Nguyễn Phú Yên

CHƯƠNG XVI: NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC
Bên cạnh các bài hát trữ tình về quê hương và đôi lứa, các nhạc sĩ cũng đã viết rất nhiều bài hùng ca để thể hiện những cảm xúc phấn chấn, lạc quan đầy hào khí của những thế hệ thanh niên trước những biến đổi của lịch sử đất nước. Những bài hùng ca ấy có thể tìm thấy trong các đề tài sử ca, thanh niên ca, kháng chiến ca, quốc ca và quân ca.
- SỬ CA
Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử của những cuộc chiến chống ngoại xâm. Trong suốt cuộc trường chinh đó, những chiến công vẻ vang của các anh hùng dân tộc, những địa danh lịch sử đã tạo cho nhiều thế hệ người Việt niềm tự hào và hãnh diện. Ngay từ thời kỳ đầu của nền tân nhạc Việt Nam, các nhạc sĩ đã có được nguồn cảm hứng mạnh mẽ về truyền thống đấu tranh của dân tộc. Những bài hát ngợi ca lịch sử đó được hình thành từ rất sớm, tồn tại qua nhiều năm tháng và còn đọng lại mãi trong trong tâm thức của người dân Việt. Những bài sử ca còn để hun đúc tinh thần yêu nước thương nòi cho nhiều thế hệ tương lai.
Theo sách Lĩnh Nam Chích Quái, các bộ chính sử của nước ta đều viết về truyền thuyết Lạc Long Quân kết hôn cùng Âu Cơ, sinh hạ được cái bọc trăm trứng, nở ra trăm người con. Năm mươi con theo cha xuống biển và năm mươi con theo mẹ lên rừng. Con trưởng của Lạc Long Quân được lên ngôi vua nước Văn Lang, trị vì tiếp nối đến 18 đời đều xưng là HùngVương. Tất cả thế hệ con dân Việt đều tôn kính các vua Hùng nên đã lập đền thờ Quốc Tổ.
Từ giai đoạn hình thành nền tân nhạc vào thập niên 1930, chúng ta đã có nhiều bài hát ngợi ca với âm điệu hùng tráng về công đức của các vị vua tổ tiên của nòi giống Việt:
Bốn nghìn năm văn hiến
Nước Nam khang cường
Là nhờ công đức Hùng Vương
Hoa gấm giang sơn này
Cùng chung đắp xây
Bao thời hùng uy vẻ vang.
Đời đời nhớ Hùng Vương
Đã vì quốc dân lập non nước này
Cho cháu con quây quần
Vẽ nên cơ đồ bền vững tới nay.
Việt Nam bao sáng tươi, thề cùng bền gan
Cương quyết xây nhà Nam
Đây cháu con Lạc Hồng từ Bắc chí Nam
Xin đoàn kết tâm đồng.
Non nước Việt Nam nhờ Hùng Vương
Quyết thắng muôn năm
Dòng giống khang cường.
(Thẩm Oánh, Hùng Vương)
- Chúng ta cùng vui ca hát lên
Ta hát lên trước cảnh huy hoàng
Chúng ta cùng vui ca hát lên
Lễ tổ tiên người Văn Lang.
Ta hát lên khúc ca nhịp nhàng
Cùng với nhau lên tiếng vang
Chúng ta cùng nhau lên tiếng ca
Cho vẻ vang thêm nước non nhà.
- Biết bao đời tiên vương nổi lên
Lo đấu tranh đắp lũy xây thành
Biết bao đời tiên vương nổi lên
Giữ núi sông trong thanh danh
Xây nước non với tôi trung thành.
Cùng khắc tên trên sử xanh
Hiến thân mình để lo cho quốc gia
Cho vẻ vang thêm nước non nhà.
(Ngô Ganh, Giỗ Hùng Vương)
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, cuối thời Hùng Vương vua có con gái Mỵ Nương, nhan sắc xinh đẹp. Vua muốn tìm người xứng đáng để gả. Bấy giờ có hai người từ ngoài đến, lạy dưới sân để cầu hôn. Vua lấy làm lạ, hỏi thì họ thưa rằng một người là Sơn Tinh, một người là Thủy Tinh, đều ở trong cõi cả, nghe nhà vua có thánh nữ, đánh bạo đến xin lĩnh mệnh. Vua nói: “Ta có một người con gái, lẽ nào lại được cả hai rể hiền?”. Bèn hẹn đến ngày hôm sau, ai đem đủ sính lễ đến trước thì gả cho người ấy. Hai người vâng lời, lạy tạ ra về. Hôm sau, Sơn Tinh đem châu báu vàng bạc, chim núi thú rừng đến dâng. Vua y hẹn gả con cho. Sơn Tinh đón vợ về ở ngọn núi cao trên núi Tản Viên. Thủy Tinh cũng đem sính lễ đến sau, giận tiếc là không kịp, bèn kéo mây làm mưa, dâng nước tràn ngập, đem các loài thủy tộc đuổi theo. Sơn Tinh có phép thần biến hóa, gọi người Man đan tre làm rào chắn nước, lấy nỏ bắn xuống, các loài trúng tên đều chạy trốn cả. Rốt cuộc Thủy Tinh không thể xâm phạm được núi Tản Viên. Tục truyền Sơn Tinh và Thủy Tinh từ đấy về sau đời đời thù oán, mỗi năm mùa nước to thường vẫn đánh nhau.
Câu chuyện trên được nhạc sĩ Nguyễn Hữu Nhuận (1914-2001) kể lại trong một bài hát được sáng tác năm 1947:
- Trời sáng mơ hồ
Tiếng ai thét làm rung động giang sơn
Ấy khi Thủy Tinh lòng bát ngát
Tình duyên nguồn sầu hơn đòi cơn.
Ôi bao năm ước ao nay bời bời
Cũng vì một phút. Người lòng trắn triu
Vắng xa rồi xa xa ngùn ngụt.
Làn gió xào xạc sấm vang
Sóng trùng muôn đợt cùng dâng
Nước dâng tứ bề thuyền thấp thoáng
Miền xa mờ dần dần ngập dần.
Trời giông tố cứ giây thêm
Đồi xanh nối cao lên
Sóng khơi tung hoành trôi cuồn cuộn
Thần Sơn nhấc đỉnh đồi luôn
Vời vời ai ai lòng rộn rã lòng vui sa đà.
ĐK: Thôi thế thôi, thế thôi,
Nào ai mới thật chồng tôi?
Ôi chàng ôi thôi đừng làm chi
Nước non đầy vơi
Thôi thế thôi, thế thôi,
Lời ai ước hẹn cùng tôi
Ôi chàng ôi, thôi đừng gây thêm u hoài
Đau thương lòng tôi
Thôi thế thôi, thế thôi,
Nào ai mới thật chồng tôi.
Ôi chàng ôi, xin dằn ưu tư
Ôi chàng tiếc chi một kiếp hồng nhan
Mong manh mà thương tàn.
2. Buồn cánh chim trời
Núi xa nhắn làn mây lạnh miền xa
Nhớ thương hoa cỏ lời chiếp chiếp
Buồn kêu buồn lạc nhà chiều tà.
Ôi gian truân với đau sầu
Ngàn ngàn cũng vì một phút
Người lòng trắn triu
Vắng xa rồi xa xa ngùn ngụt.
Dòng nước lưng trời uốn khúc
Gió miền xa gợi sầu xưa
Cánh hoa lờ đờ vờn thấp thoáng
Về nơi trời sà sà đậm đà.
Trời giông tố cứ giây thêm
Đồi xanh nối cao lên
Sóng khơi tung hoành trôi cuồn cuộn
Thần Sơn nhấc đỉnh đồi luôn
Mờ mịt xa xôi buồn rộng rãi
Lời ai vang dài.
