Nguyễn Đức Lực
Năm 1928, ở Paris, có một ông bác sĩ người Hà Nội 27 tuổi ngồi nhai trầu, rồi bỏ dần từng vị ra khỏi miệng xem thứ gì làm nước trầu đỏ. Bỏ lá trầu, nước bọt vẫn đỏ. Bỏ vôi thì hết đỏ [1]. Phòng thí nghiệm là cái miệng của chính anh.
Anh tên là Vũ Ngọc Anh, luận án tiến sĩ y khoa của anh viết hẳn về miếng trầu ở Đông Dương. Đọc luận án ấy cùng sử triều Nguyễn, sách phong tục, sách của mấy ông Tây, tôi thấy lạ là suốt mấy trăm năm, chưa ông vua hay ông toàn quyền nào ra lệnh cấm người Việt ăn trầu. Vậy mà tới giữa thế kỷ 20, miếng trầu đã thành chuyện của các bà các cụ.

Bác sĩ Vũ Ngọc Anh, ảnh in trong sách Souverains et notabilités d’Indochine. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.
I – MIẾNG TRẦU LÀ GIẤY TỜ
Ở làng quê Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20, đứa trẻ sinh ra thì nhà mang tới trưởng họ một cái khay có 10 cuộn trầu, 10 miếng cau, 10 miếng vỏ chay. Theo Vũ Ngọc Anh, từ lúc ấy và chỉ từ lúc ấy, đứa trẻ mới được tính là người trong họ [1]. Giấy khai sinh hồi ấy là một khay trầu (khỏi phải xếp hàng lấy số ở phường).
Lấy vợ thì miếng trầu là hợp đồng hẳn hoi. Một người Pháp ở Nam Kỳ năm 1885 ghi lại, trao trầu xong là thành cam kết có giá trị pháp lý, chàng trai mà đổi ý thì có thể bị kiện đòi bồi thường trước quan [2]. Cô gái muốn từ hôn thì phải đem trả trầu cau, gặp nhà trai nghiệt thì còn bị tính hết tiền dạm hỏi, bắt nhà gái đền bù. Đến bỏ chồng cũng phải “kiếm trầu cau trình với lý trưởng với dân làng” [3].
Cưới xong, thằng mõ mang miếng trầu cheo (khoản nhà trai nộp cho làng để làng công nhận đám cưới) tới từng nhà quan viên, không được sót ai, vì miếng trầu ấy có giá trị “như một giấy giá thú” [4]. Báo hỷ cũng bằng trầu. Nhà gái cho mang trầu tới từng nhà trong làng, vì theo nhà dân tộc học người Pháp Gustave Dumoutier, ở đây “không có thứ giấy báo hỷ nào khác” [5].
Muốn có chỗ ngồi trong đình thì phải mời cả làng ăn, rồi dâng từng vị chức sắc một khay trầu. Ai không xin thì dù làm quan to ở triều, về làng vẫn là người bét làng, Vũ Ngọc Anh gắn chuyện này với câu phép vua thua lệ làng [1]. Phan Kế Bính tả cảnh chia trầu trong đám hương ẩm (tiệc rượu của làng) theo thứ bậc, “nếu kém một khẩu trầu có khi sinh sự tranh kiện nhau” [3].
Kiện nhau vì một khẩu trầu, nghe thì buồn cười. Nhưng miếng trầu rẻ bèo, nhà nào cũng mua được, nên chia thiếu cho ai thì người ấy chỉ hiểu được một nghĩa: làng coi thường nhà mình.
