Bùi Thanh Phương
Có những món nợ trong đời không thể trả bằng tiền bạc. Đó là món nợ ân tình, đôi khi người ta mang theo mãi cho đến tận cuối đời.
Bức tranh Phố Hàng Thiếc của Bùi Xuân Phái đã được treo suốt mấy chục năm trong phòng khách nhà văn Nguyễn Tuân. Đến năm 1984, khi hay tin Bùi Xuân Phái lần đầu tiên được phép tổ chức triển lãm cá nhân, Nguyễn Tuân vô cùng phấn khởi. Ông liền đem bức tranh ấy đến trả lại cho bạn, với mong muốn góp thêm một tác phẩm quý vào cuộc triển lãm đầu tiên trong đời họa sĩ.
Hôm cuối cùng tuyển chọn tranh để trưng bày, Bùi Xuân Phái nói với tôi:
– Bức Phố Hàng Thiếc này đầy ắp kỷ niệm đối với bố. Xem lại thấy xúc động lắm, nhưng có lẽ không nên bày. Bố không muốn người ta đặt câu hỏi: Vì sao năm 1952, Thủ đô chưa được giải phóng mà Bùi Xuân Phái đã có mặt ở Hà Nội rồi?
Sở dĩ ông có nỗi băn khoăn ấy là bởi năm 1952, vì lý do sức khỏe và người vợ trẻ sắp sinh con, hai ông bà đã rời vùng kháng chiến để trở về Hà Nội.
Khi đem bức tranh đến, Nguyễn Tuân đã nói với bạn:
– Tôi chơi và ngắm bức này đã lâu rồi. Bây giờ nên để công chúng có cơ hội được thấy phố Phái ở thời kỳ đầu tiên. Sau này ông vẽ đền cho tôi bức khác. Tôi thích có một bức chân dung Nguyễn Tuân do ông vẽ.
Bùi Xuân Phái vui vẻ nhận lời.
Tôi vẫn còn nhớ rất rõ hình ảnh nhà văn Nguyễn Tuân ngồi làm mẫu cho bố tôi vẽ chân dung. Ngày ấy tôi còn khá trẻ, có được một chiếc máy ảnh là cả một ước mơ xa xỉ. Bởi thế, tôi đã bỏ lỡ biết bao cơ hội ghi lại những khoảnh khắc quý giá trong những cuộc gặp gỡ của các văn nghệ sĩ thời ấy.
Không có ảnh để lưu giữ, nhưng những hình ảnh ấy vẫn còn nguyên vẹn trong trí nhớ tôi. Cả hình lẫn tiếng, cả những câu chuyện và dáng vẻ của từng người, tưởng như chỉ mới hôm qua.
Bức chân dung Nguyễn Tuân được Bùi Xuân Phái hoàn thành ngay trong buổi chiều hôm ấy.
Nguyễn Tuân rất hài lòng. Nhưng vì tranh vừa vẽ xong, sơn còn ướt nên ông chưa thể mang về. Đành gửi lại nhà họa sĩ, đợi đến khi tranh khô.
Vài hôm sau, nhà sưu tập Nguyễn Bá Đạm đến chơi. Vừa nhìn thấy bức chân dung Nguyễn Tuân treo trên tường, ông đã bị mê hoặc.
Bằng những nét vẽ xuất thần, Bùi Xuân Phái không chỉ diễn tả được diện mạo mà còn nắm bắt được cả phong thái và thần khí của nhà văn Nguyễn Tuân, một con người tài hoa, uyên bác và đầy cá tính.
Không cưỡng lại được sức quyến rũ của bức tranh, Nguyễn Bá Đạm ngỏ ý muốn mua và đưa ra một mức giá cao hơn tất cả những lần trước ông từng mua tranh của Bùi Xuân Phái.
Trước lời đề nghị ấy, bố tôi có phần bối rối. Ông nói:
– Bức chân dung này đã thuộc về nhà văn Nguyễn Tuân rồi. Tôi phải hỏi ý kiến ông ấy xem thế nào đã.
Hôm Nguyễn Tuân trở lại để nhận tranh, Bùi Xuân Phái kể cho bạn nghe chuyện Nguyễn Bá Đạm muốn mua bức chân dung.
Vốn cũng quen thân với nhà sưu tập này, Nguyễn Tuân nghe xong liền vui vẻ bảo:
– Thôi, bán cho luy ông ạ! Đây là dịp tốt để ông có thể mua thêm được nhiều họa phẩm mà tiếp tục sáng tác. Thôi cứ thong thả, hôm nào tôi lại đến làm mẫu cho ông vẽ bức chân dung khác.
Vậy là bức chân dung Nguyễn Tuân đã về tay nhà sưu tập Nguyễn Bá Đạm.
Còn lời hẹn giữa hai người bạn thì vẫn để đấy.
Ai cũng nghĩ rằng sẽ còn nhiều dịp khác. Nguyễn Tuân vẫn có thể đến ngồi làm mẫu, Bùi Xuân Phái vẫn có thể vẽ thêm một bức chân dung nữa. Chuyện tưởng đơn giản như thế, có gì mà phải vội vàng?
Nhưng cuộc đời đâu phải lúc nào cũng chiều theo những dự định của con người.
Nguyễn Tuân lâm bệnh nặng rồi qua đời năm 1987. Ông đã không bao giờ có dịp trở lại xưởng vẽ của Bùi Xuân Phái để ngồi làm mẫu thêm một lần nào nữa.
Ngày tiễn biệt bạn, Bùi Xuân Phái buồn bã thở dài:
– Thế là mình mang mãi món nợ với Nguyễn Tuân.
Một câu nói giản dị mà tôi nhớ mãi.
Bởi đó không phải món nợ của một bức tranh, càng không phải món nợ tiền bạc. Đó là món nợ của một lời hứa, của sự tin cậy và của tình bạn chân thành giữa hai con người tài hoa, đã từng cùng nhau đi qua biết bao năm tháng thăng trầm của cuộc đời.
Nguyễn Tuân đã nhường lại bức chân dung của chính mình để bạn có thêm tiền mua màu, mua toan mà tiếp tục vẽ. Còn Bùi Xuân Phái, cho đến ngày tiễn biệt bạn, vẫn day dứt vì chưa thực hiện được lời hứa năm nào.
Có những món nợ không ai đòi, nhưng người mắc nợ lại chẳng bao giờ quên.
Và có lẽ, chính những món nợ ân tình như thế đã làm nên vẻ đẹp của tình bạn giữa những con người thuộc một thế hệ nghệ sĩ mà hôm nay, mỗi khi nhớ lại, tôi vẫn thấy vừa cảm động, vừa tiếc nuối.
Ghi chú ảnh
Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tuân và Trần Văn Lưu trong một cuộc gặp gỡ thân tình. Một căn phòng nhỏ, sách vở và tranh ảnh ngổn ngang, nhưng dường như câu chuyện giữa những người nghệ sĩ mới là thứ làm đầy không gian.
Nhìn tấm ảnh, có thể cảm nhận được một thời văn nghệ Hà Nội rất riêng: người viết, người vẽ, người làm nhiếp ảnh tìm đến nhau không bởi những nghi thức long trọng, mà bằng tình bạn, bằng những câu chuyện về nghệ thuật và cuộc đời.
Thời gian đã đưa cả ba người đi xa, nhưng khoảnh khắc ấy còn ở lại. Một tấm ảnh không chỉ giữ lại chân dung ba con người, mà còn giữ lại không khí của một thời Hà Nội đã trở thành ký ức.