(vào ĐK)
(Nguyễn Hữu Nhuận, Sơn Tinh Thủy Tinh)
Theo sử sách, hai bà Trưng Trắc và Trưng Nhị là hai vị anh hùng dân tộc đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống lại ách đô hộ của quân Đông Hán, lập ra một quốc gia tự chủ, kinh đô đặt tại Mê Linh. Năm Quý Mão (43), Hai Bà Trưng chống cự lại với quân nhà Hán ở Cấm Khê, thế yếu nên bị thua. Theo truyền thuyết, hai bà đã nhảy xuống sông Hát (Hát Môn, Hà Tây cũ) tự trầm mình để bảo toàn khí tiết:
Ngày xưa bên ta Hán tranh hùng
Cướp đất nước lòng dân oán thán khôn cùng
Giặc Tô tham lam ức dân lành
Áp bức giết người Thi Sách tấm gương hiền.
Dân Nam ơi nhớ lấy nhé
Danh Trưng Vương không bao giờ nhòa
Dân Nam ơi nhớ lấy nhé
Muôn năm không quên công Hai Bà.
(Đỗ Nhuận, Trưng Vương, 1939)
Trưng Nữ Vương lau phấn son mưu thù nhà
Mài gươm vang khúc toàn thắng hùng ca
Thu về giang san cho lừng uy gái Nam
Bầu trời Á sáng ngời ánh quang.
Nợ nước phó tay người nhi nữ
Tình riêng cứu nguy cho toàn dân
Một lòng trung trinh son sắt bền
Hát Giang sóng rền.
Trưng Nữ Vương dày đức cao ơn
Xin ứng linh ban phúc
Cho giang san hòa bình
Trưng Nữ Vương, nước non còn đó
Giống Lạc Hồng
Quyết kiên lòng bồi đền non sông.
Hồn quốc gia mờ phai má đào
Nhà Việt lặng buồn, rầu rĩ, sầu đau
Xui lòng nhi nữ mưu phục thù
Mê Linh ngợp trời cờ Việt sắc phô.
Mang phấn son tô màu sơn hà
Lòng vì nước vì nhà
Cho Việt Nam muôn đời hùng cường
Nhờ ơn đức Trung Vương.
(Thẩm Oánh, Trưng Nữ Vương)
Hồ Lãng Bạc là tên gọi của Hồ Tây trước kia, diện tích rộng hơn nhiều so với hiện nay. Vì là thắng cảnh nên ngày xưa các bậc đế vương hay đến đây vui chơi, xây dựng cung điện. Đây cũng là nơi diễn ra các trận chiến ác liệt giữa quân của Hai Bà Trưng với quân của lão tướng Mã Viện trên vùng đất trũng thuộc vùng Lãng Bạc, nằm giữa sông Cầu và sông Đuống.
Nhạc sĩ Xuân Tùng đã nhớ về cảnh đẹp của hồ xưa để rồi liên
tưởng đến cuộc chiến đấu của Hai Bà với quân thù. Bài hát được
viết với giai điệu thiết tha trong điệu luân vũ nhẹ nhàng:
Thuyền bơi reo lướt
Trên hồ đầy nước trong
Bọt tung theo sóng kêu rạt rào
Buồm căng nặng gió
Mang thuyền đi lướt nhanh
Én nhào trên nước long lanh.
Bờ xa bát ngát ven trời mây sóng đưa
Thành cây xa tắp trong mây mờ
Hồ Tây đây chốn
Tranh hùng Trưng Nữ Vương
Khiến người như thấy bâng khuâng.
Nào sóng vỗ, thuyền đi lên
Có điều gì nhớ thương
Triền sóng tới, dồn tiến tiến
Ánh tà dương tráng vàng.
Nào én đến, vèo bay đi
Ngắm mình trong ánh gương
Tràn sóng tới, thuyền lả lướt
Lướt mình trên nước xanh.
Thề quyết chiến, liều xông lên
Thét hùng oai nữ vương
Ào gió thét, ầm sóng vỗ
Thế cùng không chút sờn
Hồ vẫn đấy, người xưa đâu
Sóng hùng ghi nữ anh
Buồm quyến gió, thuyền rẽ sóng
Dưới trời mây nước xanh.
(Xuân Tùng, Hồ Lãng Bạc)
Nếu giai điệu bài hát của Thẩm Oánh đầy tự hào thì bài hát của Hoàng Phú mang chất trầm tư, liên tưởng về hai dòng sông lịch sử Hát Giang và Bạch Đằng Giang với giai điệu êm đềm và nhịp luân vũ dịu nhẹ:
Dòng sông Hát nước xanh mờ sâu
Êm đềm trôi về bến nơi đâu
Sóng đưa lăn tăn con thuyền ai xuôi
Theo gió khơi tiếng ca âm thầm trầm rơi.
Ngày xưa kia nơi đây
Đã từng vang hình bóng
Đôi quần thoa đem máu đào
Hòa nước sông nhà.
Hồn linh thiêng sống trên
Muôn ngàn sóng
Những khi nào chiều vắng
Trầm đưa lên tiếng ca.
Thuyền ai lướt sóng trên dòng sâu
Êm đềm trôi về đến nơi đâu
Có hay chăng ai trên dòng sông xanh
Tiếng ca thuở xưa như gợi tâm tình.
Chiều êm vắng nước sông mờ sâu
Con thuyền ai chèo đến nơi đâu
Sóng đưa mênh mông
Trên Bạch Đằng Giang
Trong gió khơi tiếng ca
Âm thầm dần lan.
Ngày xưa kia nơi đây
Đã từng vang hình bóng
Quân Trần Vương pha máu mình
Cùng máu quân thù
Thời oai linh khắc trên muôn ngàn sóng
Những khi nào chiều vắng
Trầm đưa lên tiếng ca.
Thuyền ai lướt sóng trên dòng sâu
Êm đềm trôi về đến nơi đâu
Có hay chăng ai trên dòng mênh mông
Tiếng ca thuở xưa như giục tấm lòng.
(Hoàng Phú, Ngày xưa)
Mê Linh vốn là địa danh của một vùng đất cổ thuộc quận Giao Chỉ. Đây là quê hương của Hai Bà Trưng. Năm 40 sau khi đánh vị quan đô hộ của nhà Hán là Tô Định, hai bà đã lập ra một chính quyền độc lập và tự chủ đóng ngay trên quê hương của hai bà như Đại Nam quốc sử diễn ca đã viết: Dô kỳ đóng cõi Mê Linh, Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta. Ngày nay vết tích thành trì của hai bà vẫn còn tại làng Hạ Lôi. Địa danh Mê Linh gắn liền với tên tuổi anh hùng, bất khuất của Hai Bà Trưng.
Nhạc sĩ Văn Giảng đã ngợi ca công đức của hai bà trong một bài hát trầm hùng về quê hương Mê Linh:
Canh dài ta ngồi trong rừng cây
Vang âm hồn thiên thu
Trời vắng hồn lắng
Tiếng sơn hà trong gió hú
Ai thấy chăng xưa hùng cường
Ai thấy chăng nay xiềng cùm
Đằng đằng nặng hận thù.
Ai đắp non sông trường tồn
Ai kết lên dân tài hùng
Xua tan giặc Đông Hán
Xua tan giặc xâm lấn.
Ta cùng chung lòng mong ngày
Vang danh thơm dòng oai linh
Thề quyết rèn chí
Quét quân thù đang cướp nước.
Ta cháu con dân Việt hùng
Nơi Mê Linh ta trùng phùng
Đồng lòng nguyền vẫy vùng.
Ta chiến binh đang thề nguyền
Quanh ánh thiêng nung lòng bền
Gian nguy càng hăng chí
Xung phong chờ đến ngày.
