??c Th? 41: Lâm Th? M? D?, th? là cái ??p

Nguy?n ??c Tng



N?i bu?n lm thanh s?ch tm h?n chng ta.

Nh?ng tr??c h?t, n ph?i lm ta tan r.

Em c n?i bu?n nh? tro
Hoang l?nh c? m?t th?i thi?u n?

Ti ngh? ??n m?t thi?u n? khc, ? kinh thnh.

??i s?ng i bu?n nh? c? kh
Ny anh em c?ng t? s??ng m

Ng??i tr??c l Lm Th? M? D?. Ng??i sau, Nh Ca, l?n h?n kho?ng m??i tu?i. Cch nhau m?t v? tuy?n.

Lm th? no m n?i bu?n c th? d?n ??n sng t?o?

V kh?i ??u l h?n lo?n. Sau ? l tr?t t?, trong th? tr? tnh.

H?n lo?n l tnh c?nh t?o ra c?m xc ? ng??i vi?t: vui bu?n, s? hi, ph?n n?, ch?t, hoa h?ng. Tnh tr?ng h?n lo?n lm chng ta ?au ??n, s?u mu?n, say ??m. Yu m?t ng??i: c?n m s?ng. Ph?n b?i m?t ng??i no hay b? ph?n b?i: v?t th??ng. R?i b?: ch?n l?a cay ??ng. Tr? l?i: thch th?c.

K ?c l ?au ??n: lng qun l li?u php cu?i cng.

Nh?ng ch?n th??ng l?ng l? lm nn ho?ng lo?n, t?ng entropy. Ch?n th??ng th?i th? ?u:

M? sinh em ngy ny
M?a d?t b?m mi tc
Gi t bu?t hai tay
M? khng c c?a nh

Em ??a tr? v?ng cha
Nh? m?m cy trn ?
Bi?t khi no n? hoa
N?i mnh bi?t ng? ai hay
Bao ?m n??c m?t v?i ??y, m? ?i!

Ph?n ?ng c?a con ng??i l ? nn xc c?m, cn b?ng xung ??t, t?p trung vo hnh ??ng. Th? cho php lm ?i?u khng ???c php ?y, b?c l? m? ??c, cho php b?n ca ht trn n?i bu?n.

Tri tim em cn tr? d?i tr?ng trong
Ai c?t gim em ci nhn gi nua
Ai c?t gim em bn tay c?n c?i

Trong x? s? c?a anh hi?m hoi ni?m vui
N?i c ??n kh h?n ??n nao lng

T?i sao trong x? s? c?a anh hi?m hoi ni?m vui?

Ch? h?i, khng ai tr? l?i. N?i bu?n v?n cn ?, ko di t? tu?i th? sang tu?i tr? c?a tnh yu, nh?ng ci ti th? hai v?n s?ng. B?n khng bi?t r?ng c?m gic c ??c, s? s? hi, s? th?t v?ng ?ang tm cch ch? ???ng cho b?n. Chng c?ng c ch khng khc g hy v?ng, l?c quan, bao dung.

Th? Lm Th? M? D? chia lm hai: th? chi?n tranh, th? tnh. Ngoi ra cn c th? k? th? thi?u nhi. Ch? vi?t v? chi?n tranh khng nhi?u, v trong dn ??ng ca v?n h?c cch m?ng, gi?ng ch? khng vang l?n, nh?ng c nh?ng bi th? ??y s?c m?nh c?a suy ngh?:

??t g?m ln r?i ??t b?ng im lm
Chi?c h?m n? tung, ch? v? thnh nh sng
Mu x??ng ch? ??t ?ai t?a r?ng

Trong Chuy?n m?t c b?o m?u ? vng ??t l?a Qu?ng Bnh, ch? k? chuy?n:

Ti ch?y v? v?i cc em lng nh? l?a chy
M?t trong veo, cc em ng?i ??y
i b?y chim nh? c?a ti
Chi?n tranh cn l cn tr? m? ci

Ch?t phc (naivet), nh?ng khc th??ng c?m. Khi ??n tr??c b?c t??ng ? ?en t??ng ni?m chi?n binh M? t? tr?n ? Vi?t Nam, ch? c nh?ng cu suy ngh?, m?c d v?n ??ng trn quan ?i?m chnh th?ng v? chi?n tranh, h??ng v? s? ha gi?i gi?a cc dn t?c:

Ti mu?n lm con nai nh?
Ch?y hoi d??i tr?i c? xanh
??ng b?t ti ?i vo r?ng r?m
Ti s? ho thnh ch si d? d?n

M?t l?n ti ??c bi th? ti?ng Anh, b?n d?ch c?a Martha Collins v ?inh T? Bch Thy:

Garden Fragrance

Last night a bomb exploded on the veranda
But sounds of birds sweeten the earth this morning
I hear the fragrant trees, look in the garden
Find two silent clusters of ripe guavas

Ch? silent lm ti d?ng l?i. Hnh ?nh hai chm ?i l?p l sau cnh l, sau cu?c d?i bom, bu?i sng chim ht. Ti tm nguyn tc:

Hm qua bom n? tr??c th?m
S?m ra tr?i v?n ng?t m?m ti?ng chim
Nghe h??ng cy v?i ?i tm
Hai chm ?i chn l?ng im cu?i v??n

Trong nguyn tc, ch? l?ng im d? b? ti b? qua. Nh? b?n d?ch m ti nhn ra n, s? im l?ng. Trong m?y ?o?n trch ? trn, v? chi?n tranh, Lm Th? M? D? gi? gi?ng nhu ha, tm s?, tm tnh. Ti ??c m?t nh th? khc, thu?c th? h? c?a ch?, c?ng vi?t v? chi?n tranh, v? Qu?ng Bnh, qu M? D?.

? tr? v? nh?ng ??ng ct gi bay
N?i em ch?t gi?a n?m m??i tm tu?i
N?i bom n?, tr? v? thnh ??ng H?i
Em ??p ???ng, o v, tc vng hoe

Gi?ng t?nh to, m ?au nhi, c?a Nhi. Vi?t n?m 1979, khi ch? tr? v? chi?n tr??ng kh?c li?t c?. Thng 3 n?m 2023, ?i tu l?a ngang qua n?ng chi?u ??ng H?i, ti nh? ba ch? tc vng hoe.

Trong th? c?ng nh? trong tnh yu, ng??i ta nh? nh?ng chi ti?t.

