Dương Diên Hồng
Có một hôm, trên trang nhà Thơ Mai Công Lập đăng bài thơ Cao xanh của nhà thơ Huy Tưởng. Tôi thích bài thơ lắm. Nhất là khổ cuối. Nhưng tôi lại bị sức hút của từ cao xanh – một từ ghép tượng hình dùng để gọi “ông trời” – rất biểu cảm.
Thế là tôi lại đi mò mẫm trong các bài thơ cổ để xem từ cao xanh ra đời từ lúc nào. Tìm trong Thơ các tác giả trên Google cũng khó. Mò kim. Theo thống kê thì có trên 200 bài thơ có sự xuất hiện của từ cao xanh – đa số là thơ đương đại. Tìm trong thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến… có khối cụm từ gắn với từ xanh, nhưng từ dùng để gọi ông trời là cao xanh cũng khó thấy. May ra đôi chỗ trong truyện Nôm khuyết danh, còn có thể gặp:
Ngàn xưa mấy kẻ gian ngay,
Xem cơ báo-ứng biết tay trời già.
Tuần-hoàn lẽ ấy chẳng xa,
Chớ đem nông-nỗi mà ngờ cao xanh.
Trời nào phụ kẻ trung-trinh,
Dù vương nạn ấy, ắt dành phúc kia. (Nhị độ mai)
Điều này có nghĩa là từ cao xanh trong văn học không cổ lắm, có thể là một “từ đắc địa” trong khoảng thời gian từ thế kỷ 18 trở lại đây. Nó xuất hiện trong các câu văn trang nhã, triết lý về lẽ trời đất và sự được mất của con người…
Quay trở lại bài thơ Cao xanh, tôi muốn đọc, cảm nhận và đối thoại với từ cao xanh ngay trong tứ thơ của tác giả Huy Tưởng:
Bài 221
(Huy Tưởng)
Cao xanh
Ồ cao và xanh
Cớ sao mãi đứng trên cành lắt lay?
Xuống đây
Cùng với heo may
Chiều thôi hắt bóng sẽ quay về trời…
Cao xanh
Và cao xanh ơi
Gặp nhau ta sẽ trao lời. Cố nhiên
Mây vàng hoặc chốn thần tiên
Cũng không giữ được ai trên đời này.
Sao ta lại phải về ngay
Khi chưa thả hết thơ đầy thế gian?
Nơi đây
Khổ lụy nồng nàn!
Khổ một của bài thơ, tác giả chiết tự để định nghĩa từ cao xanh. Khái niệm được nêu ra ngắn gọn, mơ hồ và trừu tượng nhưng lại được thể hiện bằng lối nói định tính, định lượng cụ thể:
Cao xanh
Ồ cao và xanh
Thường trong quy tắc ghép từ của tiếng Việt, các từ đơn có nghĩa cụ thể được ghép lại thành từ chỉ chung chung về một khái niệm tổng hợp. Ở đây, từ ghép cao xanh hoàn toàn mang một nghĩa khác với sự tổng hợp các từ tố cấu thành. Khác mà vẫn logic. Chính cái logic trong nghĩa hoán dụ đã cho phép tác giả diễn dịch cao xanh là “cao” và “xanh” – vừa là biểu tượng của vũ trụ, vừa là sự đẹp đẽ, uy nghi của thế giới kiến trúc thượng tầng khó nắm bắt, chiết giải. Một cách nhìn về sự vận động của vũ trụ và cuộc sống đầy trang trọng, tiềm ẩn một tín ngưỡng tâm linh mang thuyết nhân quả. Có tin vào nhân quả thì mới tha thiết gọi mời Ông trời: Cao xanh đến với thế gian – nơi không cao và xanh – rất cần sự anh minh và tử tế trong phán xử mọi lẽ. Chỉ có ông trời mới có thể đứng ra làm chánh án cho mọi phiên toà, dù lớn, dù nhỏ trong đời sống vốn qua bé mọn và đầy sự ích kỷ mang bản chất của loài người.
Nói như thế là có phần tán rộng những câu chữ vốn rất nhẹ nhàng và hiền lành của nhà thơ Huy Tưởng khi tha thiết gọi mời “Cao xanh”:
Cao xanh
Ồ cao và xanh
Cớ sao mãi đứng trên cành lắt lay?