Ra đường cũng thế. Năm 1822, John Crawfurd, sứ thần Anh tới Huế, ghi đàn ông bình dân gặp người sang là phải tháo túi trầu khỏi vai, giấu đi cho tỏ lòng kính [6]. Lên tới triều đình thì miếng trầu thành chuyện ngoại giao. Năm 1821, nước Xiêm gửi sang hộp trầu vàng, ống nhổ vàng, Đại Nam thực lục ghi rõ đó “đều là những vật nước Xiêm thưởng cho bề tôi” [7]. Quà Tết kiểu này thì mở ra là thấy luôn hợp đồng lao động. Minh Mạng dặn ta với Xiêm là nước ngang hàng, há nên để họ khinh, rốt cuộc triều đình trả về hết, không giữ lại món nào [7], [8].

Cô gái Bắc Kỳ đang nhai trầu, ảnh màu Léon Busy chụp năm 1921. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.
II – VUA KHÔNG CẤM, TÂY CŨNG KHÔNG CẤM
Năm 1473, Lê Thánh Tông ra sắc chỉ: các quan vào chầu “không được nhổ cốt trầu, ném bã trầu” ở sân Đan Trì (sân trước điện vua ngồi chầu) [9]. Cấm nhổ thôi nhé, còn ăn thì cứ ăn. Một ông vua đánh đông dẹp bắc mà phải ra hẳn sắc chỉ về bã trầu thì đủ biết sân chầu hồi ấy đỏ lòm tới mức nào.
Năm 1804, Gia Long thấy làng nào họp việc công cũng bày rượu thịt, mỗi bữa ít thì 3, 4 quan tiền, nhiều thì hơn 10 quan, chưa có tiền thì bắt xã trưởng đi vay, tới kỳ thuế lại thu thêm của dân. Lệnh mới ban ra: “chỉ dùng trầu cau làm lễ, rượu thịt đều cấm” [7]. Xã nào làm trái thì xã trưởng ăn 50 roi [8]. Đọc cứ như một bản quy định hạn chế liên hoan tiếp khách, chỉ có điều ban hành từ năm 1804. Rượu thịt thì cấm, miếng trầu vẫn được chừa lại, vì họp làng mà không có trầu thì chẳng ra cái lễ gì.
Năm 1860, triều đình còn bàn đóng các chợ trầu miền núi cho “giặc Man” hết đường sống. Bộ Binh không đồng ý, vì cấm thì dân sẽ lén đổi chác với nhau [7]. Mấy ông quan Bộ Binh hiểu dân ra trò.
Người Pháp thì chơi gắt hơn. Toàn Quyền Paul Doumer coi hạt cau là “một thứ hàng xa xỉ”, “không thiết yếu cho sự sống” [10]. Từ năm 1899, ở Trung Kỳ ăn cau cũng phải nộp thuế, cau chở đi đường phải có giấy phép lưu thông [11]. Doumer khoe năm 1901 thuế cau toàn Đông Dương thu hơn 100.000 piastre, tức đồng bạc Đông Dương, mà dân vẫn mua cau đều đều [10]. Được mấy năm, ngày 16/1/1906 thứ thuế ấy bị bãi bỏ, lý do là “rất không được lòng dân và thu được ít”. Chính quyền bù chỗ hụt bằng cách tăng thuế dầu hỏa [11].
Ngoài mấy lần ấy, tôi chưa tìm thấy lệnh nào của triều đình hay của chính quyền Pháp cấm người Việt ăn trầu. Thái Lan thì có, chính phủ Phibun khoảng năm 1940 cố bỏ tục nhai trầu bằng mệnh lệnh [12]. Ở ta chẳng ai ra lệnh gì cả, vậy mà miếng trầu vẫn đang dần mai một.
III – NGƯỜI TA TỰ BỎ
Người Tây sang đây từ thế kỷ 17 hầu như ai cũng viết về miếng trầu, hồi đầu thì tò mò, về sau thì chê là chính. Năm 1889, Jean-Louis de Lanessan (về sau làm Toàn Quyền Đông Dương) viết rằng người An Nam không biết hôn, chỉ áp mũi hít khẽ, chuyện ấy chắc hẳn phải quy cho thói nhai trầu [13]. Chuyện phòng the mà cũng đổ lỗi được cho miếng trầu?!