Ai vì nước? Ai thề ước?
Ta xung phong nguyền dâng thân
Hiên ngang nguyện đấu tranh
Xua tan quân Đông Hán
Ai trung thành? Ai liều mình?
Thề hy sinh, thề tung hoành hiên ngang
Thề kiên trung chiến đấu, thề chiến thắng!
Canh dài ta ngồi mơ ngày
Đi xông pha giành non sông
Ngời chói bừng ánh
Sáng tươi hồng hăng chí nóng
Quanh ánh thiêng reo bùng bùng
Ta nắm tay ca trầm hùng
Hẹn ngày rạng Lạc Hồng.
Mơ xuất quân đi rập ràng
Mơ quét tan quân bạo tàn
Xua tan giặc Đông Hán
Xua tan giặc xâm lấn.
(Đêm Mê Linh, nhạc Văn Giảng, lời Võ Phương Tùng)
Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước là người yêu thích nguồn mỹ cảm về
cái “hùng” xuyên suốt trong phần lớn tác phẩm của mình. Tuy
nhiên trong một số bài ta thấy ông cũng khai thác mỹ cảm về cái “bi” cũng rất thành công. Ngay từ năm 1940, ông bắt đầu viết bài ca mang tính chất bi ai, nhịp điệu chậm rãi, gây xúc động người nghe khi nhớ đến bao lớp người hi sinh vì đất nước:
Trời mây u ám gió cuốn tả tơi hoa cỏ
Thời xưa lưu dấu âm vang nỉ non trong gió
Người xưa đâu tá có khóc những đêm lạnh lẽo
Người xưa đâu tá có khóc những khi trời chiều.
Tưởng nhớ tới bao khi
Ai kia cưỡi sóng Bạch Đằng
Tưởng nhớ tới bao khi
Ai kia nâng cao ngọn cờ Việt Nam…
Người xưa đâu tá hãy giúp
Thiếu niên dũng cảm
Người xưa đâu tá hãy giúp
Tấm lòng can đảm
Người xưa đâu tá hãy nổi
Gió mưa, lửa sóng
Người xưa đâu tá
Hãy giúp cho dân Lạc Hồng.
(Lưu Hữu Phước, Người xưa đâu tá)
Khoảng năm 1942–1943, trong một lần cắm trại tổ chức tại Mê Linh, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã sáng tác bài hát Hát Giang trường hận với chất tưởng niệm, âm điệu chậm rãi, gợi nhớ công ơn và sự hy sinh của Hai Bà Trưng chống ách đô hộ của quân Đông Hán:
Đêm khuya âm u
Ai khóc than trong gió đàn
Sóng cuốn Trưng Nữ Vương
Gợi muôn ngàn bên nước tràn
Hồn ai đang thổn thức trên sông
Hồn quân Nam đang khóc non sông.
Sát khí ngất đất
Bao lớp thây muôn bóng huyền
Không gian như lắng nghe
Bao oan hồn đang xao xuyến
Xót thương hai Nữ hoàng tuẫn thân
Dù mạng vong lửa hờn chưa tan.
Làn sóng đang thét gào
Gió vang tiếng nguyền cùng gươm đao
Nguyện cùng sông đẫm máu
Tấm thân nát không nao.
Nhìn thấy quân Hán dày xéo
Sông núi nhà, dòng châu rơi
Khắp nước non mờ tối dưới trời.
Nào ai yêu nước nhà
Vì giống nòi vì hận thù
Làm sao đưa dân qua cơn đau khổ
Người Nam anh dũng
Quyết dâng đời sống cho non sông.
Liều mình vào tên khói cùng người thù
Ta quyết không đạp đất chung.
Trai hùng tráng lúc quốc biến xả thân
Lấy máu nóng cứu dân
Khỏi hồi nguy nan chí hiên ngang.
Bao năm công đức xây đắp
Nên non nước nhà
Ân đó ghi khắc trong tâm
Quốc dân không xóa nhòa
Vì đâu vua Trưng Nữ ra quân
Vì non sông tử tiết vong thân.
Nước cuốn réo rắt
Như thiết tha gọi quốc hồn
Thiên thu trên Hát giang
Vang tiếng lòng dân đau đớn
Khóc giang san phải hồi ngửa nghiêng
Cùng nhau khấn non nước thiêng liêng.
(Hát Giang trường hận, nhạc Lưu Hữu Phước,
lời Phan Mai)
Năm 1944, sau khi vào Nam bộ, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước cùng với người bạn Hồng Lực đã viết thêm lời bài hát và đổi tên thành Hồn tử sĩ không chỉ để tưởng nhớ bao hồn quân Nam chiến đấu dưới ngọn cờ của Hai Bà mà còn để chiêu hồn các anh hùng liệt sĩ đã bỏ mình trong chiến đấu từ đời xưa đến nay. Âm điệu đoạn đầu trang nghiêm, rồi chuyển sang nhịp vừa:
Đêm khuya âm u
Ai khóc than trong sương mù
Gió rít qua lũy tre
Như nghiến răng vương mối thù
Hồn ai kia đau xót chơi vơi
Hồn quân Nam căm uất chưa nguôi.
Sóng thét qua bãi lau
Như nhắc người xưa anh dũng
Đã hy sinh giữ gìn nước non
Lòng Bà Trưng vững bền sắt son.
Làn gió đưa sóng trào,
Nước pha máu hồng rừng gươm đao
Nước sông Hát cuốn mau.
Rền rĩ như có người
Thoáng nghe gió gọi từ xa xôi
Có tiếng loa rộn rã núi đồi.
Đến đây âm nhạc chuyển sang nhịp đi hùng tráng, lời ca rắn rỏi mang tính chất kêu gọi:
Nào ai yêu nước nhà
Vì giống nòi vì hận thù
Làm sao đưa dân qua cơn đau khổ
Người Nam anh dũng
Quyết dâng đời sống cho non sông.
Liều mình vào tên khói
Cùng người thù ta quyết
Không đạp đất chung.
Trai hùng tráng lúc quốc biến xả thân
Lấy máu nóng cứu dân
Khỏi hồi nguy nan, chí hiên ngang.
Nhịp điệu bài hát trở nên chậm rãi hơn, lời ca mang tính chất tưởng niệm:
Nhân dân đau thương
Ghi nhớ ơn của bao người
Chiến đấu dâng tấm thân
Cho nước nhà, cho giống nòi.
Nhìn gương xưa liệt sĩ nêu cao
Lòng sôi lên cương quyết noi theo.
Nước mắt rớt xuống
Bao xót thương bên nấm mồ
Khói bốc nghi ngút bay
Những con yêu thác vì nước non
Ngàn muôn năm Tổ quốc ghi ơn.
(Hồn tử sĩ, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Hồng Lực, 1944)
Sau này bài hát được cả hai miền Nam Bắc dùng giai điệu để
làm khúc nhạc tưởng niệm những chiến sĩ đã bỏ mình vì đất
nước trong những buổi lễ quốc gia.
Cùng với chủ đề hồn tử sĩ trên, khoảng thời gian này còn có bài hát nhạc sĩ Lương Ngọc Châu mang tính chất trang nghiêm, tưởng nhớ được viết với nhịp luân vũ:
Màn đêm buông mây
Mờ ám trong rừng khuya
Cùng vang âm bao hồn ai khóc than
Khi mưa gió gieo sầu đêm thẫm
Hồn thiêng ấy như thầm tiếc cơ đồ xưa
Từng bao phen cùng làm gương vẻ vang
Mưu hạnh phúc lừng uy núi sông.
Nhìn giang san lầm than đớn đau
Biết cho bao giờ non sông thoát nguy.
