Cám d? Vi?t Nam

Nguy?n H?u Lim

Chng ta mang m?t m ?nh l?n t? l?ch s? ch? v c l? chng ta b? hoang t??ng v? nh?ng kh? th? qu l?n cho t??ng lai?

Hm nay, m?t ngy h, tr??c khi ln ???ng ?i Vi?t Nam, ti ng?i trong phng v?ng ?? ??c l?i “The Temptation of the West,” (Ni?m Cm D? Ty Ph??ng) (1926) c?a Andr Malraux. T? m?t l th? gi? t??ng b?i m?t ng??i ?ng mang tn Ling g?i cho m?t ng??i u chu tn A. D., ng ? vi?t r?ng, ng??i u chu mang ch “?em v? tr? ??n cho con ng??i”; cn ng??i ?ng th ng??c l?i, mu?n “c?ng hi?n chnh mnh cho v? tr?.” Ng??i Ty ch? mu?n thng hi?u v? tr? b?ng ch nhn cch ha khng gian thnh ra m?t ??i t??ng v?t th? h?u h?n; ng??i ?ng th mu?n chnh nhn cch mnh bi?n m?t vo h? khng nh?m khai sng ci chi?u su v cng c?a v?n v?t.

Ti lin t??ng t? t?ng trang sch m?ng, ngh? r?ng, t? trong m?i ng??i Vi?t ?ang ? u M?, hay ? bn nh, ??ng lc c ??n hai n??c Vi?t Nam. M?t Vi?t Nam cho m?nh l?nh l t??ng, v m?t Vi?t Nam trong th?c t? ?ang l. Trn ng?n sng ?i? ch?n t? th?i ??i nhi?u xoay chuy?n, t?ng chng ta hnh nh? b? chong ng?p c?u mang hai n?ng l?c tnh c?m gi?ng x nhau: Gi?a ci ta h??ng v? t? qu?c, gi?a m?t tnh c?m dng trn bn b? l tr ng?n n??c, gi?a m?t l?ch s? tr?n tr?i trong nhi?u d? phng t??ng lai.

Khi v?n minh Ty ph??ng ? thm nhi?m th? gi?i, ng??i Vi?t khng cn l m?t bi?t l? bn ngoi. ?ang ? Ty ph??ng nhn v? qu m?, Vi?t Nam ??i v?i ti nh? l m?t v? tr? tinh th?n l?n cho mnh, ??ng lc c?ng nh? bao ng??i ?ng khc, ti mu?n dng hi?n chnh mnh v? cho qu cha, ??t t?. Trong khi ?, ti hnh dung ra ti ?ang ? trong n??c, th c? nh? l ng??i u, mu?n ?em th? gi?i Ty ph??ng v? cho Vi?t Nam. M?i tm h?n Vi?t, b?t c? ? ?u, ??u n?m trong hai lu?ng tm th?c ??y mu thu?n v ng??c chi?u cho m?t tnh yu l?n ??i v?i ??t n??c. Tm h?n Vi?t Nam v?n ch?a ??y m?t n?i b?n kho?n c?a chnh mnh tr??c ci v? tr? qu?c gia bao la, khng th? tch r?i v thot ra ???c khi nhn v? qu kh?. Chng ta mang m?t m ?nh l?n t? l?ch s? ch? v c l? chng ta b? hoang t??ng v? nh?ng kh? th? qu l?n cho t??ng lai? T? trong hai n?ng l?c c?a v? tr? v c nhn, c?a qu?c n?i v h?i ngo?i, ng??i Vi?t nh? ti khng th? ng?i yn. Ta v?n loay hoay nh?y nht trong m?t ?i?u nh?c khch ??ng pht thanh t? m?t kh?i n?i tm ??y d?n v?t. Th?m k?ch c?a Vi?t Nam kh?i ?i t? n?i b?t an th??ng tr?c ny.

