Phạm Công Luận
Ảnh của Vũ Đình Hải
Nhà sưu tập tranh Vũ Đình Hải (đang sống tại Mỹ) vừa qua đã tổ chức tại TPHCM đợt triển lãm một phần bộ sưu tập hơn 300 bức tranh mỹ thuật Gia Định của anh góp nhặt từ thập niên 1980. Trong đó có những bức có giá trị của các họa sĩ Nguyễn Gia Trí, Tạ Tỵ… Bên cạnh đó, anh còn giữ được nhiều trang di cảo quý viết tay của nhà thơ nổi tiếng Bùi Giáng.
Từ một buổi sáng…
Một buổi sáng năm 1993, định dắt xe ra khỏi nhà để đến nơi làm việc, anh Vũ Đình Hải chợt thấy nhà thơ Bùi Giáng đi bộ ngang qua nhà anh ở xóm chùa Liên Ứng trên đường Lê Quang Định. Đã từng biết mặt ông, anh lễ phép chào và mời vào nhà chơi. Lúc đó, Bùi Giáng ăn mặc tươm tất, chân mang dép.
Bên tách trà, Bùi Giáng cho biết đã về tá túc nhà người cháu rể tên Thanh Hoài trong hẻm nhỏ đối diện xéo nhà anh Hải. Thường ban ngày ông lang bạt ngoài đường, tối mới về. Để có tiền sống, Bùi Giáng ủy quyền cho anh Thanh Hoài tái bản những tập thơ cũ, những đầu sách dịch của ông thời trước 1975.
Dù đã biết nhà thơ qua những lần gặp ông múa may giữa đường bên khu Trương Mình Giảng gần Đại học Sư phạm và một số ngã tư ở khu Bình Thạnh, trong lần gặp gỡ đầu tiên, anh Hải thấy ông cư xử như người bình thường. Sau một hồi hàn huyên, anh mời uống chút rượu thì ông gật đầu. Hai người nhắm với ít tôm khô củ kiệu và phô mai. Đến gần trưa, ông kiếu từ ra về.
Sau, anh Hải cho sửa lại nhà và dành riêng một phòng làm nơi trưng bày bộ sưu tập tranh mỹ thuật Gia Định của mình. Đã là người quen biết và ra vẻ mến anh Hải, nhà thơ Bùi Giáng thường xuyên đến nhà anh chơi, mỗi tuần ba bốn lần, đến và ra về khi nào tùy thích, nhiều khi ở lại từ sáng đến chiều. Ông luôn được rộng cửa chào đón, kể cả khi chủ nhà đi vắng vì anh Hải dặn cô cháu giúp việc là Hồng Hạnh lo cơm rượu đầy đủ nếu ông ghé chơi. Ông cảm nhận được sự tốt bụng đó, quý mến cô Hạnh đã lo cho ông nên có lúc viết mấy câu thơ gửi lại:
Kính gửi
Vũ Đình (Vân) Hải đại ca
Tôi nợ Hồng Hạnh đã ba tháng tròn
Mỗi ngày mỗi rượu chon von
Mỗi ly vô tận vẫn còn chưa xong…
(Bùi Giáng 95)
Có hôm được anh Hải mời vào xem phòng tranh, ông tỏ vẻ rất thích. Sau này anh Hải biết ông có vẽ tranh, mới thấy tiếc là lúc đó đã không đưa màu, cọ vẽ và khung cho ông vẽ thỏa thích. Ông đặc biệt thích phòng tranh, thỉnh thoảng khi muốn nghỉ trưa hay khi say thì xin vào nằm ngủ. Khi uống rượu quá chén, ông lên võng sau vườn hay vào phòng tranh nằm, không bao giờ quậy phá la hét gì, cho đến chiều thì thức dậy về nhà.
Bùi Giáng viết tặng mấy câu thơ sau những lần ngắm tranh:
Đại ca chơi cuộc phi thường
Kết chùm hội họa mộng trường hào hoa
Tôi từ thi điệu phôi pha
Đã từng tao ngộ đại ca mấy lần
Niềm cảm kích, nỗi phân vân
Thời – không vô tận, ý – tận vô cùng
Ngồi nghe vô thủy vô chung
Đi về hội thoại song trùng bữa nay.