Cùng vang muôn lời xưa than trách
Ai còn đang trầm mê ngủ say.
Lo sao khỏi hổ cùng sông núi
Cháu con Tiên Rồng hùng anh thuở xưa.
Cầu xin đấng thiêng giúp oai cùng ta
Đắp xây quê hương
Cùng đem tâm trí, cùng đem thân xác
Cùng đem quốc gia thoát cơn suy đồi.
Hồn ai oán than hờn trách
Trong rừng hoang
Hồn liệt oanh anh hùng xưa khổ đau
Trông non nước suy đồi tan nát
Lầm than ấy bao giờ dứt cho hồn kia
Cười vui tươi trên ngàn mây sáng trong
Khi nhìn thấy đài vinh đắp xong.
(Lương Ngọc Châu, Hồn Cồ Việt)
Sông Bạch Đằng là một con sông chảy giữa thị xã Quảng Yên (Quảng Ninh) và huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng). Sông Bạch Đằng nổi tiếng với 3 chiến công của dân tộc Việt Nam: trận thủy chiến sông Bạch Đằng năm 938: Ngô Quyền đánh thắng quân xâm lược Nam Hán, tướng giặc là Hoằng Thao bị giết chết; trận thủy chiến sông Bạch Đằng năm 981: Hoàng đế Lê Đại Hành phá tan quân Tống xâm lược; trận thủy chiến sông Bạch Đằng năm 1288: Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đại thắng quân xâm lược Nguyên Mông, giết chết tướng giặc là Toa Đô và bắt sống tướng Ô Mã Nhi (trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba).
Nhiều bài hát của nhiều tác giả đã ngợi ca chiến công lừng lẫy trên dòng sông này:
Bạch Ðằng Giang sông ơi
Cùng ta réo lên chiêu anh hùng xưa
Theo tiếng sóng bên kia vừa tung bay
Tà giáp theo gương thần chập chờn
Trên sông thiêng đỏ máu ai kia
Ðã vung kiếm báu lên trời ghi hú vang
Bên ngàn núi sông chiêu hồn nước non.
Kìa Hoằng Thao đem bao quân sang
Quyết thâu giang sơn nhà Nam
Trên sóng biếc Ngô Quyền phá tan
Quân Tàu thoát nơi nguy nan
Bạch Ðằng Giang
Sông ơi là mồ chôn quân Nam Hán
Dân trong nước nhớ ơn đời đời
Nhớ ơn anh hùng cứu nước khơi vùng tối tăm.
(Ngô Quyền, khuyết danh)
Trong số các bài hát viết về sông Bạch Đằng, bài của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước mang đậm chất hùng ca với giai điệu mạnh mẽ trong đoạn mở đầu với cung sol trưởng:
Đây Bạch Đằng Giang
Sông hùng dũng của nòi giống Tiên Rồng
Giống Lạc Hồng, giống anh hùng
Nam Bắc Trung.
Trên trời cao muôn sắc đua chen bóng ô
Dưới đáy dòng nước ánh sáng
Vẩn vơ nhấp nhô
Hàng cây cao soi bóng
Gió cuốn muôn ngàn lau
Hồn ai đang phảng phất
Trong gió cảm xiết bao.
Đến đây tác giả cho nhịp điệu chậm lại, giai điệu nhẹ nhàng khêu gợi tình cảm xót xa chạy trên cung sol thứ:
Mây nước thiêng liêng còn ghi chép rành
Thời liệt oanh của bao người xưa trung chánh
Vì yêu quốc gia vui lòng hiến thân
Liều mình ra tay tuốt gươm bao lần.
Vào điệp khúc, tác giả trở lại giai điệu hùng tráng chạy trên cung sol trưởng như đoạn mở đầu:
Dòng nước trắng xóa dưới trời quang đãng
Từ xưa nêu cao tấm gương anh hùng
Dù có sấm sét bão bùng mưa nắng
Đằng Giang vẫn sáng
Để cho nòi giống soi chung.
Lời 2 của bài hát lập lại cấu trúc như trên như để ôn lại những trang lịch sử oai hùng với ca từ đầy tự hào:
Trên dòng sông
Muôn bóng gợi trong trí ta
Biết mấy thành tích
Biết mấy gắng công thiết tha
Kìa quân Ngô Tiên Chúa
Chém giết quân Tàu man
Kìa quân Trần Quốc Tuấn
Đánh thắng quân Thoát Hoan.
Nay đã bao lâu còn đâu nữa rồi
Thời gian qua đã bôi mờ trong đêm tối
Người nay có hay đã vì chúng ta
Người hùng anh xưa giữ nước non nhà.
Dòng nước trắng xóa
Dưới trời quang đãng.
Từ xưa nêu cao tấm gương anh hùng
Dù có sấm sét bão bùng mưa nắng
Đằng Giang vẫn sáng
Để cho nòi giống soi chung.
(Bạch Đằng Giang, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Mai
Văn Bộ, Nguyễn Thành Nguyên, Lưu Hữu Phước, 1940)
Với nhạc sĩ Hoàng Quý thời ấy, dòng sông đã đem lại cho ông những giai điệu tươi vui, phơi phới của cảm xúc trẻ trung, nồng nàn:
Trên sông Bạch Ðằng, quân Nam ầm reo
Sóng nước vang đưa
Bao con thuyền mành trôi theo
Cờ bay gươm tuốt ra, quân vùng lên
Làm cho đuổi tan hết quân Nguyên
Ðến bây giờ mỗi khi đi trên sông Bạch Ðằng
Thì anh em ta vui ca rằng
Con sông Bạch Đằng
Nước trôi triền miên
Có biết đâu bao năm qua
Là mồ quân Nguyên
Còn ai thương nhớ xưa quân nhà Nam
Làm cho quân Nguyên hết khoe khoang
Ðến bây giờ mỗi khi đi trên sông Bạch Ðằng
Thì anh em ta vui chiến thắng.
(Hoàng Quý, Trên sông Bạch Ðằng)
Đinh Bộ Lĩnh người ở động Hoa Lư, nay thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Năm 944, khi Ngô Quyền qua đời, trong nước nhiều sứ quân nổi lên, tranh giành cát cứ ở nhiều nơi. Cuối cùng chỉ có 12 thế lực mạnh tranh chấp, lịch sử gọi là loạn 12 sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh hơn người vì là con nhà võ, thông minh, có chí lớn nên tập hợp lực lượng dẹp tan các sứ quân, thống nhất đất nước vào năm 967. Năm sau Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Đinh Tiên Hoàng, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, đóng đô tại Hoa Lư. Nhạc sĩ Hoàng Quý đã có bài hát ngợi ca người anh hùng Đinh Bộ Lĩnh với âm điệu hào sảng, thanh thoát:
- Ta cùng nhau đi thăm nơi hùng xưa
Oai linh đứng muôn đời
Giữa nơi sông cùng núi
Và sân đá tường rêu
Dãi gan sương cùng mưa.
Ngàn bông lau reo đưa
Theo chiều gió phất phới
Hay bóng cờ năm xưa còn đâu đây
Kìa bao tiếng trâu xa
Còn vọng trong khói mơ
Dè chừng như tiếng loa trong rừng cây.
Hoa Lư ơi non lau còn trong sương gió
Ðến muôn đời mà không dứt lời ca
Với tiếng gió Hoa Lư ơi!
Với tiếng gió Hoa Lư ơi!
Muôn năm còn trong sương gió
Ðứng oai hùng cùng với nước nhà.
- Đây ngàn năm xưa
Đinh vương còn thơ
Vang ca hát trên đường
Tiến quân không lùi bước
Và theo gió cờ lau phất phơ
Trong chiều đưa.