M?i ng??i yu m?n Lm Th? M? D?: ch? ??p, d?u dng, s?ng chn th?t. Ti nhn th?y hai con ng??i: m?t ph? n? truy?n th?ng, yu ??i, yu ch?ng th??ng con, th? ???c ca ng?i. M?t ng??i khc, ch?n th??ng t? nh?, c ??c, c b b? c l?p, m?t ph? n? ??y th?c v? c?n c??c c?a mnh, nhn v?t c c tnh, k? n?i lo?n ng?m ng?m nh?ng b??ng b?nh, ch?a bao gi? t? b? s? n?i lo?n ?y.

Em mu?n lng kiu hnh trong em
Mi t??i t?t m?c tnh yu thch ??

Ch? ni v? kiu hnh, m c?ng ni nhi?u v? trong s?ch, tr?ng trong. S? tr?ng. Ch? dng m?t s? ch? l?p l?i, nh? m ?nh. Th? ch? l linh c?m hi?m nguy: linh c?m c?a m?t ng??i trong s?ch ??i v?i v?n ??c, c?a m?t ng??i ?ang yu v? tan v?, m?t ng??i hi?n lnh v? nguy hi?m. Hi?m nguy rnh r?p ch?. Khng ph?i hi?m nguy c?a bom ??n chi?n tranh. M c?a ng??i khc, trong ha bnh. Ti ch ??n tu?i th? khng may m?n:

Tu?i th? ti nh? rng chi?u ?? l?ng
H?t mu xu?ng dng sng ?en

Linh c?m ?y l ph?n ?ng c tnh s? khai, v th?c, t? thu? b khi b? x h?i, ng??i chung quanh nghi ng?, b?c ?i, c thnh ki?n. Cc qu trnh m phn tm h?c g?i l qu trnh nguyn th?y (primary process thinking), nh?ng ch?n th??ng th? b, th? hi?n trong gi?c m?. Phn bi?t v?i cc qu trnh th? pht (secondary), c tnh th?c, nh?n th?c, l tnh. S? k?t h?p gi?a hai th? s? t?o ra qu trnh ?? tam c?p, tertiary process thinking, mang tnh sng t?o, ngu?n g?c c?a sng tc sau ny. Khng c m?t ng??i no l ton h?o. B?n ch? mu?n trnh di?n v?i th? gi?i m?t g??ng m?t ton h?o. Khng c m?t c?p v? ch?ng no l khng ci v, v khi ci v chng ta ?ng c?a l?i, con ci khng hay, th? gian khng bi?t. Tr??c h?t s? h?n lo?n t?o ra n?ng l??ng, v s? xc ??ng c nhu c?u bi?u hi?n. Nh?ng ngh? thu?t khng ph?i l s? bi?u hi?n t? nhin c?a xc c?m. N?u khng c ngh? thu?t, c?n gi?n ch? l ti?ng la ht, n?u khng c ngh? thu?t, n?i bu?n ch? l ti?ng khc sau t??ng v s? ph?n n? cng chng ch? c th? gy ra hoang tn, n?n hi c?a, nh?ng khng bao gi? chm ngi cho ng?n l?a cch m?ng. Chnh nh? vo s? ha h?p, nh?p ?i?u, m ngn ng? tr? thnh ngh? thu?t. M? D? l ng??i giu t??ng t??ng, h?i hoang d:

Em ch?ng l cy m?n c?a ai
Em l cy m?n c?a em

N?m 1998, ch?ng ch?, nh v?n Hong Ph? Ng?c T??ng, b? tai bi?n m?ch mu no, ch? d?ng ?i M?, t? ? dnh ton th?i gian ch?m sc ng??i b?nh. S? hy sinh: n l?y ?i c?a ch? r?t nhi?u, v c b ??p l?i, t?t nhin, nh?ng t h?n.

R?i c? s? xanh trn tn tu?i chng ta
Dng sng s??ng m tri mi
Nh?ng t? th? khng bao gi? tr? l?i
Ti ? nm ?i r?i qua c?a s? ??i ti

Ti?c nu?i. V?n gi?ng tm tnh nh?ng ? c phn tch, can ??m nh?ng l? v? chua xt.

? l ch? c? nh? th?.

N?u M? D? tr?n p xc c?m, hi?n lnh s?ng v ngh? theo ??o l ngy x?a, chng ta s? khng c nh?ng v?n th? c ??c:

By gi? ch? m?t mnh ta
M?t mnh ta v?i bao la m?t mnh

V b ?n:

Ng? nh? ta ? s?ng
? th? gi?i no kia
Yu tri ??t gh l?i

Ng??c l?i, n?u s?ng phng tng, ch? tr? thnh k? n?i lo?n v chng ta c?ng s? khng th?y ci cm nn b?n b?t ny:

Em ch?t trong n?i bu?n
Ch?t nh? t?ng gi?t s??ng
R?i khng thnh ti?ng
Trong x? s? anh

Nh? ch?, ti ??c l?i:

R?i khng thnh ti?ng

?? th?y cch dng ch? c?a Lm Th? M? D?. Tuy nhin ch? gi? l?i cc ph phn s?c s?o v?n c, thu c?t ti n?ng, dnh nhi?u h?n cho c?m xc, trn ln m?t gi?y. Khi tnh tr?nh h?n lo?n v tr?t t? thi?t l?p ???c cn b?ng c?a chng, th? ch? ??t t?i ngn ng? ??p, m ?, lay ??ng. ? l m?t tnh tr?ng sng s?a: n sinh ra sng t?o. S? l?n l?n th khng.

Tnh yu lm ch? tr? nn tr??ng thnh, cao c?:

Nh?ng ngy khng anh
Tr?ng v? xy t?
Ng?m c?ng khng ?nh

Tnh m? con, th ch? ni th? ny:

R?i mai pht no cay c?c
M? c cn m g?i tn

Th? ?y ??p nh? ca dao, m khng ph?i ca dao.

Nh?ng v?n th? c?a ch? ti th?y t?a nh? khun m?t ch?: kn ?o, di?m l?. Th?c ra thng ?i?p c?a Lm Th? M? D?, n?u c m?t thng ?i?p nh? v?y, su xa h?n khun m?t ?y. ?m ?ng t khi ch?u r?i b? ??nh ki?n, ??c bi?t ??nh ki?n ??p. Nhn gian th?t v?ng khi nhn th?y nh?ng ti t? sn kh?u lc v? gi: da nh?n, tc r?ng, ng?c lp.