Đầu thế kỷ 20 thì tới lượt chính người Việt chê. Ở Quảng Nam khoảng 1906 đến 1908, các nhà Duy Tân kêu gọi cắt tóc ngắn, cạo răng đen, bỏ ăn trầu, mặc đồ Tây. Theo Nguyễn Văn Xuân, thời ấy có câu nói đại ý: phải cạo răng trắng chứ răng đen thui thủi thì sao Duy Tân cho được [14].

“Cô gái cười với hàm răng đen”, bưu thiếp Hà Nội của Pierre Dieulefils, gửi ngày 9/6/1908. Nguồn ảnh: Wikimedia Commons.
Trong Nam, báo Lục tỉnh tân văn số 13, ra khoảng năm 1907 hoặc 1908, đăng bài của một người ở Trà Vinh ký tên X.X. Ông chê nhuộm răng, ăn trầu là “tổn phí vô ích mà lại dơ dáy”, nói người Tàu, người Âu không nhuộm răng mà vẫn đẹp. Rồi ông ngồi tính sổ, mỗi nhà một năm hết 18 đồng tiền trầu, Trà Vinh có 18.300 nhà, vị chi 329.400 đồng một năm rồi đề nghị lấy số tiền ấy lập hội Minh Tân [15]. Bài này mà đăng bây giờ thì tít chắc phải là “Mỗi năm người Trà Vinh nhai mất 329.400 đồng”.
Trường học cũng vào cuộc. Vũ Ngọc Anh ghi ở các trường bản xứ, thầy giáo không bao giờ quên cấm học trò ăn trầu, vì tin trầu làm lưỡi tê, lưỡi cứng, khó phát âm tiếng nước ngoài, nhất là tiếng Pháp [1]. Sách Quốc văn giáo khoa thư thì dạy trẻ con đừng bắt chước “những bà ăn trầu toe-toét, bạ đâu nhổ đấy”, vì trong đờm dãi có vi trùng [16].
Năm 1915, Phan Kế Bính ghi người theo tân học đã bỏ nhuộm răng, còn đàn bà nhà tử tế mà trắng răng thì “coi cũng khí ngộ” [3]. Nguyễn Vỹ nhớ năm 1924 thiếu nữ miền Trung đã thôi ăn trầu, dù phần đông vẫn còn nhuộm răng đen [17]. Tới năm 1938, Đào Duy Anh ghi ở thành thị hai tục ăn trầu và nhuộm răng đã suy giảm nhiều, còn răng trắng thì thành “một yếu tố của sắc đẹp và một biểu hiệu văn minh” [18].
Cũng Đào Duy Anh ghi chép lại câu chê bai của người xưa: “răng trắng như răng chó”, “răng trắng như răng ngô” [18]. Mấy năm 1941, 1942, trên chuyến tàu Hà Nội đi Nam Định, Đào Trinh Nhất còn ghi được cảnh một bà lão chê nhà sư “để răng trắng nhởn như thằng ngô”. Một người mặc Âu phục đáp lại, đức Phật Thích Ca là người Ấn Độ, có nhuộm răng đen bao giờ đâu. Bà lão ngồi nín thinh [19]. Chưa tới một đời người, hàm răng trắng từ chỗ bị chê là răng chó đã thành dấu hiệu của người văn minh.
IV – ÔNG BÁC SĨ ĐỨNG RA BÊNH VỰC
Giữa lúc dân Tây học bỏ trầu ào ào, Vũ Ngọc Anh, con một ông tổng đốc, học trường Albert Sarraut rồi sang tận Paris học y [20], lại chọn đúng miếng trầu làm luận án. Trong lời nói đầu, anh viết mấy năm nay người ta viết nhiều sách về Đông Dương, khen có, chê có, “chúng tôi nghĩ mình có bổn phận nói về tổ quốc, cho thấy phong tục thật của nó” [1].