Giục quân reo xông pha
Tiếng hò hét chiến thắng
Bao khác thường khi Vương còn thơ ngây
Rồi thu quét non sông và gồm bao sứ quân
Vào một tay khiến oai bước ngàn thu.
Hoa Lư ơi muôn năm đời sau vang nhắc
Đến nơi này một di tích hùng anh
Tiếng gió thét bông lau reo
Tiếng gió thét bông lau reo
Muôn năm đời sau vang nhắc
Đấng oai hùng vì nước gắng mình.
(Hoàng Quý, Bóng cờ lau)
Trần Quốc Toản xuất thân là quý tộc họ Trần, có tước vị là Hoài Văn hầu. Ông ra đời năm 1267 giữa lúc mà cả nước đang bừng bừng khí thế chống giặc Nguyên Mông lần thứ hai. Năm 1282 vua Trần tổ chức một cuộc họp quân sự cao cấp tại Bình Than, Trần Quốc Toản muốn được tham dự nhưng vì mới 15 tuổi nên không được mời. Lúc ấy đang buồn bực, lại được Thượng hoàng Trần Thánh Tông ban cho quả cam nên Trần Quốc Toản đã bóp nát quả cam mà không hay. Sau đó ông chiêu mộ được một đạo quân cả ngàn người sát cánh cùng quân của triều đình chống giặc. Trong trận kịch chiến ở sông Như Nguyệt năm 1285, Trần Quốc Toản đã anh dũng hy sinh, lúc ấy ông mới 18 tuổi. Nhạc sĩ Ngô Ganh đã viết bài hát ca ngợi khí phách tuổi trẻ ấy:
Trần Quốc Toản trang anh hùng tí hon
Danh tiếng lừng sáng ngời sử Việt Nam
Trần Quốc Toản trang anh hùng tuổi non
Hăng hái cầm binh đánh nát tan quân thù.
Nêu cao tấm lòng hy sinh
Cho ta noi gương hùng thiếu nhi xưa
Thân còn bé, chí người lớn, tuổi còn non
Cứu được nước sáng danh
Cho giống nòi Việt Nam.
(Ngô Ganh, Trần Quốc Toản)
Trần Bình Trọng gốc người họ Lê, dòng dõi Lê Hoàn, rất giỏi võ nghệ. Ông là một danh tướng nhà Trần, có công lớn hộ giá bảo vệ cho Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông trong cuộc chiến với quân Nguyên Mông vào năm 1285. Ông hy sinh khi chặn quân Nguyên ở bãi Thiên Mạc, chẳng may bị giặc bắt được. Tướng giặc tìm mọi cách dọa nạt, dụ dỗ nhưng ông kiên quyết không khuất phục. Khi được hỏi có muốn làm vương đất Bắc không, Trần Bình Trọng khẳng khái trả lời: “Ta thà làm quỷ nước Nam, còn hơn làm vương đất Bắc”. Không thể khuất phục được ông, quân Nguyên buộc phải giết ông vào năm 1285, Năm đó, ông mới 26 tuổi:
Đời nhà Trần nước ta
Có tướng Trần Bình Trọng
Một vị hùng anh
Thác với hồn trắng trong
Trận giặc thua bị quân Nguyên bắt sống đi
Ngàn lời chuộc mua tướng có coi ra gì!
“Ta thà làm ma nước Nam”
Lời Trần Bình Trọng
“Còn hơn làm vương đất Bắc”
Lời Trần Bình Trọng vang thét lên.
“Đây đầu ta hãy chém đi kìa loài bạo tặc
Đời ta nguyện không nhơ nhuốc
Chịu đầu hàng giặc”- gương sáng ngời.
(Trần Bình Trọng, khuyết danh)
Cuối năm 1284, để đối phó với dã tâm xâm lược của đế quốc Nguyên Mông, triều đình nhà Trần đã cho mời các bô lão về dự cuộc họp mặt tại cung điện Diên Hồng ở kinh đô Thăng Long để thống nhất ý chí và tập hợp sức mạnh của toàn dân để chống giặc. Các vị bô lão đã đồng lòng dõng dạc đứng lên thề quyết chiến. Hội nghị Diên Hồng biểu hiện ý chí sắt đá, ý thức sức mạnh trí tuệ của toàn dân trước quân thù.
Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã vẽ lại bức tranh sinh động của thời khắc lịch sử đó trong bài hát kể chuyện sau đây:
Toàn dân nghe chăng? Sơn hà nguy biến!
Hận thù đằng đằng! Biên thùy rung chuyển
Tuôn dày non sông rền vang tiếng vó câu
Gây oán nghìn thu.
Toàn dân Tiên Long! Sơn hà nguy biến!
Hận thù đằng đằng! Nên hòa hay chiến?
Diên Hồng tâu lên cùng Minh đế báo ân
Hỡi đâu tứ dân!
Đến đây bài hát chuyển sang âm điệu trầm hùng, phấn khởi, nhịp điệu nhanh và rộn ràng hơn:
Kìa vừng hồng tràn lan trên đỉnh núi
Ôi Thăng Long! Khói kinh kỳ phơi phới
Loa vang vang
Chiếu ban truyền bốn phương
Theo gió bay khắp miền sông núi réo đời.
Lòng dân Lạc Hồng
Nhìn non nước yêu quê hương
Giống anh hùng nâng cao chí lớn
Giống anh hùng đua sức tráng cường.
Ta lên đường lòng mong tâu đến long nhan
Dòng Lạc Hồng xin thề liều thân liều thân!
Đường còn dài. Hờn vương trên quan tái
Xa xa trông áng mây đầu non đoài.
Trông quân Nguyên tàn phá non sông nhà
Đoạt thành trì toan xéo dày lăng miếu
Nhìn bao quân Thoát lấn xâm tràn nước ta
Ôi sông núi nhà rền tiếng muôn dân kêu la.
Đây là đoạn cao trào của bài hát: các bô lão thay mặt cho toàn dân khẳng khái hô vang lời quyết tâm chiến đấu chống quân thù:
Trước nhục nước nên hòa hay nên chiến?
Quyết chiến!
Trước nhục nước nên hòa hay nên chiến?
Quyết chiến!
Quyết chiến luôn. Cứu nước nhà.
Nối chí dân hùng anh.
Thế nước yếu lấy gì lo chiến chinh?
Hy sinh!
Thế nước yếu lấy gì lo chiến chinh?
Hy sinh!
Thề liều thân cho sông núi.
Muôn năm lừng uy!
(Hội nghị Diên Hồng, nhạc: Lưu Hữu Phước, lời
Mai Văn Bộ, Huỳnh Văn Tiểng, Lưu Hữu Phước, 1944)
Chu Văn An quê ở làng Quang Liệt, nay là xóm Văn, xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông là một nho sĩ uyên thâm, chính trực, đức độ, từng đỗ Thái học sinh (tiến sĩ) nhưng không ra làm quan mà mở trường dạy học ở bên kia sông Tô Lịch. Vua Trần Minh Tông (1314-1329) mời ông làm Tư nghiệp Quốc tử giám, dạy cho Thái tử Trần Vượng, tức là vua Trần Hiến Tông sau này. Đến đời Dụ Tông, thấy quyền thần làm nhiều điều vô đạo, ông dâng Thất trảm sớ xin chém bảy tên gian nịnh, nhưng vua không nghe. Ông chán nản từ quan về ở núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương), lấy hiệu là Tiều Ẩn (người hái củi ở ẩn) dạy học, viết sách cho tới khi mất, 1370. Cuộc đời thanh bạch và tiết tháo của ông là tấm gương sáng cho đời sau. Một bài hát bày tỏ lòng tôn kính và ngưỡng mộ ông:
Đời nhà Trần có ông Chu Văn An
Là bậc cao hiền
Người một đời sống nêu gương
Thanh cao lợi danh màng chi
Làm sớ mà dâng vua Dụ Tôn
Đòi chém bảy quan nịnh thần đi.