Ti c bao nhiu ?m tr?ng
?u ph?i ch? m?t ?m
Cu?c ??i tr?n gian ng?n l?m
Th?c nhi?u ch?c ???c di thm.

Ti c bao ?m tr?ng
Kh? ?au, m? m?ng, gi?n h?n
Cu?c ??i tr?n gian ng?n l?m
Sao ng??i khng th??ng ng??i h?n

N?u trong chi?n tranh l?a ??n, th? Lm Th? M? D? cng tr?m t?nh, th trong tnh yu, th? ch? lo u. M?t tm h?n b? t?n th??ng, s?u mu?n, mu?n k? v? t?n th??ng ?y, s?u mu?n ?y. Ti tin ch? c?ng ? c th?i h?nh phc khi cn nh? d?i. Th chng ta ??u th?: tu?i th? khng c qu kh?.

Tu?i th? xa l?c phin ch? lng
Ngy b qua sng, c?m o m?
N?m, rau, tm c t??i xanh qu
G?o n?p dng ??y k? l?i qua

Ti ?i ng? ngc bu?i ch? mai
?i, th?, sim, du th?m b??c ai
T m th?y m?t ng gi l?
??y tay chm qu?t, ?i ?i hoi

D?ng b??c ng gi bn qu?t ?i,
Cho mua vi chi?c ?? by ch?i
ng gi th?t gi?ng, nhn ti ni:
Chu ch? nn dng m?t chi?c thi!

Th? h?c tr, ph?ng ph?t th? ti?n chi?n, nh?ng c?m ??ng.

M?t khc, m?t tri tim ???c d?y d? hay t?ng tr?i v?n l m?t tri tim h?nh phc nh?ng khng ngy th?:

N??c m?t l?n vo trong cho anh th?y n? c??i
B?nh t?t lo toan gi?u vo ?m tr?ng
Gi?a thng ngy tr?u n?ng
Em ??ng th?ng ng??i
Cho anh t?a vo em

Trong cc nh th? n? cng th?i, kh?i vi?t t? nh?ng n?m 60 ? mi?n B?c Lm Th? M? D? l ng??i khc bi?t. Th? ch? c tnh ti?u s? v tnh ring t? b?c nh?t. Ti?u s? v ring t? l hai vi?c khc nhau. Tnh ch?t ti?u s? c?a th? l y?u t? khch quan, th?m ch c th? ?o l??ng ???c, mang tnh x h?i. Tnh ring t? l quy?t ??nh ring c?a nh th?, m? cnh c?a r?ng hay h?p, m?i hay khng m?i ng??i ??c vo. Tnh ring t? l kho?ng cch c?a s? thn m?t. Kho?ng cch ?y ???c tnh b?ng gi?ng ?i?u v cch ch?n ch?.

Tr?i ?i,
Lm sao m c m?t cu?c ??i
?? cho ti nm ??i mnh vo ?
M khng h? cn nh?c ??n ?o

Cc nh th? n? th??ng c s? ph?n nghi?t ng: Marina Tsvetaeva, Anna Swir, Sylvia Plath, Ngn Giang, Minh ??c Hoi Trinh, Thu H?ng, Xun Qu?nh, nhi?u ng??i khc. Nh? Tu? Mai:

V ti ti v?i ?m su
ch?t ?au vai y?u, ch?t ?au s? bu?n
qung di tanh t??i mu x??ng
qu h??ng th ?i?m, qu h??ng nt nh?u

Lm Th? M? D? ??i di?n v?i n?i bu?n ring c?a mnh:

Ti t? ?ng khung trong c?n nh b nh?
Chuy?n ??i th??ng
Chuy?n b?nh t?t, thu?c thang
Nh?ng vng ??t ch? cn trong tr nh?
Trng ?i?p cao nguyn
Xanh th?m bi?n m? mng

Ngy ?m bn ch?ng b?nh t?t: m?t ??c h?nh. Nh?ng ngh?a c? ?y khng ??n gi?n, n ch?a ??ng bn trong nh?ng xung ??t gi?a c?m xc v l tr, v? tha v v? k?, tnh yu bay b?ng v b?n ph?n ??i th??ng, v chnh tnh tr?ng m? h? ?y lm nn nh?ng bi th? hay b?c nh?t c?a M? D?, nh?ng cu th? tnh b ?n.

Bn c?nh cc nh th? n? cng th?i, B?c hay Nam, Lm Th? M? D? ??ng ? m?c gi?a, khng qu n?i ti?ng, c?ng khng chm khu?t. Khi m?t ng??i l?ng nghe bi th? tr? tnh, ng??i ?y khng nh?ng ch? b? h?p d?n b?i nh?c ?i?u, hnh ?nh, gi?ng ?i?u c?a tc gi?, m cn h?n th? n?a, ng??i ?y ph?i c kh? n?ng ha thn thnh tc gi?, v trong giy pht ?y, qun mnh. Khi ??c bi Kho?ng tr?i, h? bom, b?n c th? khng ph?i l c gi m? ???ng, th?m ch khng chia s? cc quan ?i?m v? chi?n tranh, nh?ng b?n v?n b? h?p d?n b?i cch dng ch?, hnh ?nh bu?n nh?ng khng bi l?y, s? hy sinh c?a nh?ng ng??i chi?n ??u v l t??ng c?a h?, khng nh?ng th? b?n cn ha thn thnh m?t ng??i ph? n? ?i qua h? bom, n?m m?, th?m ch ha thn thnh nhn v?t trong ?y. Ch? nh?ng ng??i c kh? n?ng t? b? c?n c??c trong m?t lc m?i b??c qua ???c cnh c?a c?a bi th?.

Kho?ng tr?i, h? bom

Chuy?n k? r?ng: em, c gi m? ???ng
? c?u con ???ng ?m ?y kh?i b? th??ng
Cho ?on xe k?p gi? ra tr?n
Em ? l?y tnh yu T? qu?c c?a mnh th?p ln ng?n l?a
nh l?c h??ng th, h?ng l?y lu?ng bom.

?n v? ti hnh qun qua con ???ng mn
G?p h? bom nh?c chuy?n ng??i con gi
M?t n?m m?, n?ng ng?i bao s?c ?,
Tnh yu th??ng b?i ??p cao ln.

