Trần Kiêm Đoàn
Nghe tin Huy Đức ra tù, tôi thấy lòng mình khá lạ. Không reo vui, cũng chẳng ngậm ngùi đến độ phải làm thơ. Tôi thản nhiên như một buổi sáng Sacramento nhìn ra sân, chợt thấy mùa Thu đã về tự lúc nào và mấy chiếc lá vàng đang thong thả rơi xuống đất.
Có những tin vui đến với tuổi già không còn bằng tiếng pháo. Nó đến rất nhẹ. Nhẹ như một tiếng “ừ hè” của Huế. Biết rồi. Mờng rồi. Thôi, để rứa mà thương.
Ngày Huy Đức bị bắt, tôi có viết bài Osin Huy Đức bị bắt: Sự chọn lựa của kẻ sĩ thời đại?. Rồi đến chuyện Nguyễn Hữu Liêm không được nhập cảnh Việt Nam, tôi lại viết bài khi nghĩ đến cả hai; nghĩ đến những người cầm bút thuộc một thế hệ khá đặc biệt: thế hệ Bắc Cầu giữa chiến tranh và hậu chiến.
Liêm và Đức có những hành trình khác nhau. Có lúc lịch sử đặt họ ở những phía khác nhau. Nhưng chiến tranh có cái quyền lực kỳ lạ và đôi khi tàn nhẫn của nó: bắt những người chưa hề quen biết phải đứng về những phía khác nhau. Hai người cầm súng trên hai đầu chiến tuyến.
Còn văn chương, nếu đủ rộng lượng, lại làm một công việc ngược lại: kéo người ta ngồi gần nhau hơn.
Bởi vậy tôi quý cái tình văn nghệ hơn cái tình “đồng chí hướng”.
Đồng chí hướng thì dễ đồng ý với nhau. Văn hữu mới khó. Anh viết một đằng, tôi nghĩ một nẻo; gặp nhau vẫn uống cà phê, vẫn cãi, vẫn cười, vẫn trả tiền giùm nhau nếu hôm ấy một ông già nào đó “vô tình” quên đem ví.
Huy Đức viết Bên Thắng Cuộc. Nguyễn Hữu Liêm viết Dân Chủ Pháp Trị. Mỗi người nhìn lịch sử từ một cửa sổ. Tôi thì vốn có cái tật đứng ngoài sân nhìn vào cả mấy cái cửa sổ ấy, nên lâu nay vẫn tự nhận mình thuộc Bên Đứng Giữa.
Đứng giữa không có nghĩa là ba phải.
Cũng không nhất thiết là năm mươi phần trăm bên ni, năm mươi phần trăm bên tê.
Đôi khi đứng giữa chỉ là cố lui lại một bước để nhìn cho rõ cả hai phía. Khổ nỗi, người đứng giữa thường gặp một tai nạn nghề nghiệp: bên ni nhìn qua tưởng mình bên tê; bên tê nhìn lại thấy mình bên ni.
Huy Đức cũng làm tôi gặp cái tai nạn ấy.
Một hôm đọc Bên Thắng Cuộc, tôi giật mình thấy mình được Đức đưa sang “phía bên tê” trong tập I, trang 77.
Tôi gặp Đức bên American River, Sacramento, bèn đòi nợ:
“Đức à, Việt Nam mình có Bên Thắng Cuộc, Bên Thua Cuộc, còn anh thì em để mô mà không đặt anh đúng chỗ là Đứng Giữa…”.
Đức cười.
Tôi cũng cười.
Rồi hình như Đức có hứa rằng sẽ có ngày viết cho đủ ba bên, bốn phía, trước sau, phải trái… để thiên hạ đề huề sum họp.
Tôi nhớ lời hứa đó.
Cho nên hôm nay, nghe tin Đức trở về, việc đầu tiên tôi nghĩ tới không phải chính trị.
Tôi nghĩ tới… món nợ.
Đức ơi,
Em còn nợ anh!
Nợ một cái Bên Đứng Giữa.
Mà nợ văn chương coi vậy chứ nặng lắm. Tiền bạc thiếu nhau vài trăm đô rồi cũng trả xong. Cà phê thiếu nhau vài ly thì gặp lại, ông nào nhanh tay móc ví ông ấy trả. Nhưng thiếu nhau một câu chuyện thì có khi mang theo đến cuối đời vẫn chưa thanh toán được.
Nửa thế kỷ đã đi qua kể từ ngày chiến tranh chấm dứt. Việt Nam hôm nay đã khác rất xa Việt Nam của những năm tháng chúng ta còn trẻ. Những thành phố lớn lên, những con đường mở rộng, những miền quê ngày trước tối om sau hoàng hôn nay có điện, nước, xe cộ, điện thoại thông minh và internet nối với cả thế giới. Đó là những đổi thay có thật và đáng vui.