Xuống đây
Cùng với heo may
Chiều thôi hắt bóng sẽ quay về trời…
nhưng xưa giờ, tôi vẫn thích suy diễn để hiểu một tác phẩm thơ – trong sự tiếp nhận ngôn ngữ thơ về phía bạn đọc – khi Thơ đã rời khỏi nhà thơ và đi về phía công chúng – trong ánh lấp lánh hàm ngôn mà đồng cảm với tâm tư của người đọc…
Trong cái “lắt lay” tuyệt đẹp của bóng nắng chiều trên cành, tác giả nhìn thấy bước đi vô hình của một đấng thiêng liêng. Người có mặt mọi nơi, im lặng và dõi theo mọi hành vi của con người, dù đang ở trên cao, chỉ có điều: vì người là “cao xanh” nên sự xa cách với thế nhân là điều không tránh khỏi. Tiếng gọi tha thiết, van nài có chút gì bất lực nhưng vẫn loé lên một niềm hy vọng, trong sâu thẳm tâm hồn khát khao những ấm áp đầy yêu thương cho đến tận cùng giây phút cuối, dẫu đó là nơi lắt lay sinh tồn của những miền heo may, lạnh lẽo đang đau khổ, muốn giải thoát nhưng luôn cần sự ấp ủ một cách công bằng của người trên cao, có quyền ban phát những đặc ân, mà theo quy luật thì lẽ ra “ở hiền” phải “gặp lành” hay nói nôm na: trời sinh ra muôn loài thì trời là cha mẹ luôn đồng hành với con, chí ít cũng là chỗ dựa tinh thần, khi con đau khổ hay sung sướng.
Nhà thơ đã ngắm “Cao xanh” bằng mọi giác quan đầy xúc cảm. Và ta bắt gặp ở trong bức tranh tuổi chiều rất đẹp một sự hồn nhiên chỉ có ở các nhà thơ: luôn muốn giữ lại những khoảnh khắc tuyệt đỉnh của tâm hồn đang thăng hoa và hoà nhập với đất trời khi tìm được sự nồng ấm vũ trụ sau những ngày dài mang cảm giác lạnh lẽo như có gió heo may làm khô lạnh cõi người, đời người…
Chính sự níu kéo giây phút tuyệt đỉnh ấy vốn nằm trong quy luật không thể níu kéo đã làm cho bức tranh Thơ toả sáng và ấm áp một nét đẹp rất nhân văn! Đó là niềm yêu sự sống mãnh liệt, dẫu biết: Đời người luôn hữu hạn khi đối diện với cái vô hạn thăm thẳm của “Cao xanh”…
Nhà thơ còn hình dung ra một cảnh đối thoại thú vị, rất bình đẳng như kiểu Trương Ba đối thoại với Đế Thích lúc chơi cờ:
Cao xanh
Và cao xanh ơi
Gặp nhau ta sẽ trao lời. Cố nhiên
Mây vàng hoặc chốn thần tiên
Cũng không giữ được ai trên đời này.
Sao ta lại phải về ngay
Khi chưa thả hết thơ đầy thế gian?
Nơi đây
Khổ lụy nồng nàn!
Hoàn toàn là một sự tưởng tượng và giả định: nếu gặp sẽ hỏi. Còn thực tế thì chưa gặp. Hoá ra nhà thơ là người rất thực tế, dù tâm hồn rất lãng mạn.
“Cao xanh” là ai?
Dĩ nhiên nhà thơ cũng chỉ tưởng tượng, dựa trên tư duy đầy cảm tính theo truyền thống nhân sinh quan của nhân loại. Còn thực tế thì ông cũng có vẻ theo quan điểm của Descartes: “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại”, có nghĩa là ông cũng chỉ tin vào những gì mình thấy, mình cảm nhận và phán đoán theo một logic của đời sống con người.
Thế nên đoạn đối thoại là một ngẫu hứng thơ rất dễ thương, rất bác ái. Giả định nếu gặp được “ông trời” sẽ chất vấn một cách sòng phẳng: Tại sao những nhà thơ vốn yêu cuộc sống khổ luỵ – yêu rất nồng nàn, thả đầy những bài thơ làm đẹp cuộc sống lại không thể bất tử? Họ là những người đáng sống và cần được sống để giữ Thơ cho hơi thở cuộc sống cơ mà? Cố nhiên là ai cũng phải sinh – lão – bệnh – tử theo thời gian. Nhưng giá mà có một điều ước thì nhà thơ vẫn mong được sống.
Sống để làm gì?
Còn phải hỏi: Để thả thơ khắp nhân gian – nơi khổ luỵ nồng nàn!
Ôi! Cái ước nguyện sống rất đáng yêu, đáng trân trọng mà không biết Cao xanh ơi, Cao xanh hỡi! Người có lắng nghe và thấu hiểu cho lòng nhà thơ, khi đối diện cùng người vào những khoảnh khắc bóng nắng chiều đang lay lắt trên cao, như báo hiệu một ngày sắp úa tàn hay không?
Tôi cũng rất muốn đối thoại cùng “Cao xanh” như nhà thơ, bởi ai yêu Thơ mà chẳng mơ được nhìn thấy cuộc sống khổ luỵ được an ủi bằng những cánh Thơ đẹp và đầy yêu thương như những cánh hoa tràn đầy nhựa sống!
24/6/2020