Ti nhn xu?ng h? bom ? gi?t em
M?a ??ng l?i m?t kho?ng tr?i nho nh?
?t n??c mnh nhn h?u
C n??c tr?i xoa d?u v?t th??ng ?au

Em n?m d??i ??t su
Nh? kho?ng tr?i ? n?m yn trong ??t
m ?m, tm h?n em t?a sng
Nh?ng v sao ng?i chi, lung linh
C ph?i th?t da em m?m m?i, tr?ng trong
ha thnh nh?ng ln my tr?ng?

V ban ngy kho?ng tr?i ng?p n?ng
i qua kho?ng tr?i em V?ng d??ng thao th?c
H?i m?t tr?i, hay chnh tri tim em trong ng?c
Soi cho ti
Ngy hm nay b??c ti?p qung ???ng di?

Tn con ???ng l tn em g?i l?i
Ci ch?t em xanh kho?ng tr?i con gi
Ti soi lng mnh trong cu?c s?ng c?a em

G??ng m?t em, b?n b ti khng bi?t
Nn m?i ng??i c g??ng m?t em ring.


Bi th? c c?u trc cn ??i, k?t h?p tr? tnh v t? s?, m?t k?t h?p kh kh?n, khi vi?t v? ng??i khc, khng ph?i v? chnh tc gi?. Th?c ra, n?m m? n?m bn c?nh h? bom l hai th?c th? khc nhau, m?t b?i cao ln, m?t lm xu?ng, m?a ??ng l?i, v v?y:

Em n?m d??i ??t su

C th? tr? nn khng xc ??nh (ambiguity). Ti d?ng l?i lu ? cc hnh ?nh ny. Nh?ng chnh cu ti?p theo, ??p, h?p l, ? nng c? ?o?n th? ln.

Nh? kho?ng tr?i ? n?m yn trong ??t

Bi ny ???c d?ch ra ti?ng Anh b?i Martha Collins v ?inh T? Bch Thy trong t?p th? Green Rice (C?m Non), m?t trong nh?ng t?p th? d?ch theo ti r?t ??p (2). Kh? n?ng giao c?m c?a ng??i ??c, t? mnh ??ng vo v? tr c?a ng??i khc, l m?t trong nh?ng tnh ch?t quan tr?ng c?a con ng??i c tnh x h?i. Nh?ng th? khng ph?i l ph??ng ti?n tuyn truy?n, m?c d n c th? ???c dng nh? th?; tr??c h?t n l ni?m vui th. C?ng v?y, nh?ng bi th? khc c?a Lm Th? M? D? c kh? n?ng t?o ra lin k?t, lm t?ng c??ng c?m xc c?a ng??i ??c. Kh? n?ng ??ng ha c?a ng??i ??c v?i tc gi? s? d?n chng ta t?i g?n h?n h? th?ng gi tr? c?a ng??i ?y. M? D? giu t??ng t??ng, ch? nh?c nhi?u ??n n.

T??ng t??ng m?t ng??i
L?ng im nh? t??ng
Kh? ?au vui s??ng
Gi?u t?n ?y lng
Thng minh tinh t?
L?n vo bn trong

Kh? n?ng dng ch? khi?n ch? tr? thnh m?t trong nh?ng nh th? ???c yu thch: tinh t?, gi?n d?, s?c bn. Ch? trong th? khng ch? l ngh?a, l cc tin t?c. Ch? t?o ra m ?i?u. Ch? dng nh?ng ch? quen thu?c hng ngy, nh?ng b?ng cch s?p x?p l?i, lm m?i chng. Ch? g?i tn s? v?t m?t cch chnh xc, lm chng ht ln trong n?i bu?n c?a mnh, trong s? ngy th? v lng nghi ng?i. B?ng cc cu th?, ch? ni ln t??ng, m?t hnh th?c c?a tuyn b?. Nh?ng bi th? xu?t s?c c?a ch? c t? su, b?t ng?. Gi?a cc nh th? cng th?i, Lm Th? M? D? l ti?ng ni th?m c?a tnh yu. Ch? t khi cao gi?ng. Trong th? v? chi?n tranh, lng d?ng c?m c?a ch? c?ng l s? hy sinh th?m l?ng. Th?c ra c?m h?ng ban ??u c?a M? D? khng khc m?y v?i cc nh th? th?i chi?n tranh mi?n B?c: lng m?n cch m?ng. Trong dng ch?y vui t??i m?nh m?, c ph?n gi?n ??n, gi?ng ?i?u c?a ch? tch ra m?t ci, tr?m m?c.

Khi em s?ng ngang tng cao th??ng
Em th?y mnh nh? tr?i xanh
Cnh chim anh khng bao gi? bay h?t
Nh?ng n?u khi em y?u m?m hn nht
Em ch? l ng?n c? d??i chn anh

C?n b?nh lng qun tm l l s? tr? th c?a s? ph?n. Sau ny ti bi?t r?ng ? khng ph?i l s? tr? th: ? l gi?i php. c?a m?t tm h?n b b?ng, quy?t li?t.

N?u ???c v? chi?c hn d??i m?t tr?i
Ti s? v? chi?c hn nh? l

Th? ch? th?t. Nh?ng nhi?u khi th? khng ph?i ch? l th?t. Th? l cc ?o t??ng v? s? th?t. S? th?t c?a nh th? ph?i l s? th?t c?a cc con ch?, c?a nh?p ?i?u, hnh ?nh, ? kh? n?ng thuy?t ph?c c?a chng. Khng ph?i khi no ch? c?ng ??t ???c ?i?u ?y, v c nh?ng bi gi?ng ng??i khc:

Bi?n chm trong ?m thu
? chn tr?i l?i r?ng
Kht khao ?i?u m?i l?
Ta ??y thuy?n ra kh?i

? l tiu bi?u c?a th? hi?n th?c nh?ng n?m su m??i. Ch? l?i vi?t nh?ng cu ny n?m 1974, khi cu?c chi?n tranh d??ng nh? khng bao gi? ch?m d?t:

Tu?i tr? ch?a qua
? thnh thi?u ph?

Tnh tin bo. Lm Th? M? D? thch th?c cc quan h? nam v n?, trong tnh yu, trong hn nhn. Trong th? Vi?t, ch? l m?t trong nh?ng ng??i ??u tin vi?t v? hn nhn m?t cch chi ti?t.