Anh chng Ling c?a Malraux vi?t ti?p: ?i?u m ng??i u chu khng hi?u ng??i chu l ? ch? r?ng, v?i dn ?ng, tnh c?m v tr th?c c? hai l m?t. Khi chng ti suy ngh? v hnh ??ng, chng ti l m?t h? qu? t? c?m tnh. Trong khi ?, ng??i Ty u phn chia tnh c?m ra kh?i l tr v b? chia hai. V v?y, c th? r?ng ng??i u chu ? ?nh m?t ci h?n nhin th?ng nh?t trong tnh v?i l; cn dn ?ng, d ? b? Ty ph??ng ha g?n nh? ton tri?t, v?n cn c t nhi?u h?nh phc trong tnh c?m c?a mnh – v ??i v?i h? th th? gian ny ch? l m?t bi?n l?n c?a c?m xc t? chnh ta m thi. Trong ?, ng??i Vi?t nh? ti ch? bi?t c m?t ?i?u: R?ng ngay c? v? tr? kia c?ng c th? b? ch?i t?, nh?ng ch?c ch?n r?ng n?i ?au c?a ta l khng th? ph? bc. Khng c h?nh phc no nguyn s? b?ng ni?m vui th trong n?i ?au h?n nhin, cho d n c ?ng hay sai, cho d b?n s?c tnh c?m ? l bn ??t nhi?m hay l kim c??ng trong sng. C ph?i chng ta, dn ?ng, m ng??i Vi?t l m?t ph?n, l m?t ??n v? qu?n chng duy tnh c?m, m?t t?p th? tr? th? h?n nhin, d? th??ng v c?n ???c nh? nhng, ?u i ch?m sc mong ch? ngy l?n d?y?

Theo Ling, “Ni?m h?ng ph?n c?a chng ti khng b? tu? thu?c vo m?t tiu chu?n no” (Our exaltation is not dependent upon a reference). N l m?t s?c m?nh nguyn s? v??t qua gi tr? hay m?c tiu c?a khng v th?i gian. N mu?n c?ng hi?n ci ta, ch? th? c?a c?m tnh, v? cho khch quan – nh? r?ng m?i c nhn ch? l m?t ch? th? c?n ph?i ???c hy sinh v ph? ??nh nh?m lm cho v? tr? thm huy hong. Ta l m?t ph?n g? nh? cho ng?n l?a ph?i ???c chy cao ?? cho th? gian ???c sng. Ci m?t c?a ta chnh l ci t?n t?i v ngh?a cho ta. M?i l?n sinh ??, m?i l?n sng t?o l m?i l?n ta ?nh m?t chnh ta vo trong ??a con m?i cho ??i. ?au th??ng, t? ?, l ch sng th?. N chnh l m?t b?n hng ca mang t nhi?u tnh ch?t ?in lo?n v hoang d c?a m?t v? tr? h?n ??n t? khi n m?i ra l.

A. D. tr? l?i Ling r?ng, i chao l ci l? lng c?a dn ?ng: “Qu v? ?u i v?i t? tin ? khu?t nhi?u h?n l mang tinh th?n tn tr?ng ph? n? bn mnh.” Khi qu v? ? c gio d?c, l tnh ch? tr? nn m?t cng c? cho tnh c?m, m nh?ng tnh c?m ny l?i ch? ??t c?n c? trn v ch? h??ng v? nh?ng ??i th? tr?u t??ng v??t qua con ng??i ??c th v th? gian th?c h?u. Ti l?i min man ti?p. ?n ng Vi?t Nam c? ?i?n c th? hy sinh cho t? qu?c v?i bao nhiu gian trun, bao nhiu x??ng mu; nh?ng h? khng th? mang tnh yu ? ?? ch?m sc tr?n v?n cho c?ng ??ng v ng??i thn c?a mnh trong m?t tnh c?m v ng v khng ch k?. V ? chnh l ci l? th?ng to l?n c?a ?n ng ?ng: V? tr? tuy?t ??i m h? mu?n hi?n dng c?ng ch? l m?t d? phng ??y tnh c?m ng m?n cho nh?ng c?m xc ??y nin thi?u. H? khng c?n ??n ci g?n th?c t?. H? mu?n ch?t cho ci xa. Ci bn ta, v? con, gia ?nh, c?ng ??ng th?c h?u, ch? l nh?ng g c?n ph?i b? ph? nh?n. V th?, n?u khng tr??ng thnh nhanh chng cho k?p v?i m?t con ng??i th?i ??i, h? s? ph?i ch?t chm trong ci d? phng thu?n tr?u t??ng v? m?t v? tr? duy tnh c?m. “Ngay c? nh?ng l thuy?t ho nhong nh?t v? ci ch?t c?ng v?n ch? l m?t cu tr? l?i cho s? y?u ?u?i c?a mnh,” A. D. vi?t.