Chu Văn An, Chu Văn An
Trung trực lạ thường
Làm quan là nêu gương công minh
Làm sư rèn đúc bao tâm hồn
Bền soi gương sáng
Chu Văn An, Chu Văn An
Người làng Cung Hoàng nghìn đời danh vang.
(Ngô Ganh, Chu Văn An)
Chi Lăng là một trong những cửa ải ở vùng biên giới đông bắc nước ta, là nơi đã diễn ra những trận chiến đấu ác liệt chống quân xâm lăng. Năm 981 Lê Hoàn đánh nhau với quân Tống, bảo vệ được nền độc lập của nước Đại Cồ Việt. Năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn quyết chiến với quân Minh, buộc quân xâm lược phải rút về nước và công nhận nền độc lập của nước Đại Việt. Chi Lăng đã trở thành địa danh oai hùng và là niềm kiêu hãnh của dân tộc ta.
Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước lại một lần nữa ngợi ca vùng đất thiêng liêng này. Mở đầu là tiếng hò reo hòa vang trong tiếng trống:
Chi Lăng, Chi Lăng!
Tiếng ai hò reo vang trời
Chi Lăng, Chi Lăng!
Bóng ai tranh hùng muôn đời.
Tiếp đó âm điệu theo bước nhịp đi hùng tráng:
Trời âm u, gió tung, rú lên rít lên ào ào
Rừng thông rên xiết
Dường như khóc dưới luồng bão.
Lời ai nỉ non trong mây.
Hồn ai thở than nơi này
Lời gió hay lời reo ngàn quân sĩ đã chết
Hồn gió hay hồn ai còn thương tiếc
Trời lung lay, sấm vang,
Sét vang nổi lên ầm ầm
Đồi non, thung lũng đều long lở
Dưới hồi sấm
Lời ai? Phải chăng thần thánh?
Hồn ai? Phải chăng hùng anh.
Vì nước tuốt gươm đột xông
Làm cho rõ giống Tiên Rồng.
Hồi nhớ tới vó câu khập khễnh
Lướt qua làn khói giáp chiến.
Hồi nhớ tới bóng muôn cờ xí
Phất tung hùng vĩ quyết tiến!
Vì nước tuốt gươm xông pha
Lòng trung, cứu dân lầm than
Đồng hát khúc anh hùng ca
Bền gan kết tâm cường tráng.
Khuất Nam, bình Bắc, oai hùng luôn tiến
Trống chiêng vang rền.
Hồi chiêng khua thúc quân,
Tiếng loa thét lên long trời
Hùng binh say máu, gầm như sóng
Cố tràn tới. Cờ Nam phất lên oai nghi
Nhà Nam vẻ vang một thì
Triều Lý, binh hùng ta liều thân
Sống quyết chiến!
Đồng tiến tuôn giày lên tàn quân Tống.
Thù muôn năm, Liễu Thăng kéo quân
Tiến qua biên thùy
Ngựa phi như sóng, vượt khe suối,
Lướt rừng núi.
Ngờ đâu tiếng loa vừa báo
Lê tướng chước thâm tài cao
Đồng ứng phá tan giặc Minh
Hùng anh, múa tít gươm linh.
Hồi nhớ… vang rền.
(Ải Chi Lăng, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Mai Văn Bộ,
Lưu Hữu Phước, 1942)
Lam Sơn là tên một ngọn đồi thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, là quê hương của Lê Lợi – vị anh hùng kiệt xuất đã đứng lên đánh đổ ách đô hộ của quân Minh, khôi phục vị thế hùng cường của nước Đại Việt. Chính vùng đất thiêng này đã gợi nhiều cảm xúc cho các nhạc sĩ viết nhiều bài ngợi ca. Đây là một hành khúc vui tươi của nhạc sĩ Hoàng Quý:
- Vùng non cao ngất khí thiêng
Tưng bừng một sáng mùa xuân mới
Tiếng reo vang theo cùng hơi gió dần xa vời
Vừng ô lên sương tan mờ trong mây núi
Bóng quân đi theo tiếng chiêng oai hùng rơi.
ĐK. Nước non Lam Sơn! Nước non Lam Sơn!
Bóng cờ bay phất phới. Khắp nơi cờ vàng
Khắp nơi cờ vàng. Muôn hồn quân Nam.
2. Hồi chiêng khua gió núi đưa
Vang lừng một sáng mùa xuân tới
Vó câu đi nhịp nhàng
Trong sóng người trên đường
Vừng ô lên sương tan dần trong tia nắng
Khắp non sông bao tiếng ca tơ lòng vương.
(vào ĐK)
- Ngàn quân reo trống thúc vang
Trên đường một sáng mùa xuân ấm
Phút giây qua muôn cờ xa khuất hàng cây mờ
Còn đâu đây êm êm từng trong khe lá
Tiếng ca rơi theo tiếng chiêng âm thầm đưa.
(vào ĐK)
(Hoàng Quý, Nước non Lam Sơn)
Trong khi đó nhạc sĩ Thanh Thoại viết những giai điệu trầm hùng, gợi nhớ những tháng ngày lịch sử đấu tranh của tổ tiên:
Màn đêm buông rơi, lộng tiếng gió thét
Muôn bóng quân đang dồn bước
Về đây đêm nay, cùng cất tiếng hát
Thề chung giết tan quân thù.
(ĐK) Nơi đây bao đấng hùng anh
Đem thân chiến đấu vì dân
Hùng cường ngày xưa noi dấu
Ngày mai thề quyết lên đường.
Lửa lên bùng lên, lửa cháy bùng cháy
Như giục lòng ta bền gan cùng nhau
Sá chi nguy nan, liều mình
Cứu nước non nhà.
Ngồi trong Lam Sơn
Quanh ánh lửa thiêng nung lòng tranh đấu
Giờ đây chúng ta quyết tâm một lòng
Nguyện diệt tà quốc tham tàn.
2. Ngày mai ra đi vì nước quyết chiến
Ta đánh cho tan giặc Minh
Còn đang xâm lăng, dày xéo đất nước
Còn gieo biết bao căm hờn.
(vào ĐK)
3. Cầm tay ta ca nhạc khúc chiến thắng
Mơ bóng quân Nam dồn bước
Ngày mai vinh quang về với đất nước
Toàn dân hát khúc khải hoàn.
(vào ĐK)
(Thanh Thoại, Đêm Lam Sơn)
Lê Lai là một tướng lĩnh tham gia Khởi nghĩa Lam Sơn, ông được coi là một anh hùng, một tấm gương trung nghĩa với sự kiện nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam là cải trang thành Lê Lợi và bị quân Minh giết chết. Bài hát ca ngợi gương hy sinh của ông:
Đoàn quân xâm lăng dồn dập cùng đi
Gây đao binh, vây kín núi Chí Linh
Quân dân ta tuy hao mòn
Tiến không lui quyết sống còn
Cùng nhau tung hoành một phen liều chết.
Lê Lai quyết liều mình
Nguyền một lòng vì dân hy sinh
Đem thân cho giặc xé, chết không nề
Máu Việt dâng cho non sông.
Kìa gương hy sinh muôn đời
Toàn dân ta noi theo
Cương quyết lúc biến nguy.
Khoác áo vua, quyết không hàng
Đánh giết tan bao quân Tàu
Toàn dân nước Nam ghi lòng ơn sâu.