M?t mnh l?ng, m?t mnh nghe
? ka ci ci ?i v? gang tay!
M?t mnh cho h?t ?m nay
Ta ng?i v?i bng m ??y nhn gian.

Vo lc ny, gi?ng khng cn tm s? d?u dng, m tri?t l, v t? trong bng m? c?a ??i s?ng ph?ng l?ng ngn ng? ch? chi?u r?i th? nh sng t g?p. Th? ch? l cu chuy?n k? ???c nng ln thnh bi ht, l bi ht ? tr? thnh cu chuy?n k?. M?t bi th? t?n t?i trong th?i gian: ?? t?n t?i trong th?i gian, n c?n nh?ng ch? l?p l?i. Nh?ng ch? l?p l?i trong th? M? D? lm qu kh? ko di ra, lm k ?c tr? l?i. Th? ch? l c? g?ng ch?ng l?i qun lng, ?i?u m v? cu?i ??i ch? ph?i ??i di?n.

Ngay c? khi tnh yu ? ch?t, b?n ph?n v?n cn, v nh?ng bi th? v? h?nh phc v?n, ?i khi, tr? l?i. M?t cu?c ??i l?ng l? bu?n r?u l ch? tr ?n c?a m?t tm h?n ging bo. Hay ng??c l?i?

Ny ti ?i c ph?i
Lm m?t ng??i ?n b
Ng??i ta ph?i nh? b?

T?i sao ng??i ta ??c th?? V bi th? mu?n tr? thnh bi th? c?a b?n, nh?ng n khng lm ???c.T?i sao th? ch? bu?n?

V n?i bu?n l cnh c?a m? vo bn trong. Ni?m vui l cnh c?a m? ra bn ngoi. V?i m?t v? ngoi d?u hi?n trong ??i th?c, m?t ngn ng? c?ng v?y, pha sau l?i l t? duy quy?t li?t:

?i cu?i ??t cng tr?i m?i tm ra ngn ng?
Ngn ng? th?, ?au ?u nh?ng ?m tr??ng

Th? c v?n, nh?ng ? l v?n t? do, thong, ?? s?c dung ch?a tnh ??i tho?i, tnh k?ch, th?c, s? m t?, t? m?. Ngn ng? c?ng c tnh ch?t t??ng tr?ng. Ch? ni v? cc s? ki?n, cy l, hoa c?, bom ??n, t?t c? s? v?t trong th? ch? ??u gi?n d?, ng?i sng. Nh th? th??ng ti?c nh?ng m?t mt trong chi?n tranh, s? ?au kh? c?a ng??i m? m?t con, v? m?t ch?ng, ci ch?t bi th??ng, c?a s? hi sinh can ??m c?a ng??i lnh, cc n? chi?n binh. Ch? ca ng?i cu?c chi?n tranh m ch? tham d?, nh?ng s? l??ng vi?t v? ?? ti ny khng nhi?u, m?c d c nh?ng bi xu?t s?c; chi?n tranh khng ph?i l ?? ti duy nh?t trong th? ch?. ??i t? v tnh yu s? m ?nh ch? lu di h?n. Nh?ng v?t th??ng no trong ??i Lm Th? M? D??

M?t l?n ? Hu?, ch? k? l?i cho ti v? tu?i th? kh?n kh c?a mnh. Ch? l?n ln v?i m?, khng c cha. Cha ch? ? vo Si Gn t? 1949. V sau ? ? tr? l?i qu nh ?? mang m? ch? vo Nam, nh?ng b t? ch?i v mu?n ? l?i s?n sc m? gi. Th?i k? ?y ? mi?n B?c, con chu ??a ch?, l?i c m?t ng??i cha vo Nam l m?t b?n n n?ng n?, khng bao gi? ???c phn x?. Ch? b? ??i gh? l?nh. Khi tham gia vo chi?n tranh, tuy v?y, ch? l?i t? nguy?n. ?i?u ?y c v? kh hi?u, nh?ng nh th? Ng Minh b?o ti r?ng t? nguy?n tham gia chi?n tranh l gi?i php. Ng Minh vi?t: Lm Th? M? D? ph?i ch?u m?t lc hai n?i ?au c?c l?n: tu?i th? thi?u v?ng tnh th??ng c?a cha v l chu n?i c?a ??i ??a ch? (ng n?i M? D? ?ang ? Si Gn nn b? t?ch thu ton b? ru?ng ??t, nh c?a ? Qu?ng Bnh), r?i con c?a m?t k? ?i Nam theo ??ch. (2)

Nh?ng ch?n th??ng tm l s? cn ?nh h??ng lu di v chng tm cch th? hi?n b?t c? khi no b?n b? ch?n th??ng l?n n?a, tr? nn y?u ?u?i, quy?t lm b?n g?c ng. ?y l nh?ng c? g?ng v cng l?n c?a Lm Th? M? D?. Vo nh?ng lc ch? hon ton mu?n bung xui, ??u hng.

Lm sao anh ?? r?ng
Che mt cho ??i em

Lm sao anh ?? cao
?? th?y em cho h?t

Cu?c ??i bao nh?c m?t
Cu?c ??i bao d?u m
Ng??i ?n b b??c ln
Ng??i ?n b li l?i

Ci ??p trong th? Lm Th? M? D? khng ch? l ci ??p. Chng l cc bi?u t??ng c?a tm h?n. Trong nh?ng kh? ?au c?a cu?c ??i, tm h?n t?a nh? nh sng ?n trong c? d?i, tr? thnh ni?m hi v?ng. Khng ph?i khi no ch? c?ng h?n nhin. Ch? c nh?ng giy pht ??y n? l?c, lo u, y?u ?u?i g?n tuy?t v?ng. Ch? th??ng xuyn ??i di?n v?i c ??c, khng tm th?y xung quanh s? che ch?.

Khng c m?t tnh yu hay hn nhn no m khng c m?t kh?i ??u t?t ??p. V?y ?au kh? c?a ng??i ta ??n t? ?u? N?i ni?m no m h? gi?u k?? Nh?ng rng bu?c gia ?nh v x h?i no b?t mi?ng ng??i ph? n?? Trong m?t x h?i m ng??i ?n ng ?ng vai tr th?ng tr? ? c? mi?n B?c v mi?n Nam tr??c n?m 1975 v trong c? n??c sau ny, ti?ng ni no c?t ln ? Lm Th? M? D??

Gc khu?t no ng??i ??i khng th?u ???c?

Ch? h?i.