Anh tự tập têm trầu, rồi thật thà thừa nhận mình không têm nổi một miếng mà lá không gãy [1]. Anh cũng ghi đã thấy “nhiều ca ung thư biểu mô môi và lưỡi ở những người ăn trầu lâu năm” [1]. Theo anh, ở đám ma thời có dịch, y tế đã cấm được mâm cỗ nhưng vẫn còn cái hộp trầu mời khách, nơi mọi người thò tay vào “bốc lấy cái chết” [1].
Vậy mà tới trang kết luận, anh lại viết trừ vài ngoại lệ, ăn trầu điều độ thì “không những vô hại mà còn rất có ích” [1]. Anh tính 10 miếng trầu bằng một lít nước vôi, gọi ăn trầu là “một liệu pháp tái khoáng hóa thực sự”. Anh còn trách mấy bà mẹ thành phố “tự cho là tiến bộ bằng cách không ăn trầu nữa và không cho con bú nữa”, nên con mới còi xương [1]. Thì ra trách mẹ bỉm sữa đã có từ năm 1928.
Đoạn kết luận ấy thì anh sai thật. Năm 2004, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC, thuộc Tổ chức Y tế Thế giới) xếp trầu cau có thuốc lá, trầu cau không thuốc lá và riêng hạt cau, cả ba vào Nhóm 1, tức chất gây ung thư cho người [21]. Chắc sẽ có bạn bảo, vậy thì miếng trầu mất là phải, khoa học thắng chứ ngượng ngùng gì ở đây.
Nhưng người Việt bỏ trầu từ trước kết luận ấy cả trăm năm. Thầy giáo hồi ấy cấm trầu vì sợ học trò hỏng giọng tiếng Pháp. Ông Trà Vinh thì tiếc tiền, các nhà Duy Tân thì thấy răng đen trông không văn minh. Chẳng ai trong số đó nhắc tới ung thư. Người tận mắt thấy ung thư ở người ăn trầu hồi ấy lại chính là người đứng ra bênh vực nó.
Năm 1945, anh làm Bộ trưởng Y tế trong Nội các Trần Trọng Kim. Ngày 23/7/1945, trên đường từ Thái Bình về Hà Nội lo việc cứu đói, xe của anh bị máy bay Đồng Minh tấn công, anh mất năm 43 tuổi [22].

Bà cụ răng đen ở vùng vịnh Hạ Long, năm 2009. Ảnh: Calvin Smith, giấy phép CC BY 2.0, Wikimedia Commons.
V – CÔ GÁI KHÔNG BIẾT TÊM TRẦU
Khoảng năm 1949, 1950, Vương Hồng Sển hỏi một cô gái có biết têm trầu không. Cô lắc đầu, cười khoe hàm răng trắng. Ông viết đó là hai thế hệ, hai nền văn minh đang qua đi [23].
Không ai cấm cô ăn trầu cả. Cô chỉ lớn lên sau mấy chục năm người ta tập nhìn miệng mình bằng mắt ông Tây, ông thầy giáo, ông Trà Vinh ngồi tính sổ. Đóng chợ trầu thì quan Bộ Binh đã đoán trước dân sẽ lén đổi chác, đánh thuế cau thì dân ghét tới mức Tây phải bỏ. Cái ngượng thì chẳng ai phải đi canh, người ta tự bỏ.
Bây giờ mâm trầu cau vẫn có trong lễ dạm ngõ, ăn hỏi, vẫn đặt trên bàn thờ. Năm 2024, thương lái Trung Quốc ồ ạt gom cau non của Việt Nam về làm cau sấy, một thứ kẹo nhai đang bán chạy bên ấy, giá cau tươi ở Quảng Ngãi có lúc vượt 80.000 đồng 1 kg [24]. Cau nhà mình vẫn có người nhai, chỉ là nhai ở bên kia biên giới.
