Tino Cao
Mới bốn ngày trước, 24 tháng Chín, những người từng học, từng đọc, từng kính trọng một đời trí thức và đức tin còn gửi về Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương những lời mừng thọ tuổi 102. Một trăm lẻ hai năm, quãng đời hiếm có của một con người đã đi qua gần trọn những biến thiên lớn nhất của lịch sử Việt Nam thế kỉ 20 và những thập niên đầu thế kỉ 21. Những lời chúc ấy tưởng còn nguyên hơi ấm, thì tối thứ Hai, ngày 28 tháng Chín năm 2026, lúc 20 giờ 15 phút, Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương đã được Chúa gọi về nhà.
Bốn ngày nằm giữa sinh nhật cuối cùng và từ biệt cõi đời. Ngắn ngủi đến mức người ta chưa kịp thôi vui vì hôm qua Thầy vẫn còn đó thì hôm nay hàng ngàn người đã phải cúi đầu trước tin buồn. Những lời chúc thọ bỗng chốc thành lời cầu nguyện. Một đời người hơn một thế kỉ, đi qua chiến tranh, chia cắt, lưu lạc, tù đày, giảng đường, tu viện và bao biến thiên của thời cuộc đất nước, cuối cùng khép lại trong một buổi tối bình an. Với người Công giáo, đó là giờ trở về. Với những ai từng biết Thầy, đó còn là giây phút một nhân cách lớn của giới trí thức Việt Nam khuất bóng thế gian.
Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương sinh ngày 24 tháng 9 năm 1925, tại làng Thịnh Xá, Hương Sơn, Hà Tĩnh, trong một gia đình Nho học danh giá. Thân phụ là cụ Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm, từng làm quan triều Nguyễn. Anh ruột của Thầy là bác sĩ, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện. Trong một gia đình như thế, chữ nghĩa không phải chỉ để tiến thân. Học vấn đi liền với đạo lí, và người có học phải tự thấy mình mang một phần trách nhiệm trước xã hội và thời cuộc.
Từ chiếc nôi Nho học, Nguyễn Khắc Dương đi đến một lựa chọn tinh thần khác thường đối với một thanh niên Việt Nam vào nửa đầu thế kỉ trước. Khi theo học tại trường Thiên Hựu (Collège de la Providence) ở Huế, Thầy có duyên lành được tiếp xúc sâu hơn với Kitô giáo. Đầu năm 1949, tại Nghĩa Yên, Thầy lãnh nhận Bí tích Rửa tội và chọn thánh Stéphane làm thánh bổn mạng.
Sự trở lại ấy không khiến Thầy quay lưng với truyền thống đã nuôi dưỡng mình từ thuở nhỏ. Trái lại, từ đó bắt đầu một thao thức theo Thầy gần suốt đời. Người Công giáo Việt Nam phải sống thế nào với đạo hiếu của tổ tiên. Việc thờ kính ông bà có thể gặp gỡ đức tin Kitô giáo ở đâu. Một trí thức Á Đông bước vào triết học phương Tây bằng con đường nào để không đánh mất nền tảng tinh thần đã tạo nên mình. Những câu hỏi ấy theo Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương suốt cuộc đời, trong việc học, việc dạy, đời sống đức tin và những suy tư về con người, văn hóa và Thiên Chúa.
Năm 1950, Nguyễn Khắc Dương bước vào đời sống tu trì với Dòng Franciscain. Sau nhiều biến động, Thầy sang Pháp, học và nghiên cứu triết học tại Đại học Sorbonne, Paris. Con đường học thuật đưa Thầy vào trung tâm của tư tưởng phương Tây, nhưng điều gây ấn tượng nơi Thầy lại là sự khiêm nhường gần như khắc khổ trước tri thức. Thầy không xem triết học như một kho chân lí đã được đóng thành hệ thống để người thầy đem truyền đạt cho học trò. Học, đối với Thầy, trước hết là biết đặt câu hỏi, biết xét lại chính mình và biết thận trọng trước những xác quyết tưởng như đã chắc chắn.
Cuối năm 1965, Nguyễn Khắc Dương trở về Việt Nam và giảng dạy tại Viện Đại học Đà Lạt. Thầy từng đảm nhiệm chức trưởng ban Triết học và quyền khoa trưởng Đại học Văn khoa. Với nhiều thế hệ sinh viên, dấu ấn Thầy để lại nằm ở cách Thầy dạy họ suy tư. Thầy không muốn học trò chỉ ghi nhớ những hệ thống triết học hay những khái niệm đã thành khuôn mẫu. Điều Thầy trao cho họ là thói quen tự hỏi, biết truy đến căn nguyên của một ý tưởng, và sau cùng tự mình chịu trách nhiệm trước những lựa chọn tinh thần của chính mình.