Lm Th? M? D? l ng??i ?? l?i nhi?u cu h?i trong th?. Th?t ra s? kh? ?au c?a m?i c nhn t?o ra khun m?t c?a c nhn ?y, gi?ng ni, d?u ?n, nhn v?t. Ngh? thu?t dng ch? c?a ch? chnh xc, nhi?u cu t? nhin, d??ng nh? khng th? vi?t khc ???c. Cch dng ch? c?a ch? c th? snh v?i Xun Qu?nh v Nhi. Theo ti, ? l ba n? tc gi? quan tr?ng nh?t, thu?c th? h? 1960 ??n 1980, ? mi?n B?c. Bn c?nh ci ??p, ch? m ?nh s? th?t. ??i v?i ch?, s? th?t khng ph?i l m?t pht minh m l l?i an ?i.

?m qua
Ti m? thnh ti
Ti m? thnh chim
Ti m? thnh gi?c m?

C th? trong th?c t? khng c m?t gi?c m? no th? c?. Gi?c m? l m?t ?n d?. Nh?ng t?i sao ch? mu?n m? thnh chnh mnh? V cu?c ??i l?y ?i c?a ch? qu nhi?u. T? khi b d?i ??n khi s?p la ??i. Th? l m?t ??i s?ng ???c xem xt l?i, ???c lm cho cao qu h?n l chnh n.

Ti ti?c r?ng, th? Lm Th? M? D? thay v l m?t c? g?ng th? hi?n nh?ng bi k?ch c?a ??i mnh, c?a s? ph?n, c?a tnh yu, c?a hn nhn v v th? c th? tr? thnh m?t ti?ng ni d?ng c?m c?a ng??i ph? n?, thay v th?, tr? m?t vi tr??ng h?p, h?u h?t ch? ch? nh?c ??n s? ph?n m?t cch t?, cay ??ng. S? quy?t li?t c?a ch? ch?a ??n m?c ph?n khng s? ph?n, m?i l s? kh?ng ??nh quy?n ???c s?ng, ???c yu.

Th?t k? l? ci cch chng ta mu?n trong ??i s?ng ny. Chng ta c th? g?p m?t tnh yu m?i, nh?ng chng ta khng n? r?i b? ng??i c?, chng ta mu?n c t? do nh?ng chng ta cng chc nhau bnh an. T? duy th? ? M? D? ??c bi?t: l?n ln trong mi tr??ng khng thu?n l?i, m?t ??a b gi s? c m?t ao ??c mnh li?t ???c ni, ???c vi?t, ???c by t? nh?ng ng??c l?i chnh con ng??i ?y s? t? ki?m sot chnh mnh. Nh?ng ch? ??c ??a s? b? c?t b? b?i b?n th?o, nh?ng cu th? s?c nh? dao s? b? lm mn ?i. N?i ng?t ngo c?a ti?ng Vi?t, c?a n? tnh, ?i khi c?ng lm h?i chng ta. Tuy v?y, ngn ng? ch? khng ph?i l ti?ng khc, khng ph?i l l?i rn r?, on than, ? l ngn ng? ??p,cc ch? tch b?ch. ??c ti?u s?, chng ta th??ng xt. Nh?ng c l? ch? khng c?n s? th??ng xt ?y: n khng th? lm nn m?t thay ??i no. S? hi?u bi?t m?i c th?.

Th? l cn b?ng gi?a m nh?c v chuy?n k?. Vi?t l cch tr? l?i cho bi k?ch, t? lm nn s? ki?n. ??i v?i th? M? D?, m?i cu l m?t ??n v?. Th? ch? c th? ??c trong im l?ng, c th? ??c l?n ln, nhi?u bi ngm ???c. ? l th? t??ng tr?ng m?i. Th? thn m?t: kho?ng cch gi?a ng??i vi?t v ng??i ??c r?t g?n. Khi kho?ng cch ?y ng?n, nh th? khng quan tm ??n c bao nhiu ng??i nghe mnh, ?i ng??i l ??.

T??ng t??ng m?t ng??i
Bao dung b?n l?nh
Cho ti p m?t
Khc to m?t l?n
Khc nh? tr? nh?
Ch?ng c?n gi?u quanh!

Bi Nguyn ch?t l m?t bi th? ??c tr?ng cho khuynh h??ng th? s?- tr? tnh.

Nguyn ch?t

Ng??i ta c?t nh?ng con c b?ng gi?y
bu?c vo nhau ??a so vt ln cao
Mu?n b?t c th?t ph?i lm c gi?
Tr khn con ng??i bu?n lm sao?

?n c gi? cnh bay ch?p ch?i
tung t?y nghing chao, lui t?i, l??n l?
Xm xt b?y ?n h?n h?
?u bi?t mnh nh? gi ??y, dy ch?ng

Ch c th?t m?t mnh c?m c?i
m?t mnh thi nh? dng m? t?o t?n
Bn b? ru?ng ki?m m?i l?ng l?
?u bi?t mang danh mnh s? gi? d?i l??n bay

Ch c th?t
nguyn ch?t l?i m? ht
nguyn ch?t bn
nguyn ch?t la
nguyn ch?t ca dao
Tr?ng mu?t thn c l?n l?i
nghn n?m v?n gi? nguyn mu

Ti ?i qua ci th?t ci gi?
Nghe xt lng m?t n?i ??ng cay
Th??ng c tr?ng tr?ng mnh ??n l?
Nguyn ch?t ?i,
khan hi?m th? ??i ny!?

Ch? ?ang ni v? s? th?t ngy cng b? h?y ho?i. ? M? D? c m?t c?m h?ng l?n h??ng v? ci tuy?t ??i, ci cao c?. M?t ng??i nh? th? ?t khng th? khng g?p nh?ng bi k?ch trong ??i ring. M?t ng??i nh? th? ?t khng th? khng g?p m?t tnh yu l?n, v??t ngoi cc quy ??c l? gio, ch?ng l?i cc t?p t?c ??i ??i ? m?t lng qu hay ? m?t kinh ? c? knh. Ti hnh dung th?i th? ?u ch? ? im l?ng nh?n nh?c. Ti hnh dung th?y s? im l?ng ?y. Ti hnh dung th?y ch?n th??ng. Khi s?ng v?i ng??i ch?ng b?nh t?t c?a mnh, sau ny, ch? c?ng hy sinh t?t c?.

