vi?t c nhi?u t? g?c Hn m cho r?ng ti?ng Vi?t c ngu?n g?c ? ti?ng Hn, b?i l? t? Hn-Vi?t khng ph?i l t? c? b?n, m thu?c l?p t? v?n ho, ch? xu?t hi?n sau khi ng??i Vi?t ti?p xc v?n ho Trung Hoa, t?c khi n??c ta b? Tri?u ? thn tnh v ng??i Vi?t b?t ??u h?c Hn ng?, ngh?a l sau t? thu?n Vi?t nhi?u nghn n?m, do ? t? Hn-Vi?t d nhi?u ??n ?u c?ng khng ?nh h??ng g ??n ngu?n g?c ti?ng Vi?t.

Khi so snh cc t? thu?n Vi?t v?i cc t? thu?n Hn, c?ng khng th?y t? thu?n Vi?t no c m ??c gi?ng v?i t? thu?n Hn t??ng ?ng. S? khc nhau v? t? c? b?n ch?ng t? ti?ng Vi?t khng cng ngu?n g?c v?i ti?ng Hn. ?i?u ? cn ???c ch?ng t? ? ch? ti?ng Vi?t c ng? m phong ph (g?p 14 l?n ti?ng Hn) v ng? php khc ti?ng Hn. T? Hn-Vi?t ???c dng theo ng? php ti?ng Vi?t, do ? ng??i Trung Qu?c khng th? nghe hi?u cu ti?ng Vi?t c nhi?u t? Hn-Vi?t, tuy r?ng nhn ch? th hi?u. Ngh?a l ti?ng Vi?t tuy?t ??i khng ph?i l m?t ph??ng ng? c?a ti?ng Hn.

T? Hn-Vi?t ch? l t? vay m??n (loan words) Hn ng?. Cc ngn ng? trn th? gi?i ??u c vay m??n t? v?ng c?a cc ngn ng? khc. Ti?ng Trung Qu?c hi?n ??i c kho?ng 70% t? thu?c l?nh v?c khoa h?c x h?i-nhn v?n l t? vay m??n ti?ng Nh?t. ? l nh?ng t? v?ng ng??i Nh?t chuy?n ng? t? ti?ng Anh, Php, Ty Ban Nha sang ch? Kanji (ch? Hn-Nh?t), v d? cc t? government, people, economy chuy?n ng? thnh chnh ph?, nhn dn, kinh t?. Ngn ng? h?c cho bi?t: t? v?n ho th??ng d? vay m??n, cn t? c? b?n th hi?m khi c vay m??n. V d? tn ti?ng Vi?t g?i cc b? ph?n c? th? con ng??i khc xa tn g?i t??ng ?ng trong cc th? ti?ng khc. Thi?n ngh? c th? suy ra ban ??u dn ta ch? ni cc t? thu?n Vi?t, sau khi ti?p nh?n ch? Hn th b?t ??u ni cc t? Hn-Vi?t, v ngy cng ni nhi?u, nh?t l khi ni ?? ti x h?i, th?i s?, ngh? lu?n, ??c bi?t trong v?n b?n, sch bo. Nh? trong Hi?n php Vi?t Nam, t? l? t? Hn-Vi?t ln t?i kho?ng 90%.

Hi?n nay gi?i ngn ng? h?c chnh th?ng Vi?t Nam v th? gi?i x?p ti?ng Vi?t thu?c ng? h? Nam , nhnh Mn-Khmer, nhm ti?ng Vi?t (Vietic, Vi?t-M??ng); Hn ng? thu?c ng? h? Hn-T?ng. Vi?c ti?ng Vi?t, ti?ng Hn thu?c hai ng? h? khc nhau ch?ng t? ngn ng? Vi?t khng cng ngu?n g?c v?i ngn ng? Hn. ?y l m?t k?t lu?n quan tr?ng thu ???c sau 150 n?m nghin c?u v?n ?? ngu?n g?c ti?ng Vi?t. Trn c? s? ?y GS Tr?n Tr Di nh?n ??nh: Nh? v?y th c?i ngu?n v?n ho Vi?t Nam c?ng khng th? chung ngu?n g?c v?i v?n ho Hn.

