Lê Minh Hà

Thầy Nguyễn Đăng Mạnh là một trong vài thầy ở khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội 1 mà mình chủ động không nhân thể ốm thật giả ốm trốn học, chịu đạp xe mười mấy cây số vào trường để nghe lúc có giờ giảng của thầy. Vì thầy đẹp trai, theo quan điểm thẩm mĩ của mình: đường nét thanh thoát, mắt sáng ẩn hiện nét cười, môi mỏng lại hơn thiên hạ phần nghiêm nghị, tóc muối tiêu lượn sóng bồng bềnh. Và, quan trọng nhất: thầy nói những điều của riêng trí tuệ thầy, không có trong sách nào khi đó.
Thật sự ngoài giờ thầy nói với sinh viên khi lên lớp, câu đầu tiên thầy nói với riêng mình là ở trước cửa chợ Xanh sát trường Sư phạm. Ấy là chớm hè 1983. Khi đó mình vừa bảo vệ xong mấy ngày, thầy không ở trong hội đồng chấm bài mình, thế mà nháng thấy mình đạp xe vọt ra từ cửa trường, thầy gọi luôn cô đeo kính kia quay lại, đúng đúng cô đấy, quay lại, để thầy hỏi một câu: Có đúng là chính cô viết câu đầu tiên trong bài nghiên cứu Tản Đà làm với ông Nguyễn Đình Chú không? Rồi thầy đọc: “Lấy tên sông núi làm bút danh, người ấy phải là người có bản lĩnh. Người ấy là Tản Đà.” Rồi thầy nhìn nhìn, rồi thầy phẩy tay cho đi.
Suốt dọc đường về, choáng, không hiểu sao thầy lại biết mặt mình, không hiểu sao thầy lại đọc bài mình, và cứ nhớ chen giữa thắc mắc đó là một thắc mắc lớn hơn không khi nào có lời giải: Thầy vào chợ Xanh đi mua thức ăn thay cô à? Thầy mua gì? Rau đầu mùa hay rau cuối vụ? Lúc bị thầy giữ lại hỏi, hoảng, mình đã không kịp nhìn cái túi (chắc là túi lưới) mà người đi chợ lúc đó hay ngoắc ở ghi đông xe đạp. Nhưng cứ nhớ, không hiểu sao nhớ thế, chả biết đúng không: cái cặp da thầy để trên tay lái sờn hết cả rồi. Khi đó, các thầy cô trường Đại học Sư phạm 1 (còn những trường nào nữa?) vừa thoát được những ngày làm việc không lương. Khi đó, chế độ bao cấp đã bắt đầu hổn hển hấp hối. Khi đó, thầy Nguyễn Đình Chú hướng dẫn tốt nghiệp mình còn phải nuôi một con lợn trên tận tầng 5 trong điều kiện ngày ngày phải lo gánh nước, mà tội nghiệp, con lợn giống ai mua cho không biết, hủn hoẳn lớn bằng quả dưa hấu Thổ Nhĩ Kì mình nhìn thấy quanh năm bên này, rồi dừng lớn, an nhiên trước mong mỏi lợn nuôi người của thầy cô, cũng là của bao nhiêu trí thức khi đó.
Khi đó, mình nghe kể thầy Nguyễn Đăng Mạnh thường chỉ thích cơm ăn với đậu phụ, thầy Phùng Văn Tửu lại hay chan cơm bằng nước chè, còn ở nhà thầy Chú thì mình được mời một bữa cơm trưa có rất nhiều món đựng trong những cái bát bé xiu xiu, những muối vừng, những moi rang, những cá chi chi, và rau. Ấy là các thầy các cô tự khi đó đã ưa thanh cảnh hay vì đời sống thắt buộc? Chỉ biết là những người thầy đó khi lên lớp đã dẫn dắt bao nhiêu lứa sinh viên vượt đi rất xa trên hành trình học để biết, bằng trí tuệ, bằng nhân cách, bằng phong thái từng ngày, mẫn tiệp và sang cả.
Rất nhiều năm sau, tới tận 2005, mình mới được gặp lại thầy Nguyễn Đăng Mạnh ở nhà anh Nguyễn Quang Lập và cũng lần đầu tiên ngồi cùng cả với thầy Văn Như Cương. Cảm giác còn đọng lại tới giờ là văn khác toán, không phải văn như mắm như thầy Cương đùa, và thầy mình đích thực là kẻ sĩ.
Ngày cuối năm thầy đi. Lặng lẽ. Trong nỗi phấp phỏng níu kéo tiếc thương của các học trò. Đọc tin thầy ốm, rồi đi, từ FB của thầy Hoàng Tuyên, Nguyễn Hoàng Tuyên bạn thầy, của bao nhiêu cựu sinh viên văn khoa một thời Đại học Sư phạm Hà Nội 1, anh Hoàng Dũng, anh Đỗ Ngọc Thống, cô Nguyễn Thị Bình, bạn Trần Hạnh Mai, những học trò đã may mắn được theo thầy gần như trọn đời, cứ bần thần nhưng không bàng hoàng. Từ rất trẻ mình đã biết được ranh giới sống chết sinh học mong manh thế nào, và mình nghĩ thầy mình cũng là được trời cho tuổi rồi, thầy mình đã vượt khá xa ngưỡng xưa nay hiếm. Nhưng với một đôi người, khi nói về, chúng ta có mấy khi nhớ tới ranh giới tử sinh sinh học ấy. Thế nên rất buồn. Năm ngoái thầy Lưu Đức Trung đi. Bây giờ thầy Nguyễn Đăng Mạnh.
Thế là thêm một trí tuệ, một nhân cách của một lớp người đã sống đã trải đã chiêm nghiệm bao nhiêu thăng giáng bi kịch của thời đại, đã tồn tại, hôm nay theo nhau lên đường. Chợt nghĩ tới mùa xuân đang mấp mé quê xứ, và tưởng tới một cánh đào phai / nhẹ nhàng rơi xuống đất/ Bên những gốc đào xưa: dòng-sông-thời-gian,/ đi qua đời thật chậm,/ như ngừng trôi (thơ Đỗ Quang Nghĩa).
Berlin, 2018