Chi?c ??ng h? tch t?c
Ta t? st b?ng th?i gian
Khng mu, khng v?, khng ?au ??n.

S? hy sinh ?y ???c ?nh gi ?ng, nh?ng ch?a ??. Chng ta ch?a l?ng nghe: ch? ? ni nhi?u v? ci gi ph?i tr?. ? l tnh yu cn l?i, lng th??ng xt h?n h?u. ? l s? hy sinh khng cam lng.

Nghing vai ??t gnh qua c?u
H?nh phc th m?ng kh? ?au th dy

L?ch ng??i bi?t gnh sao ?y
???ng ?i ch?a h?t ki?p ny ch?a qua.

Ch? cam ph?n hay ch? c? g?ng ch?ng l?i s? ph?n? Gi?ng ni l m?t v?n ?? ??c bi?t trong thi h?c, ?i khi l phong cch, ?i khi l nhn cch. Gi?ng ni (voice) g?n v?i gi?ng ?i?u (tone), nh?ng ? l hai ?i?u khc nhau. Gi?ng ?i?u lin quan ??n ?i?u m b?n ni, cn gi?ng ni lin quan t?i cch m b?n ni. Cc nh n? quy?n ngy nay s? ??c l?i trong cc nh th? n? t? nh?ng quan ?i?m khc, gi?a nh?ng nhm thi?u s?: ph? n?, thi?u nin, ng??i khuy?t t?t, ng??i dn t?c thi?u s?, ng??i thua tr?n, ng??i t? n?n. Ti?ng ni c?a h? s? ???c l?ng nghe tr? l?i. Cc l thuy?t h?u th?c dn c?ng s? nhn nh?n th? ca trong th?i k chi?n tranh d??i nh?ng gc ?? khc. Nh? v?y, cc t? s? v? chi?n tranh v ho bnh, cc s? ph?n c nhn c?ng s? lin t?c ???c nhn l?i. Trong th?i k? c?a Lm Th? M? D?, ti?ng ni c nhn ring t? c th? b? chm khu?t gi?a cc ti?ng ni c?ng ??ng. V ? l ?i?u d? hi?u, trong th?i chi?n, cng v? sau chng cng ???c l?ng nghe. Chng ta l?ng nghe ti?ng ni c?a h?, gi?ng ?i?u c?a h?, chia s? cc gi tr? m ng??i lm th? ?? l?i. Chng l nh?ng ti s?n qu bu c?a ti?ng Vi?t. Th? tr? tnh c?ng c cc nhn v?t, v tc gi? c?ng c th? ni thay h?, nh?ng ? M? D? h?u h?t ng??i ni l tc gi?. L?ng nghe ch? l l?ng nghe m?t con ng??i c? th?, m?t s? ph?n, m?t tnh yu, h?nh phc v kh?n kh?. Chng ta ??nh ngh?a trung thnh v ph?n khng nh? th? no? H?nh phc v kh?n kh? nh? th? no? ??nh ngh?a m?t gi?ng ni c?ng kh kh?n. Gi?ng ni ???c t?o nn b?i cc ch?, cc cu, c php, gi?ng ?i?u, ???c t?o ra b?i ti n?ng, s? l?ng nghe c?n m?n. L?ng nghe m?t gi?ng ni khng ph?i ch? l l?ng nghe m?t con ng??i, m m?t n?n v?n ho. Chng ta l?ng nghe th? nh? th? ?? ch?ng l?i cc ti?ng ??ng v ti?ng ?n khc c?a phim ?nh, c?a v tuy?n truy?n hnh, c?a xe c? v ???ng ph?, ti?ng ci xe c?u th??ng v ti?ng ci xe c?u ho?, l?ng nghe ci ??p ?? ch?ng l?i s? tr?ng r?ng c?a ?m ?ng ngy cng l?n ln, h?n lo?n, tr?ng r?ng.

Ch? vi?t: V?i ti th? l ci ??p mi mi nh? v?y (4). Kho?ng cch gi?a Lm Th? M? D? v ng??i ??c r?t g?n, nh?ng chnh ? kho?ng cch g?n ?y m cc t??ng trong th? ch? tc ??ng m?t cch b ?n. Ch? khng ch?i ch?, khng c ??nh lm m?i ngn ng?, nh?ng tm h?n ch?, hon c?nh ring t?, bi k?ch, ? tm ???c ti?ng ni. M? D? khng ? trong nhm cc nh th? cch tn th?i h?u chi?n: Thi Hong, Nhi, Hong Tr?n C??ng, D? Th? Hon, ch? m?i mi?t ?i trn con ???ng c?a mnh, v? ch?n th?m th?m, bu?n nhi?u h?n vui, m?t ci, nh?ng ci bng c?a ch? h?t ln tr?i khng l?n.

N?u bi?n ?au, mong chi ng??i chia s?
V?t th??ng kia xin tr? l?i ta no
Sng tr?ng xa v? vo b? nh nh?:
Ta m?n l?m r?i ng??i khng hi?u ta sao?

Nh?ng h?nh phc v ?au bu?n ?y gi? ch? l?i bn ny c?a ??i s?ng. S? gi? l?i ?y v?a l m?t ch?n l?a t?t ??p, v?a l m?t bi k?ch tm h?n. Ch? gieo xu?ng trang th? nh?ng tn hi?u c?a mnh, nh? ng??i ?i ???ng. Ng??i ?i sau s? ??c cc tn hi?u ?y m?t cch khc nhau. Ng??i th cho ? l s? ??u hng s? ph?n, k? cho ? l ?i h?i trong tnh yu. Ng??i cho ? l ??c h?nh c?a ph? n?, k? cho ? l s? n?i lo?n ch?ng l?i cc quy ??c x h?i. K? th??ng xt, ng??i ng? v?c, k? v t? b? qua, ng??i ng?m ngh?.

B?n b ti ch?a ???c g?p em
G??ng m?t em b?n b ti khng bi?t
Nn m?i ng??i c g??ng m?t em ring

? l chi?n tranh, nh?ng khng ph?i ch? l chi?n ttranh. B m?t c?a th? l b?n khng nh?t thi?t ph?i ni m?i ?i?u ph?i ch?ng, ?ng ??n, thch h?p, ai c?ng ??ng .