(Văn Giảng, Gương sáng Lê Lai)
Nguyễn Trãi là con trai của Nguyễn Phi Khanh, người làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, Hà Nội, chào đời năm 1380, đỗ Thái học sinh năm 1400, làm Ngự sử Đại phu. Năm 1407, khi quân Minh xâm lược nước Việt, Nguyễn Phi Khanh bị giặc bắt giải về Tàu, cả anh em Nguyễn Trãi đi theo đưa tiễn. Đến ải Nam Quan, Phi Khanh khuyên hai con trở về giúp vua cứu nước. Nghe lời cha, Nguyễn Trãi đi theo Lê Lợi tụ nghĩa ở Lam Sơn chống quân Minh giành lại độc lập cho nước nhà. Ông làm quan dưới đời hai vua Lê Thái Tổ (1428-1433) và Lê Thái Tông (1433-1442). Năm 1442 ông bị vu oan giá họa nên bị triều đình tru di nhưng may mắn có người vợ lẽ nên trốn thoát được.
Câu chuyện lịch sử trên được nhạc sĩ Văn Giảng ghi lại trong một bài hát như một truyện ca lich sử. Mở đầu bài hát giai điệu mang tính chất kể lể nhẹ nhàng:
- Ôi Nam Quan! Ôi Nam Quan!
Nơi gió gào sông núi rền vang niềm hờn oán
Đâu anh linh?
Đâu anh linh, đâu bao đời cường?
Đây Nam Quan, người đày cùm
Phi Khanh anh hung.
Máu dân tràn tuôn, muôn lầm than
Nghìn xót thương, nhìn đớn đau
Tấm thân già đây ước mưu thù chung.
Ngờ đâu quân Minh lộng cường quyền
Đày đi xa vời quê hương
Thôi hết mơ đi ca hát nhịp nhàng.
Đến đây bước vào điệp khúc, âm điệu trở nên hùng tráng, mạnh mẽ:
“Ta tiến, ta tiến, ta tiến theo người
Đem tấm gương sáng băng ánh soi đời
Trông đường xa, trông đèo cao, trông rừng húy
Theo cờ bay, chân dồn bước, bền tâm chí
Sông núi Nam, Minh còn gieo hận,
Quyết chiến thắng.
Ta tuốt gươm vang lừng reo cùng: ai thi gan
Nơi sa trường, say sưa ước cái chết vinh quang
Xua quân thù, đem xương máu xây đắp nhà Nam.
Bài hát trở lại lời 2, kể lại lời dặn dò của vị cha già và lời nguyền làm theo lời cha của Nguyễn Trãi:
- Ôi ly tan! Ôi ly tan!
Con quyết nguyền không bước rời
Cha già hờn oán. Con ơi con!
Đây Nam Quan con nghe lời truyền
Cha đi thôi, tìm đường về con tung gươm vàng.
Nước non tàn nguy
Khóc lầm than rền xót thương
Chờ đón cơ đứng lên vời binh
Quyết mưu thù chung
Lạy cha con xin nguyền đời đời
Làm theo bao lời thiết tha
Khi bóng cha lan theo bóng chiều tà.
(vào ĐK)
(Nam Quan hận khúc, nhạc Văn Giảng,
lời Hồ Đình Phương)
Trong khi đó, nhạc sĩ Đỗ Nhuận cũng đã nhắc đến câu chuyện này trong vở ca kịch Nguyễn Trãi – Nguyễn Phi Khanh viết năm 1940-1941:
Chim kêu não nùng vang trong nương xanh
Dường như thương nhớ mong
Ai hoài lời chim vang
Rừng hoang (tu hú ù)
Chim than (tu hú ù, tu hú ù)
(Tu hú ù) vang trên ngàn xa.
(Tu hú ù) hiu hắt bên rừng
(tu hú ù, tu hú ù)
Chim ơi có người hôm nay bơ vơ
Lần đi theo bóng non sông mờ
Vì đất nước còn mong chờ. Chim ơi
Có người lênh đênh phương xa
Vì nước non nhà.
(Đỗ Nhuận, Chim than)
Trong lịch sử, sông Gianh là ranh giới giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài (1570-1786) thời Trịnh Nguyễn phân tranh với xung đột vũ trang giữa hai họ gần nửa thế kỷ (1627-1672). Đèo Ngang gắn với huyền thoại “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Năm 1558, Nguyễn Hoàng – một danh tướng thời Lê, con thứ của Nguyễn Kim – sợ bị Trịnh Kiểm mưu hại, đã xin vào trấn thủ đất Thuận Hóa, mở đầu thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn sau này. Việc lấy sông Gianh phân chia ranh giới gây nên nỗi đau thương cho dân tộc Việt. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã nói lên sự buồn thương này trong bài hát này:
- Trên sông chơi vơi,
Gió đưa hiu hắt từ phương xa vờị
Lan theo cơn gió, bấp bênh trôi
Máu ai pha hồng dòng song.
Vang theo hơi gió. Tiếng của ai
Thầm khóc trên lưng sóng
Thôi nhắc nhở chi khi Bắc Nam đoạn tình,
Tàn sát sinh linh
Ôi sông Gianh! Hồn mi than khóc?
Lòng mi đau đớn? Dòng mi căm hờn?
Vì đâu bao năm Nam Bắc tranh hùng bạo tàn
Nên nước non đành chịu mờ ám
Ôi sông Gianh? Lòng mi tủi chăng?
Hồn mi hổ chăng? Dạ có buồn chăng?
Chưa xóa mất những cơ tương tàn
Chưa thấy ngày vẻ vang.
2. Trên sông xa xa,
Khói lam nương bóng mây bay là đà
Vươn theo hơi khóị bóng ai mờ lướt
Trên sương chiều đìu hiu
Không gian u tối sát khí
Dâng ngàn lớp che sông núi
Ôi xấu hổ thay, gương giết nhau một nhà
Ngàn kiếp không phai.
Ôi sông Gianh! Hồn mi nên sánh
Cùng con sông Hát, cùng con sông Ðằng.
Vì đâu mi đang phân rẽ phân dòng Lạc Hồng
Xui ghét nhau người cùng nòi giống
Ôi sông Gianh! Lòng mi vẫn xanh
Lòng mi hiểm sâu, dạ chứa hờn đau?
Mi hối tiếc những khi tương tàn
Mi khóc thời dở dang.
Ôi sông Gianh hồn mi than khóc
Lòng mi đau đớn lòng mi căm hờn. (3)
(Lưu Hữu Phước, Hờn sông Gianh)
Quang Trung là niên hiệu của Nguyễn Huệ khi lên ngôi hoàng đế để có danh nghĩa chính thức xuất quân tiến ra Bắc vào cuối năm 1788. Bấy giờ Càn Long sai Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 20 vạn quân Thanh tiến vào chiếm đóng Thăng Long. Đại quân của Quang Trung tới Nghệ An thì dừng tại đó hơn 10 ngày để tuyển quân, số quân lên đến 10 vạn và đội tượng binh gồm 200 voi chiến. Ngay sau lễ duyệt binh, Quang Trung tiến quân ra Bắc Hà. Đêm mồng 4 Tết, Quang Trung tiến đến trước đồn lớn nhất của quân Thanh là Ngọc Hồi nhưng dừng lại, trong khi đó cánh quân khác bất ngờ đánh đồn Khương Thượng khiến quân Thanh không kịp trở tay, hàng vạn lính bỏ mạng. Sầm Nghi Đống tự vẫn. Xác quân Thanh chết sau xếp thành gò Đống Đa. Tôn Sĩ Nghị nghe tin, cuống cuồng bỏ chạy. Đến sông Nhị Hà, sợ quân Tây Sơn đuổi theo, Tôn Sĩ Nghị hạ lệnh cắt cầu khiến quân Thanh rơi xuống sông chết rất nhiều. Trên đường tháo chạy, Tôn Sĩ Nghị bị chặn đánh, tơi tả chạy về. Như vậy, chỉ trong vòng 6 ngày, quân Tây Sơn đã đánh tan quân Thanh.