Cuộc đời Stéphane Nguyễn Khắc Dương đi qua gần trọn một thế kỉ nhiều biến động, trong đó có những thời đoạn Thầy phải sống xa môi trường học thuật từng gắn bó với mình. Nhưng dù hoàn cảnh đổi thay, mối liên hệ với sách vở, triết học và việc giảng dạy chưa bao giờ đứt đoạn. Thầy vẫn viết, vẫn trao đổi về triết học và thần học, vẫn dành tâm sức cho nhiều thế hệ chủng sinh, linh mục và trí thức Công giáo. Ở Thầy, người ta kính trọng không chỉ vốn học vấn uyên thâm mà còn ở cách Thầy sống với tri thức, thanh đạm, chuyên cần, không phô trương và luôn xem việc học là một bổn phận phải được tiếp tục bằng sự trao truyền cho người khác.
Có một điều đặc biệt nơi Nguyễn Khắc Dương. Thầy dành gần cả đời để suy nghĩ về con người nhưng lại hết sức dè dặt khi nói về chính mình. Thầy không thích dựng nên một chân dung đạo mạo cho bản thân, càng không muốn biến những khổ nạn đã trải qua thành vốn liếng để đòi hỏi sự tôn kính. Ngay trong hồi kí Thế Tâm của mình, người ta vẫn bắt gặp một Nguyễn Khắc Dương thường xuyên tự xét lại, nhắc đến những điều bất toàn, những sai lầm, những điều đã không làm được. Cách Thầy nhìn lại đời mình có phần nghiêm khắc của một nhà tu và sự tỉnh táo minh triết của một người suốt đời học triết.
Trong con người ấy, Nho giáo và Kitô giáo không đứng thành hai phần tách biệt. Đông phương và Tây phương cũng không phải hai cực để chọn lấy một và loại bỏ một. Suốt đời, Thầy tìm một nơi gặp gỡ mà ở đó đức tin vẫn giữ được đạo hiếu, triết học phương Tây vẫn có thể đi cùng nền tảng văn hóa Việt Nam, và con người bước vào thế giới hiện đại mà không đánh mất phần căn cốt đã nuôi dưỡng tâm hồn. Có lẽ cũng từ đó mà đến tận cuối đời, Nguyễn Khắc Dương vẫn luôn giữ tư thế của một người không ngừng học hỏi, suy tư, tự xét mình và thận trọng trước những điều tuyệt đối. Một đời theo đuổi chân lí, nhưng chưa bao giờ Thầy sống như thể chân lí đã nằm trọn trong tay.
Nhìn lại cuộc đời ấy, hậu bối thấy một hành trình dài hơn một thế kỉ, từ Hương Sơn đến Paris, từ Sorbonne đến Đà Lạt, từ tuổi trẻ trong một gia đình Nho học đến những năm cuối đời của một tín hữu dành phần lớn đời mình cho triết học, thần học và giáo dục. Những thế hệ sau rồi sẽ biết đến Nguyễn Khắc Dương chủ yếu qua sách vở và lời kể của những người từng học, từng gần gũi với Thầy. Những học trò từng ngồi dưới giảng đường ấy, trong đó có nhiều giám mục, linh mục và trí thức Công giáo, rồi cũng thưa dần theo năm tháng. Nhưng điều Thầy để lại vẫn còn trong cách họ suy nghĩ, trong thói quen tự chất vấn, trong ý thức phải tự chịu trách nhiệm trước những lựa chọn tinh thần. Có lẽ đó là phần di sản cao quý nhất của Thầy Nguyễn Khắc Dương.
Giờ đây, cuộc hành trình ấy đã khép lại. Xin cúi chào bái biệt vị hành giả Stéphane Nguyễn Khắc Dương bằng lời cầu nguyện của chính đức tin mà Thầy đã chọn và gìn giữ suốt đời. Xin Thiên Chúa đón nhận người tôi tớ đã hiến dâng trọn đời cho tri thức, con người và đức tin. Xin cho linh hồn Stéphane được yên nghỉ thảnh thơi trong tay Chúa sau một đời đi đến tận cùng những thao thức của trí tuệ và tâm linh. Vĩnh biệt Thầy.
Chân dung Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương. Ảnh: Tino
Thông báo chương trình an táng Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương. Ảnh: Tu đoàn Anh em bác ái Chúa Kitô tôi tớ.