Cm xc v suy t?, v?i gi?ng ni nh? s?i ch? ?an k?t chng l?i v?i nhau, m t? m?t th?i ??i v m?t s? ph?n, c?a ma, c?a ci ch?t, c?a ci ch?t c?a thi s?, c?a n? hn ??u, c?a bu?i t?i. M? D? tn ch? c ngh?a l bu?i t?i ??p. Ti hi?u ch? ch? lm th? tr? tnh, lo?i th? tr??c h?t vi?t cho mnh. Nh?ng trong khi b?c l? ??i ring, d trong tnh yu say ??m, hay trong chi?n tranh, hay trong hn nhn, hay trong tu?i th? bu?n t?i, ch? ? n?i k?t nh?ng gi?c m? c?a nh?ng ng??i ph? n? khc, ch?u hy sinh, th??ng kh, th??ng t?n, ch?m d?t s? cm l?ng, b??c ra kh?i bng t?i, ln ti?ng v? nh?ng hy sinh v nh?ng t?n th??ng ?y, do chi?n tranh gy ra, v do ??i s?ng ha bnh, th? lu di h?n, v?n ti?p t?c gy ra.

Ch thch:

1. Cc trch d?n th? trong bi l t? nhi?u ngu?n trn m?ng, v t? t?p th? H?n ??y hoa cc d?i m nh th? Lm Th? M? D? t?ng tc gi? bi ny.

2. Cm ?n nh v?n, d?ch gi? ?inh T? Bch Thy (Hoa K?, trong Ban bin t?p t?p ch Da Mu v Asymptote Journal, respectively), ? cung c?p cc thng tin v? t?p Green Rice (C?m Non), b?n d?ch ti?ng Anh c?a Martha Collins v ?inh T? Bch Thy. Ti cho s? h?p tc gi?a Lm Th? M? D? v ?inh T? Bch Thy, do nh?ng cu?c g?p m?t ngoi ??i c?a hai v? ? Boston, Massachusetts trong n?m 2000 v nh?ng lin l?c th? t? sau ?, ??i v?i ti cn c tnh bi?u t??ng.

Bomb Crater Sky

Lam Thi My Da

They say that you, a road builder
Had such love for our country
You rushed out and waved your torch
To call the bombs down on yourself
And save the road for the troops

As my unit passed on that worn road
The bomb crater reminded us of your story
Your grave is radiant with bright-colored stones
Piled high with love for you, a young girl

As I looked in the bomb crater where you died
The rain water became a patch of sky
Our country is kind
Water from the sky washes pain away

Now you lie down deep in the earth
As the sky lay down in that earthen crater
At night your soul sheds light
Like the dazzling stars
Did your soft white skin
Become a bank of white clouds?

By day I pass under a sun-flooded sky
And it is your sky
And that anxious, wakeful disc
Is it the sun, or is it your heart
Lighting my way
As I walk down the long road?

The name of the road is your name
Your death is a young girls patch of blue sky
My soul is lit by your life

And my friends, who never saw you
Each has a different image of your face

From Green Rice by Lam Thi My Da. Translated by Martha Collins and Thuy Dinh.


3. Ng Minh:

M?i duyn c? b?t ??u t? chuy?n n?ng n? c?a m?t th?i ? qua. Ba c?a M? D? l ng Lm Thanh, m?t ng??i g?c Hoa t?ng tham gia Vi?t Minh ? huy?n ??i L? Th?y (Qu?ng Bnh) th?i ch?ng Php. Cu?i n?m 1949, ng ??a b? m? mnh vo Si Gn lm ?n. Khi s?p x?p n?i ? cho b? m? yn ?n, n?m 1954, ng ra ?n m? con M? D?. ng ? mua v cho c? ba ng??i, nh?ng ??n pht cu?i cng b L Th? ??u, m? D?, khng ?i v khng th? b? l?i ng??i m? gi v ??a em gi b? v?.

Th? nh?ng ng khng bi?t r?ng trong bao nhiu n?m, Lm Th? M? D? ph?i ch?u m?t lc hai n?i ?au c?c l?n: tu?i th? thi?u v?ng tnh th??ng c?a cha v l chu n?i c?a ??i ??a ch? (ng n?i M? D? ?ang ? Si Gn nn b? t?ch thu ton b? ru?ng ??t, nh c?a ? Qu?ng Bnh), r?i con c?a m?t k? ?i Nam theo ??ch. L l?ch ?y th?i ? b? x h?i x?p vo lo?i nguy hi?m c?n ph?i lun c?nh gic, ?? phng v ? l v?t nh? b? m?i ng??i coi khinh, d b?u Th?i nh? tu?i, d ?i h?c hay ?i ch?i, M? D? lun b? tr? con trong xm, trong x xa lnh, chng coi D? nh? con h?i, khng dm g?n.

Su?t ngy D? ch? lui cui bn m? bn qun ? ch? Tuy L?c. Nh?ng n?m ?y tm tr?ng c?a D? lun hoang mang v bu?n t?i. M? c?a D? l ng??i vng An C?u, Hu?. Thu? h?c ti?u h?c, b c h?c t ti?ng Php. Th?i tr?, b th??ng ??n cc ??n Php bn hng cho b?n lnh. Khi ??i c?i cch ru?ng ??t v?, nghe b th??ng quen ni chm t ti?ng Php, h? qui l ??ch ci l?i, l gin ?i?p, ng??i c?a CIA, b b? x?p vo di?n ph?i ??u t?. N?i ?au ?y m ?nh t?i m?c m?i 10 tu?i M? D? ? lm c? t?p th? bu?n 32 bi, chp trong cu?n v? h?c tr. Cu?n v? ?y nay ? b? th?t l?c v D? ch? nh? ???c m?y cu trong bi th? c t?a ?? Dng sng ?en: Tu?i th? ti nh? rng chi?u ?? l?ng/ H?t mu xu?ng dng sng ?en

Khng hi?u sao ci l?p c?p III c?a ti th?i ? l?i c nhi?u ??a l l?ch x?u th?! Ngoi M? D? cn c ?? H?u L?i (nh th? ?? Hong), b? l s? quan qun ??i Php; Tr?n V?n H?i (nh th? H?i K?), b? ?i Nam; ti th b? l ??a ch? b? b?n oan trong c?i cch ru?ng ??t, r?i th?ng Ng, b? lm l tr??ng

??a no c?ng tm ??n th? nh? m?t c?u cnh.


4. Tuy?n t?p Lm Th? M? D?, L?i m? ??u, NXB H?i Nh v?n, 2011.

Comments are closed.