Tm h?n Vi?t Nam v?n cn nh? k? say ng? ?m ?m tm ra sng v?ng vang ti?ng g?i ? ?nh th?c lng xm v? cho n?i t?i thn bi ?t c?a mnh. H?, suy di?n qua Malraux, c? nh? l m?t “cu?c tm” – m khi ch “tm ti cng cao ?? th gi tr? cho m?c tiu tm ki?m l?i cng suy gi?m.” V khi m?t anh nng dn ? m?t nh, nay l v gia c?, v t? qu?c, “cu?c tm” c?a h?n ? tr? thnh m?t “c?n nh cho n?i oan khin” – m?t “ngi nh cho h?u th?” ???c xy ??p b?ng c??ng ?? tnh c?m v? qu kh? nhn danh nh?ng d? phng v? t??ng lai trong chi?c bng bi ai c?a chnh thn xc mnh. T? m?t tnh yu ??y kht khao, ??y nh?y c?m cho t? qu?c, cho ??ng bo, chng ta l?i v tnh ??y chng ta vo thn ph?n c?a m?t k? ?in cu?ng m ? ??n khi, h?n c?m th?y chn ch??ng v m?t m?i v?i tnh c?m thu?n d? phng v ?o gic. Tnh yu trong sng nay ? tr? nn m?t v?ng l?y bu?n nn m ngay c? khi m?t tr?i ?ang ln cao nh?t ? gi?a tr?a chnh ng?, ta c?ng khng th? no nhn th?y bng mnh th? hi?n trong m?t hi?n h?u ??y tiu c?c.

Trong m h??ng ?, A. D. m? h? c?nh co, “Hy coi ch?ng! Ng??i ?ng chng by ch?c r?i s? ly ci b?nh c?a ng??i Ty u chng tao: Th? b?nh l th ght v chn ch??ng chnh mnh.” Khi l t??ng tr? thnh m?t th? d?ng tnh c?m m? h?, khi tr th?c theo ?u?i nh?ng m?c tiu n?ng tr?u t??ng v v th?c ch?t, c nhn s? tr? nn tr?ng r?ng. Khi ?, v?n minh Ty ph??ng s? trn vo ?? ch?t ??y m?t ch m?i – m?t ch thu?n c?m gic khch ??ng ?? tm qun th?c t?i tinh hoa c?a ng th? ch?c n?ch ny. Ha! ti di?n gi?i: B?n c bao gi? quen thn v?i m?t thi s? ti?ng Vi?t? N?u h?n khng l m?t th?ng ?in th ph?i l m?t k? r?t l th?c d?ng. Malraux, n?u ???c ??c r?ng v su h?n, ? gin ti?p ni tr??c nh? v?y.