(Bùi Giáng 1993)
Đến năm 1996, do công việc làm ăn, anh Hải từ giã xóm chùa Liên Ứng và nhà thơ Bùi Giáng để dọn sống ở nơi khác. Từ đó, anh không gặp nhà thơ. Đến tháng 10 năm 1998, anh được anh Thanh Hoài báo tin Bùi Giáng vừa qua đời và linh cữu được quàn ở chùa Vĩnh Nghiêm. Rất đông người đến viếng ông, trong đó có nhiều người nổi tiếng.
Anh Hải ngẫm nghĩ lại, có thể trong ba năm ở chốn này, thần kinh của ông không bị kích động, bệnh tâm thần đã thuyên giảm và tuổi già sức yếu nên ít khi ra đường múa may la hét như trước. Dù sao, anh tin rằng ông có những tháng ngày thật bình tâm trong xóm chùa Liên Ứng này.
Những trang di cảo thú vị về Sài Gòn
Những lần sang chơi nhà anh Hải, lúc ngồi buồn nhà thơ Bùi Giáng thường bảo cô giúp việc lấy giấy viết cho ông làm thơ. Từng trang được cất vào tủ cẩn thận. Sau, anh Hải kiếm cho ông cuốn sổ để thích gì cứ viết vào đó, tốt hơn viết trên những tờ giấy lẻ dễ mất dễ rách.
Từ khi có sổ và bút để sẵn trên bàn, nhà thơ càng sung sức viết. Từ năm 1993 đến 1996, ông viết tất cả bốn tập thơ và tùy bút ở nhà anh Hải, bao gồm thơ say, thơ điên, thơ tỉnh, có cả chép lại thơ của các thi sĩ khác… Tính ra thơ tình có hơn 400 bài trong số cả ngàn bài viết. Cần nói thêm là trong thời gian ông đến chơi, anh Hải chỉ hỏi thăm xã giao và về sức khỏe, hầu như ít khi trao đổi về văn thơ vì đó là lãnh vực anh Hải tự nhận không hiểu biết nhiều. Toàn bộ nội dung bốn tập Bùi Giáng viết tặng, anh cũng không xem lúc đó vì bận bịu chuyện làm ăn. Chỉ sau khi ông mất, anh dần đọc và hiểu thêm về ông.
Trong số di cảo, anh Hải rất quý một bài thơ – tùy bút về thành phố Sài Gòn là những cảm nhận của Bùi Giáng khi mới vào chốn đô hội này để dạy học và tất nhiên chưa “điên rực rỡ” như sau này. Đây có thể là di bút chưa công bố, chân thật và cảm động.
“Tôi kinh hãi trước Sài Gòn thuở ấy (1952)
Vừa mênh mông thơ mộng lại tưng bừng
Thuở ấy Sài Gòn khác ngày nay nhiều lắm
Cây cối nhiều, đường sạch sẽ vô song.
Xe cộ ít hơn ngày nay lắm lắm
Nhưng với tôi vừa mới đến thì quá nhiều
Và quả thật tôi nhìn như say đắm
Bất cứ nơi nào người bạn dẫn tôi đi.
Tôi thầm nghĩ: so với Sài Gòn thế này
Thì Huế, Đà Nẵng, Hội An còn nhỏ quá
Và buồn ơi vô tận Hội An buồn
Tôi thầm nghĩ ngày sau vẫn trở lại
Viếng thăm những thành phố phương Nam
Tôi có sẽ dễ lại lây cái buồn thiên hạ
Và trở vào Nam Việt vui chơi luôn.
Người bạn giới thiệu tôi với một tư thục
Dạy Việt Văn cho một lớp nữ sinh
Vừa bước vào, học sinh đứng dậy
Tôi chào và xin phép với các em…
(…) chẳng nhớ rõ là xin phép cái gì…
A có lẽ là tôi nói thế này:
“Các em tha thứ nhé, tôi vào Nam lần thứ nhất, e rằng tôi phát âm theo giọng nói ngoài Trung, các em nghe không rõ, nhưng từ từ rồi các em sẽ chỉ dẫn cho tôi cách phát âm hào hiệp ở trong này.
Bỗng tôi nghe cả lớp nữ sinh cười rồ lên, và đồng thanh nói: “Thầy nói chúng em nghe rất rõ và cảm thấy rất vui tai…”
– Các em nói thật hả?
