Bùi Thanh Phương
Trong số những tác phẩm thời kỳ đầu của Bùi Xuân Phái còn được biết đến, có một bức tự họa đặc biệt, được ông vẽ ngày 12.3.1948, giữa những năm tháng kháng chiến chống Pháp.
Theo những tư liệu mà tôi được biết, đây có lẽ là bức tự họa xưa nhất của Bùi Xuân Phái còn được lưu giữ và công bố.
Bức tranh được vẽ bằng bút sắt chấm mực tàu với những nét bút khoáng đạt, mạnh mẽ mà tinh tế. Gương mặt người họa sĩ trẻ hiện lên với đôi mắt mở lớn, ánh nhìn trực diện, vừa cương nghị vừa phảng phất nét lãng mạn của một tâm hồn nghệ sĩ.
Điều thú vị là ông không ký tên Bùi Xuân Phái như thường lệ, mà sử dụng một bút danh khá lạ: SiPi.
Ở góc phải bức tranh, ông viết lời đề tặng:
“Thân ái tặng anh Việt Hồ tấm tranh SiPi tự họa, khi SiPi xa anh, anh phải nhớ đến hắn, cầu cho hắn luôn luôn mạnh khỏe để phụng sự nàng nghệ thuật”.
Một lời đề tặng thật trẻ trung, hóm hỉnh và lãng mạn. Đặc biệt, cách gọi nghệ thuật là “nàng” cho thấy ngay từ tuổi thanh xuân, Bùi Xuân Phái đã xem nghệ thuật như một người tình mà ông nguyện suốt đời phụng sự.
Người được tặng bức tranh là họa sĩ Lưu Ly, khi ấy là học viên lớp hội họa Thu Đông trong chiến khu kháng chiến do Bùi Xuân Phái hướng dẫn.
Thời gian trôi đi, chiến tranh rồi hòa bình, bao nhiêu biến động của cuộc đời đã qua, vậy mà bức tự họa vẫn được người học trò năm xưa nâng niu, gìn giữ như một báu vật.
Khi tôi được nghe câu chuyện này, họa sĩ Lưu Ly đã là một ông cụ ngoài tám mươi tuổi, mắt mờ chân chậm, nhưng ký ức về người thầy và bức tranh năm ấy dường như vẫn còn nguyên vẹn.
Ông kể:
“Những hôm trời mưa, gió lạnh, tôi cũng cất giữ bức tự họa này vào nơi ấm áp nhất. Còn khi ra mưa, thà thân xác mình dầm mưa chịu rét chứ nhất định phải bảo vệ cho kỳ được bức họa quý này”.
Nghe những lời ấy, tôi thực sự xúc động.
Một bức tranh nhỏ đã đi qua hơn nửa thế kỷ, tồn tại không chỉ nhờ chất liệu giấy mực mà còn nhờ tấm lòng của một con người. Có những tác phẩm được bảo vệ trong bảo tàng, trong những kho lưu trữ hiện đại, nhưng cũng có những tác phẩm được gìn giữ bằng chính tình yêu và sự hy sinh thầm lặng của người sở hữu.
Và bức tự họa SiPi thuộc về trường hợp thứ hai.
Vì sao lại là SiPi?
Khi được hỏi về bút danh kỳ lạ ấy, họa sĩ Lưu Ly kể lại lời giải thích của Bùi Xuân Phái:
“Anh Phái bảo tôi, SiPi là gọi tắt cái tên hiệu máy bay Speed Fire (Spitfire – TAL) của bọn Pháp. Trên trời có Speed Fire rực lửa thì dưới đất SiPi Phái cũng cháy bỏng không kém!”.
Câu trả lời ấy thật đúng với tính cách của một Bùi Xuân Phái thời trẻ: hóm hỉnh, ngang tàng và đầy nhiệt huyết.
Giữa những năm tháng chiến tranh gian khổ, người họa sĩ vẫn giữ được tinh thần lạc quan, vẫn đùa vui với cái tên của mình và vẫn cháy bỏng tình yêu dành cho hội họa.
Sau này, nhiều nhà sưu tập đã tìm đến họa sĩ Lưu Ly, mong được mua lại bức tự họa quý hiếm ấy. Nhưng lần nào ông cũng lắc đầu từ chối.
Đối với ông, giá trị của bức tranh không nằm ở số tiền mà người ta sẵn sàng trả, mà ở những kỷ niệm không thể mua lại bằng tiền.
Mãi đến khi tuổi đã cao, nhận thấy quỹ thời gian của đời mình không còn nhiều, họa sĩ Lưu Ly mới quyết định chuyển giao bức tranh cho một nhà sưu tập có uy tín, người sở hữu một bộ sưu tập mỹ thuật tư nhân quan trọng tại Việt Nam.
Như vậy, sau hơn 60 năm được gìn giữ bởi một người học trò, bức tự họa của Bùi Xuân Phái đã bước sang một chặng đường mới trong hành trình tồn tại của nó.
Tôi cứ nghĩ mãi về hai con người ấy.
Một người vẽ bức tranh khi còn rất trẻ, giữa chiến khu kháng chiến, với khát vọng được suốt đời phụng sự “nàng nghệ thuật”.
Một người nhận bức tranh và dành gần trọn cuộc đời mình để bảo vệ nó, bất chấp những gian khó, thiếu thốn và biến động của thời cuộc.
Người vẽ đã can trường và lãng mạn. Người gìn giữ cũng thủy chung và đam mê chẳng kém.
Hóa ra, một tác phẩm nghệ thuật có thể được sinh ra trong khoảnh khắc, nhưng để tồn tại qua năm tháng, đôi khi nó cần đến cả một đời người.
Và tôi nghĩ, lịch sử Mỹ thuật không chỉ được làm nên bởi những họa sĩ tài năng, mà còn bởi những con người âm thầm gìn giữ tác phẩm của họ cho các thế hệ mai sau.