Thi?n ngh? v ti?ng Vi?t khc ng? h? v?i cc ngn ng? Bch Vi?t, suy ra ti?ng Vi?t c?ng khng cng ngu?n g?c v?i cc ngn ng? Bch Vi?t, v d? nghin c?u c?a L??ng ?nh V?ng cho r?ng Trng ng? l h?u du? c?a ngn ng? L?c Vi?t [3] thu?c ng? h? Tai-Kadai, cc ngn ng? khc c?a Bch Vi?t ??u thu?c ng? h? Hn-T?ng.

Tc gi? sch L?ch s? ngn ng? ng??i Vi?t cn ??a ra m?t nh?n ??nh quan tr?ng: V? m?t ngn ng?, ? c ?? c? s? ?? cho r?ng c?ng ??ng ng??i ni ti?ng Vi?t th?c s? l m?t trong nh?ng c?ng ??ng c? dn b?n ??a chnh t? th?i ti?n s? c?a vng ?ng Nam v?n ho, ch? hon ton khng ph?i l nh?ng c? dn di c? t? ph??ng B?c t?i. ?y l m?t quan ?i?m ?ng ??n v? l?ch s? dn t?c Vi?t, l k?t qu? nghin c?u d?a trn s? tm hi?u ngu?n g?c ngn ng? c?a dn t?c trong s? so snh v?i ngn ng? cc dn t?c ? g?n, t?c d?a trn cc nguyn t?c c c?n c? khoa h?c tin c?y c?a ngn ng? h?c l?ch s? v so snh (Historical-Comparative Linguistics).

K?t lu?n ni trn cho th?y dn t?c Vi?t ???c hnh thnh trn m?nh ??t ny t? th?i ti?n s?, t?c kho?ng h?n 20 nghn n?m tr??c. Theo thuy?t ?i kh?i chu Phi (Out of Africa), c th? tr??c ? t? tin ta t? chu Phi di c? t?i ?y. N?m 1923, nh kh?o c? Madeleine Coloni pht hi?n di c?t ng??i Vi?t cng n?n v?n ho c?a h? trong hang ? ? t?nh Ho Bnh, cc di v?t ny c nin ??i 18.000 n?m tr??c Cng nguyn. Hi?n nay Trung tm Nghin c?u Ti?n s? ?ng Nam c?a Ti?n s? Nguy?n Vi?t v?n ti?p t?c khai qu?t di v?t c?a n?n V?n ho Ho Bnh.[4].

L?ch s? lu ??i gip cho ng??i Vi?t c ?? th?i gian t?o ???c m?t ngn ng? chn mu?i, c?c giu m ti?t (syllable). So v?i Hn ng?, ti?ng Vi?t c s? m ti?t c? b?n nhi?u g?p 10 l?n, s? m ti?t chi ti?t g?p 14 l?n. [5], [6], [7]. ?u th? ? lm cho ti?ng Vi?t tr? nn v?ng b?n khng d? b? ??ng ho b?i cc ngn ng? ngho ng? m nh? Hn ng?.

Thi?n ngh?, k?t lu?n ng??i Vi?t hon ton khng ph?i l c? dn di c? t? ph??ng B?c t?i cho th?y dn t?c ta th?i c? khng c quan h? g?n g?i v?i cc dn t?c ? pha B?c bin gi?i Trung-Vi?t, v?i nhm b? t?c g?i l Bch Vi?t, ch?ng nh?ng v? ??a l ? xa cch h? m v? ngn ng? hon ton khng chung ngu?n g?c: ngn ng? cc t?c ? ??u thu?c ng? h? khc ng? h? c?a ti?ng Vi?t. C th? suy ra ng??i Vi?t nguyn thu? s?ng ? vng ni S?n La-Ho Bnh-Thanh Ho, v? sau cc b? t?c ng??i Kinh di chuy?n d?n xu?ng vng trung du Yn Bi, Ph Th?, trong kho?ng 2000 n?m g?n ?y di chuy?n d?n xu?ng vng chu th? sng H?ng sau khi con sng ny hon thnh vi?c b?i ??p vng cu?i sng. [8]. Ring cc b? t?c ng??i M??ng anh em g?n nh?t c?a ng??i Kinh th v?n ? l?i vng ni cho ??n nay.