– Dạ thật trăm phần trăm.
Rồi cả lớp lại cười rũ rượi thêm một lần nữa.
Tôi nói tiếp:
– Thế là tốt. Tôi yên tâm vì những lời ấy của các em. Thôi bây giờ chúng ta khởi sự.
– Khởi sự cái gì thầy?
– Khởi sự chép bài. Hôm nay ngày tựu trường các em hãy mở quyển tập ra, đọc bài các em viết chính tả có giỏi không.
Tựu trường (thơ Huy Cận)
Giờ nô nức của một thời trẻ dại
Hỡi ngói nâu hỡi tường trắng cửa gương
Hỡi các em mười lăm tuổi vào trường
Đeo cặp táp với linh hồn bằng ngọc…
Tạm dừng lại! Tôi bảo: “Bây giờ tôi viết lên bảng, các em dò lại coi trúng chính tả nhiều hay ít…”
Rồi bất thình lình cuối năm học, tôi vào lớp. Bỗng dưng tôi giật mình kinh ngạc. Các em mau lớn quá. Phần đông cao hơn tôi một nửa cái đầu. Tôi bật cười đọc thơ Tế Hanh, sửa đi đôi chút cho thích hợp với hoàn cảnh bấy giờ (ý Tế Hanh nói chuyện dẫn người bạn gái về quê mình) và nói:
Em trông đám dâu
Cao hơn đám lúa
Như anh cao hơn
Em nửa cái đầu
Tôi đổi chút ít, thành ra là:
Em trông đám dâu
Cao hơn đám lúa
Như em cao hơn
Thầy nửa cái đầu
Lại một phen cười ầm cả lớp.
Toàn thể miền Nam đối với tôi là như thế suốt hơn bốn mươi năm nay. Tất cả chỉ thân mật vui chơi niềm nở. Sau này tôi trải qua một trận điên kinh khủng khởi từ đâu khoảng 1965-1970 gì đó. Kéo dài tới bây giờ. Nhưng còn điên mà điên nhẹ. Còn làm thơ được, tuy không thơ mộng bằng nhưng có cái gì như là thơ của một kẻ lão thành, duyệt lịch giang hồ ở nhiều mặt: thể chất, tinh thần,…
Thuở 1963-1965 hình như là tôi viết nhiều thơ và nhiều sách văn xuôi, giảng văn, tư tưởng. Viết đủ loại tùm lum, in chưa được 1/10 thì những bản thảo nhất là bản thơ tiêu tùng tất cả vì trận hỏa hoạn oái ăm. Tôi khởi sự lang thang bụi đời từ đó. Và từ đó càng cảm nhận được rõ ràng hơn về cái tình lạ lùng mà người miền Nam đã dành sẵn từ trước cho tôi…”
(Bùi Giáng 1995)
Anh Vũ Đình Hải còn cho xem 5 trang giấy viết tay chữ nắn nót rất đẹp của Bùi Giáng với nội dung lý thú đậm chất nhân sinh về cuộc tâm sự giữa ông với nhà báo Bút Trà về chuyện mà ông gọi là “đá gà”, giúp hiểu thêm một chút về thế giới tâm hồn của nhà thơ độc đáo này.
Và còn nhiều những bài thơ ngắn, thể hiện nỗi hoang mang và day dứt vì cơn điên của mình trong nhận thức tỉnh táo và tự trọng của ông, như: “Bữa nay nhìn ngó mặt trời/ Tôi buồn bã lắm rạc rời máu tim/ Bịnh gì không bịnh, bịnh điên/ còn say lúy túy làm phiền anh em/ Hét bậy bạ, hét lem nhem/ Đời người đến thế còn nên cái nỗi cóc khô gì?”
Có lúc, thoát ra được nó chính là giấc mơ đẹp với ông, như trong bài thơ “Ngày Mai” viết năm 1995:
“Ngày mai tôi sẽ ra đi
Rong chơi chín suối, nhu mì, thần tiên
Bấy giờ tôi sẽ hết điên
Nằm im mộng mị liên miên mơ hoài… “
Anh Vũ Đình Hải về viếng thăm mộ nhà thơ Bùi Giáng
Bùi Giáng thường ghé chơi nhà anh Vũ Đình Hải, ngồi trước cuốn sổ chép thơ