Nhưng một đất nước không chỉ lớn lên bằng nhà cao, đường rộng và những con số kinh tế.
Còn có những thứ khó đo hơn nhiều: sức sống của văn hóa, khả năng sáng tạo, sự công bằng, lòng bao dung trước khác biệt, phẩm giá của con người và nhất là khả năng để người viết được thành thật với trang giấy của mình.
Những thứ ấy thuộc về phần “hình nhi thượng” của một dân tộc. Không nhìn thấy dễ dàng như một cây cầu mới xây, nhưng thiếu nó thì cây cầu dù dài đến đâu cũng chưa chắc đưa chúng ta tới được nơi mình muốn đến.
Ở tuổi này, tôi không còn hào hứng đứng về một phía để hô hào phía kia phải thua.
Thắng nhau làm chi nữa!
Chúng ta đã mất quá nhiều năm tháng để thắng và thua rồi.
Điều tôi mong hơn là một ngày người Việt có thể ngồi xuống với nhau, kể lại những điều mình đã thấy, đã tin, đã lầm, đã chịu đựng và đã hy vọng mà không cần người nghe phải lập tức hỏi:
“Anh thuộc bên nào?”
Có lẽ đó cũng là cái Bên Đứng Giữa mà tôi vẫn đùa với Đức.
Không phải một vị trí địa lý.
Cũng chẳng phải một lập trường chính trị.
Chỉ là một chỗ ngồi đủ rộng cho con người.
Và nếu có một ngày nào đó ba anh em Huy Đức, Nguyễn Hữu Liêm và tôi lại gặp nhau trên một hè phố Sài Gòn, chắc tôi sẽ không đề nghị mở hội thảo về chiến tranh, dân chủ hay pháp trị.
Già rồi. Hội thảo chi nữa cho mệt!
Kiếm một quán cà phê.
Ba cái ghế thấp.
Một buổi chiều Sài Gòn còn đủ nắng.
Liêm nói chuyện triết học thì cứ để Liêm nói. Đức kể chuyện thiên hạ thì cứ để Đức kể. Còn tôi, dân Huế “toàn ròn”, lâu lâu chen vô một câu:
“Khoan đã. Hai ông nói rứa, còn Bên Đứng Giữa của tui mô?”
Rồi cười.
Tôi thương Sài Gòn cũng chính vì vậy. Thành phố ấy, qua bao nhiêu dâu bể, vẫn có một cái gì rộng rãi rất riêng. Người thất cơ lỡ vận tới cũng dung. Người viễn xứ về cũng nhận. Kẻ giàu sang có chỗ ngồi, anh lang thang cũng tìm được một góc hè. Có lẽ một thành phố đáng yêu không phải vì nó không có vết thương, mà vì sau bao nhiêu vết thương nó vẫn còn đủ lòng để chứa người.
Hôm nay nghe tin Đức trở về, tôi chỉ muốn nói một câu thật bình thường:
Mừng em về.
Chuyện đúng sai của lịch sử, hãy để lịch sử từ từ trả lời. Mà lịch sử vốn là một ông già đãng trí: khi nhớ chuyện này, lúc quên chuyện khác; lâu lâu còn kể sai tên nhân vật. May thay, ông già ấy cũng khá tốt bụng. Qua đủ thời gian, đôi khi ông chịu mở lại mấy trang cũ cho con cháu đọc rồi tự suy nghĩ lấy.
Còn chúng ta, những người đã đi gần hết một đời qua chiến tranh, hòa bình, quê nhà và xứ người, nếu còn gặp được nhau, còn uống với nhau một ly cà phê, còn cãi nhau mà cuối buổi vẫn bắt tay nhau được, thì cũng đã là một thứ hạnh phúc.
Chúc mừng Huy Đức.
… Gian nan nào sá sự con con. Đức nhé!
Nhưng nhớ nghe Đức:
Em còn nợ anh!
Không cần trả bằng tiền.
Không cần trả bằng một cuốn sách.
Chỉ cần một ngày nào đó, trên hè phố Sài Gòn, ba anh em mình ngồi lại. Đức kể chuyện của Đức. Liêm nói chuyện của Liêm. Tôi kể chuyện của tôi.
Rồi chúng ta cùng cười.
Biết đâu lúc ấy mới nhận ra rằng sau tất cả những Bên Thắng Cuộc, Bên Thua Cuộc và Bên Đứng Giữa, vẫn còn một bên chưa ai viết cho hết:
Bên Con Người.
Sacramento, ngày nghe tin Huy Đức ra tù
1-10-2026