C?n nh?n m?nh, vi?c ng??i Vi?t dng ch? Hn nh?ng hon ton khng ni ti?ng Hn ? mang l?i k?t qu? t?t nhin l tuy v?n ho Vi?t trong h?n 1000 n?m B?c thu?c t?ng b? Hn ho m?nh m?, nh?ng ti?ng Hn khng th? ??ng ho ???c ngn ng? c?a ng??i Vi?t. Nh? gi? ???c nguyn v?n ti?ng m? ?? m dn t?c cng qu?c gia ny t?n t?i ??n ngy nay ?y l th?ng l?i v? ??i nh?t trong l?ch s? dn t?c Vi?t Nam. Ai c?ng bi?t v?n ho Hn c s?c ??ng ho r?t m?nh. V d? dn t?c Mn t?ng chi?m ?ng cai tr? Trung Qu?c 276 n?m, th?i k? ??u h? ra s?c Mn ho ngn ng? v v?n ho c?a ng??i Hn, nh?ng ch? sau m?t th? k?, chnh h? l?i b? Hn ho, ton b? dn t?c Mn ch? ni ti?ng Hn, dng ch? Hn.

Th?i B?c thu?c c nhi?u ng??i Bch Vi?t (ch? y?u l binh lnh) sang Vi?t Nam ??nh c?, ngn ng? c?a h? c tc ??ng ??n k?t qu? phin m ch? Hn, t?c t? Hn-Vi?t. V d? ch? Hn ??ti?ng Qu?ng ?ng l ho?c ch?p, t? Hn-Vi?t l h?c t?p, tuy r?ng ti?ng B?c Kinh l xu? x. Nh?ng v h? nhanh chng b? Vi?t Nam ho (l?y v? Vi?t, con chu ni ti?ng Vi?t) cho nn ?nh h??ng c?a ngn ng? Bch Vi?t ??i v?i ti?ng Vi?t h?u nh? khng c g ?ng k?.

Tm l?i, ti?ng Vi?t l ngn ng? g?n g?i nh?t v?i Hn ng? v ch?u ?nh h??ng l?n c?a Hn ng? nh?ng l?i khng cng ngu?n g?c v?i Hn ng? v khng b? Hn ho cho d Vi?t Nam t?ng l qu?n huy?n c?a Trung Qu?c trong h?n 1000 n?m. Ch?ng r cn c dn t?c no khc t?ng lm ???c ?i?u k? di?u t??ng t??

Ghi ch:

[1] Tr?n Tr Di: L?ch s? ngn ng? ng??i Vi?t Gp ph?n tm hi?u v?n ho Vi?t Nam, Nxb ?HQGHN, 2022.

[2] Joseph Simon Theurel, 1829-1868, ng??i Php, Gim m?c Gio ph?n H N?i 1859-1868. Nh th? K? S? (Ninh Ph) ? th? tr?n Ki?n Kh, H Nam thu?c Gio ph?n H N?i l m?t trong b?n nh th? ? Vi?t Nam ???c phong l V??ng cung Thnh ???ng.

[3] ???: ?????????????, 2017?.

[4] V?n ho Ho Bnh: N?n v?n ho ti?n s? ??c ?o. Bo ?i?n t? Chnh ph?, 30/8/2023.

[5] Nguy?n Quang H?ng: m ti?t v lo?i hnh ngn ng?, Nxb ?HQG H N?i, 1995.

[6] ???: ???????????, ?????, 2001?.

[7] Nguy?n H?i Honh: M?t vi tm ti v? ngn ng?, t?p ch Tia Sng s? 11/2020.

[8] Li Tana: A Historical Sketch of the Landscape of the Red River Delta Cambridge University Press, 2016.

Comments are closed.