Quang Trung là niềm kiêu hãnh về tài thao lược kiệt xuất, về khí phách hiên ngang của con người xả thân cứu nước. Hình ảnh đó gợi lên cảm xúc để các nhạc sĩ viết lên nhiều bài hát ngợi ca đầy chất hào hùng:
Ðức Quang Trung anh hùng Việt Nam
Đánh quân Xiêm vượt qua Rạch Gầm
Rồi hàng vạn quân Thanhh
Rộn rịp vào Thăng Long
Dân Việt hùng chiến,
Quân Thanh chết đầy sông.
Nhị Hà trôi đầy xác,
Máu hồng thắm dòng sông
Thăng Long cờ phất phới
Nhân dân Việt hát khải hoàn ca.
Ðức Quang Trung anh hùng Việt Nam
Giết xâm lăng đời vui an lành
Ðời người vì quốc dân,
Nguyền một lòng canh tân
Cho nhà Việt Nam tương lai thoát lầm than.
(Văn Giảng, Quang Trung hùng ca)
- Từng đoàn dân chúng trên đế đô tưng bừng đi
Tìm về thăm chốn
Non nước thiêng trang hùng ghi
Cố bước bước bước bước
Trên đường thơm gió mát
Ta đi đi đi đi thăm gò xưa chất thây
Ðống Ða còn chốn đây,
Nhắc xương đầy máu xây.
Ngàn tiếng khóc tiếng rít lên
Còn vướng vất giáo, mác, tên
Mấy ai qua mà lòng khôn ngây.
ÐK: Cùng thăm nơi xưa
Ai là người không bái sùng
Dòng máu ái quốc
Lưu truyền trong bao đấng hùng
Ngày ngàn quân Thanh chết
Dưới toán quân Việt Nam
Thề quyết phấn đấu đồng tâm hy sinh
Làm sao cho hơn thời xưa.
Rồi cất sức sống ngày mai
Máu đào đồng bào kết hòa cùng màu quốc kỳ.
- Lời đoàn quân trước
Trong gió rung bao cờ bay
Còn rền theo trống chiêng
Lắng khua trong chiều nay
Hỡi dũng sĩ ái quốc ngại gì bao nguy khó
Giữ đất nước thống nhất
Bao người đang ngóng ta.
Tiến quân hành khúc ca.
Thét vang rừng núi xa
Giục chiến sĩ cất bước mau
Từng toán trước đến toán sau
Nối nhau đi cuộc hành binh qua.
(vào ĐK)
(Văn Cao, Gò Đống Đa)
Sau khi vào miền Nam, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ có viết trường ca Máu hồng sử xanh, gồm nhiều bài sử ca trong đó có bài ca ngợi chiến thắng của vua Quang Trung. Đoạn đầu âm nhạc chậm rãi trang nghiêm:
Ai phá tan quân Sầm Nghi Đống
Đất Đống Đa chôn vạn quân thù
Ai phá tan binh đoàn giặc Thanh
Đất Hạ Hồi còn vọng hồi chiêng.
Tiếp đó là âm điệu dồn dập, tiết tấu nhanh hơn:
Giặc nhà Thanh đây Tôn Sĩ Nghị
Giặc nhà Thanh đây Sầm Nghi Đống
Giặc tràn qua khắp bờ sông Nhị
Giặc tràn qua vây chặt thành Thăng Long.
Mười vạn quân do ngài Quang Bình
Ào ào đi ngăn đoàn quân tiến
Ào ào đi đến miền Tam Điệp
Đợi mồng năm tiêu diệt sạch quân Thanh.
Này bập bùng nhịp trống
Bồi giọng chiêng
Vó ngựa hùng anh vó ngựa dồn nhanh
Vó ngựa tàn canh vó ngựa lừng danh
Rung rinh kinh thành.
Nhằm Lục Đầu mà tiến nhìn về Lạng Giang
Hướng về Hải Dương Bắc Bình Đại Vương
Chiếm Hạ Hồi nhanh đánh Ngọc Hồi luôn
Quân Thanh tan tành.
Ngàn quân Tàu vượt cầu như nước tràn
Hàng ngàn hàng ngàn quân Tàu
Vượt cầu trong gió ngàn
Ngàn quân Tàu sập cầu tô thắm màu
Nhị Hà Nhị Hà nước về đỏ ngầu
Thây chất tràn.
Nào ngờ đâu bao mộng tan tành
Vạn giặc Thanh như là mây khói
Và giờ đây nước Việt yên lành
Ngàn đời sau Bắc Bình còn vang danh.
Đoạn kết bài trở lại âm điệu trang nghiêm, chậm rãi để tưởng niệm:
Ai nhớ chăng Quang Bình anh dũng
Đất Đống Đa chôn vạn quân thù.
Ai phá tan binh đoàn giặc Thanh
Đất Hạ Hồi còn vọng hồi chiêng.
(Hoàng Thi Thơ, Quang Trung đại phá quân Thanh)
Nhìn lại các giai đoạn chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, ta nhận thấy kinh đô Thăng Long luôn chứng kiến những bước thăng trầm của lịch sử, mỗi địa danh mang đầy dấu tích oanh liệt của những anh hùng luôn đứng lên để giữ yên bờ cõi. Đây là khúc ngợi ca vùng đất thiêng, kinh đô nước Việt:
- Cùng ngước mắt về phương
Thăng Long thành cao đứng
Trông khói sương chiều ám trên dòng sông
Nhị Hà còn kia, Nhị Hà còn đó!
Lũ quân chàng Tôn sập cầu trôi đầy sông.
Tháp đây! Gươm Thần đâu dưới nước biếc
Có chăng! Bao ngươì bao nhiêu luyến tiếc
Này phường này phố cũ. Này đường về Ô xưa!
Bóng xưa ngàn năm hồ phai khi tàn mơ.
ĐK: Thăng Long! Thành xưa!
Thăng Long, ngày nào cờ khoe sắc phấp phới
Loa vang xa chiêng thu không
Tiếng bát ngát trong trống thành
Bao năm qua các chốn cũ
Vẫn lấp lánh dáng tinh anh.
Thăng Long thành
Ơi Thăng Long! Ơi Thăng Long!
Ơi Thăng Long ngày nay
Dân trí sống yên vui chờ gió mới theo về
Bao ánh sáng tương lai từ khắp chốn theo về.
Ơi Thăng Long! Ơi Thăng Long!
Ơi Thăng Long ngày mai
Xây đắp dưới vinh quang bằng chí khí anh hùng
Ngời trang sử cũ: Thăng Long!
Thăng Long! Thăng Long thành.
- Cùng tiến bước về phương
Thăng Long thành cao đứng
Những toán quân về đánh tan ngoại xâm
Cột cờ còn kia! Cột cờ còn đó!
Khắp nơi dồn theo lời tươi vui chờ ta.
Chúng ta muôn ngàn năm yêu sông suối
Khói mây trên thành đô yêu dấu ấy
Này phường này phố cũ, này đường về Ô xưa!
Nắng mai hồng lên đàn chim vang lời ca.
(vào ĐK)
(Văn Cao, Thăng Long hành khúc ca)
Những bài sử ca đã góp phần khắc họa hình ảnh của các anh hùng lịch sử, niềm tự hào về dân tộc và khêu gợi lòng yêu nước của mọi tầng lớp dân chúng, nhất là vào thập niên 1940-1950 khi đất nước còn đang chiến đấu giành lại độc lập. Nền tân nhạc đang ở giai đoạn hình thành nhưng đã đóng góp những giai điệu hào hùng trong cuộc chiến đấu này.