Ti m? h? ??c Malraux nh? l nh?ng ging ch? ???c vi?t v? m?t m?u ng??i Vi?t Nam vo ??u th? k? 21 ny, d l ? h?i ngo?i hay l trong n??c. M?t cch t? do v m? r?ng ra, ti th?y Malraux ? ni r?ng t?t c? chng ta ?ang ch? l m?t ph?n trn m?t ng?n sng quay cu?ng thu?n c?m tnh b? khch ??ng b?i nh?ng c?n ?i? ch?n t? bi?n su x ??y khng bi?t v? ?u v cho m?c ?ch no. Hay ni theo Schopenhauer, t?ng c th? Vi?t ch? l m?t bi?n c? t? v th?c m h?n khng ch? ??ng hay ??c mu?n ???c. N gi?ng nh? l nh?ng th? hi?n trn v?ng trn v lng my c?a thanh thi?u nin Vi?t Nam: Tnh c?m th ch?a khu?y ??ng m nt nh?n nh ? vi?t ln ??y khun m?t. Chng ta ch?a gi?u ???c c?m xc ?? xy ??p m?t hnh dng nhn cch v ngo?i hnh thanh th?n, tr?m t?nh. Bao nhiu n?ng l?c n?i t?i ? bi?n thnh nh?ng nt m?c trn mu s?c vi?t nho ln trn khung c?a h?p c?a nh?ng linh h?n chn ch?t. V khi nt m?c ? phai theo nhi?t ?? c?a c?m xc, tm h?n c?a h? ? khng cn ?i?n l?c nh?m th?p sng suy t?. S? ph ph?m kinh hong c?a l?ch s? Vi?t Nam b?t ??u b?ng s? phung ph n?ng l?c theo nh?ng ln sng tnh c?m qu nhi?t thnh ? n?i t?ng c th? khi ??i di?n v?i ??i th??ng.

T? 1926, Malraux, qua Ling v A. D., ? tin ?on r?ng Trung Hoa r?i s? ch?t khi Kh?ng gio khng cn l n?i dung chnh cho v?n ha Tu. “Trung Hoa ?ang lay l?t nh? l m?t lu ?i c? ??i l?n ?ang s?p b? s?p ??, v ni?m bi ph?n c?a n khng ph?i c t? s? b?t ??nh hay mu thu?n, m l t? gnh n?ng c?a m?t tr?n nh ?ang rung chuy?n.” V Malraux ? ?ng. Hy nhn l?i g?n 100 n?m qua, khi ? b? ki?t s?c v?n ha, ng??i Tu ?i vo c?n kh?ng ho?ng tm th?c. H? ?nh mang tnh c?m i qu?c ?? vc v? nh m?t c?n c m?ng khc nh?m thay th? cho kho?ng tr?ng siu hnh c?a mnh. ? l v?n minh Ty ph??ng qua hai v? ??i ngh?ch nh?ng cng m?t b?n ch?t: Ch? ngh?a Marx v t? b?n thu?n v?t ch?t. “That’s it, boy. China is dead!” V?n minh Trung Hoa ? ch?t theo nh?ng ging sng ??y ha ch?t d??i m?t b?u tr?i ??y kh ??c. V ? c th? s? l s? ph?n Vi?t Nam. Ti ?ang s? r?ng Vi?t Nam ch?c r?i s? ch?t – nh? Trung Hoa ?.

“Cm d? Vi?t Nam” nay ? tr? nn m?t ch ?i tm t? l?. Nh? Ling ? vi?t cho A. D. nh?ng l?i cu?i, “C th? r?ng Trung Hoa (hay Vi?t Nam) s? l?i ???c sng t?o, t? lm m?i ln, ngay c? khi m chng ta khng hi?u g v? n c?. Li?u r?ng n s? b? rung chuy?n t? m?t c?n ??a ch?n tnh c?m cn to l?n h?n bao l?n trong qu kh?? M?nh m? h?n l ti?ng th?n ch c?a nh?ng tin tri th?i tr??c, ci m thanh hu? di?t ??y cu?ng n? ?ang cu?n ht l?y chu Cc nh bun s? cn bn, cn mua, v con sng Chu ng?c s? ph?n chi?u nh sao m? trong ci ch?t yn lnh Ta ph?i bi?t ni g h?n cho b?n ?y?…”

Nguy?n H?u Lim

Comments are closed.