Nguồn:
[1] Vũ Ngọc Anh La Chique de bétel en Indochine, luận án tiến sĩ y khoa. Đại học Y Paris, 1928, các phần lời nói đầu, thí nghiệm màu đỏ, nghi lễ, bệnh lý, dịch bệnh, kết luận.
[2] Louis-Eugène Louvet, La Cochinchine religieuse. Ernest Leroux in Paris, 1885, phần phong tục cưới hỏi.
[3] Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, 1915 (NXB Hồng Đức, Hà Nội, 2019), các mục Hương ẩm, Giá thú, Nhuộm răng.
[4] Nhất Thanh, Đất lề quê thói. NXB Văn học, 2020, mục cheo.
[5] Gustave Dumoutier, Essais sur les tonkinois. Hanoi-Haiphong: Imprimerie d’Extrème-Orient, 1908 (bản dịch Tiểu luận về dân Bắc Kỳ, Vũ Lưu Xuân dịch. NXB Hà Nội, 2020).
[6] John Crawfurd, Journal of An Embassy from the Governor-General of India to the Courts of Siam and Cochin China Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms. London: Henry Colburn and Richard Bentley, 1828.
[7] Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, bản dịch của Viện Sử học, các năm 1804, 1821, 1860. NXB Giáo dục, 2002.
[8] Nội các triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, bản dịch của Viện Sử học. NXB Thuận Hóa, 2005.
[9] Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ thực lục Lê Thánh Tông năm 1473, Hoàng Văn Lâu dịch, Giáo sư Hà Văn Tấn hiệu đính. NXB Văn Học, 2022.
[10] Paul Doumer, Situation de l‘Indo-Chine (1897-1901). Hanoi: F. H. Schneider, 1902.
[11] Antoine Baffeleuf, Les Impôts en Annam, mục thuế cau. Paris: V. Giard & E. Brière, 1910.
[12] D. G. E. Hall, Lịch sử Đông Nam Á, Bùi Thanh Sơn và nhiều người khác dịch. NXB Chính trị Quốc gia, 1997.
[13] Jean-Louis de Lanessan. L’Indo-Chine française. Paris: Félix Alcan. 1889.
[14] Nguyễn Văn Xuân, Phong trào Duy Tân. NXB Lá Bối, 1970
[15] Sơn Nam, Miền Nam đầu Thế Kỷ XX, Thiên Địa Hội và cuộc Minh Tân (dẫn bài “Phỏng ước trừ tệ”, Lục Tỉnh Tân Văn số 13). NXB Phù Sa, 1971.
[16] Trần Trọng Kim et al. Quốc văn giáo khoa thư, lớp Đồng Ấu. NXB Kim Đồng, 2020.
[17] Nguyễn Vỹ Tuấn, Chàng trai nước Việt. NXB Văn học, 2006.
[18] Đào Duy Anh, Việt Nam văn hóa sử cương. NXB Quan Hải tùng thư, 1938.
[19] Đào Trinh Nhất, Một kẻ bán trời, đăng báo Trung Bắc Chủ Nhật, 1941-1942. NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2014.
[20] Gouvernement général de l’Indochine, Service de l’Information, Souverains et notabilités d’Indochine. Notices par ordre alphabétique, mục bác sĩ Vũ Ngọc Anh. Hanoi, IDEO, 1943. https://indomemoires.hypotheses.org/10371
[21] IARC Monographs on The Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 85, Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines, 2004.
[22] Wikipedia tiếng Việt, mục Vũ Ngọc Anh và Nội Các Trần Trọng Kim.
[23] Vương Hồng Sển, “Notes d’un collectionneur – II. La chique de bétel et les pots à chaux anciens du Viêt-Nam”, Bulletin de la Société des Études Indochinoises, nouvelle série tome XXV số 1, quý 1/1950.
[24] Báo Tuổi Trẻ, VnExpress, VnBusiness năm 2024, các bài về giá cau và thương lái Trung Quốc gom cau non.