Tr?n M?ng Tú – Ph? n? và chi?n tranh

Ng Th? Vinh


Anh t?ng em mi mu

Trn o tr?n sa tr??ng

Mu anh v mu ??ch

Xin em cng xt th??ng

[Qu T?ng Trong Chi?n Tranh, 1969]

clip_image002[7]*Hnh 1: Th? nh bo c?a Tr?n M?ng T khi lm cho hng thng t?n AP (Associated Press] Si Gn; th? ny do MACV (US Military Assistance Command, Vietnam) c?p, ch? c gi tr? m?i 3 thng [t? li?u Tr?n M?ng T]


T?m nhn Chi?n tranh, Gi?c m? Ha bnh [Visions of War, Dreams of Peace] [1] l nhan ?? m?t tuy?n t?p th? c?a cc nh th? n?; n?u l M? trong chi?n tranh Vi?t Nam, h? ? l nh?ng n? qun nhn nh? y t, bc s? ? t?ng ch?m sc cc th??ng b?nh binh; n?u ? nh?ng ngnh ngh? khc, h? ??m trch cc d?ch v? khng tc chi?n nh? chuyn vin truy?n tin, ti?p v?n, ki?m sot khng l?u, nhn vin H?ng Th?p T?… N?u l ng??i Vi?t, h? l nh?ng ph? n? thu?c hai mi?n Nam hay B?c, v?i nh?ng tr?i nghi?m khc nhau, qua nh?ng n?m thng chi?n tranh. V nh? t? bao gi?, cho d ? ?u, ph? n? v tr? em v?n l thnh ph?n d? b? t?n th??ng nh?t trong chi?n tranh.

Trong t?p th? ny, c 34 nh th? n? Hoa K?, v su nh th? n? Vi?t Nam: Xun Qu?nh (My Sons Childhood), H??ng Trm (The Vietnamese Mother), H Ph??ng (To An Phu, From This Distance I Talk To You), Tr?n M?ng T (The Gift In Wartime, Dream of Peace), Minh ??c Hoi Trinh (Poem Without Name), Nguy?n Ng?c Xun (My Letter to the Wall).


Hnh 2: Tri, hnh ba cu?n sch T?m nhn Chi?n tranh, Gi?c m? Ha bnh [Visions of War, Dreams of Peace] [1] Nxb Warner Books 1991, ph?i, hnh ba cu?n Mi?ng ??n Trong Tim [Shrapnel in The Heart] [2] c?a Laura Palmer, Nxb Vintage Books 1987 [t? li?u Ng Th? Vinh]

L?i gi?i thi?u T?m nhn Chi?n tranh, Gi?c m? Ha bnh: V?i nh?ng n? qun nhn M?, h? l nh?ng anh hng khng ???c nh?c t?i trong Chi?n tranh Vi?t Nam. Con s? h?n 250 ngn ng??i ? t? nguy?n c?ng hi?n. N?u l y t, h? ch?m sc th??ng binh v nh?ng ng??i ?ang h?p h?i. H? l nh?ng ng??i ch?, nh?ng c gi, nh?ng b m?, nh?ng ng??i v? hay m?i ch? l ng??i yu. Khng ai b?t h? ph?i nh?p ng?. Nh?ng h? t? nguy?n c?ng hi?n, ch?p nh?n r?i ro c?a chi?n tranh ?? ch?m sc nh?ng chi?n binh. Ch?a h?t, cho d th?i gian ? qua ?i, nhi?u ng??i trong s? ?y nay ch? m?i b?t ??u hn g?n nh?ng v?t th??ng tm can c?a h?. Cc bi th? ? ???c vi?t trong v sau chi?n tranh, v? nn chn dung c?a nh?ng ng??i ph? n? bnh th??ng khi ph?i ??i ??u v?i th?m h?a; v?i can tr??ng v lo u, c?a hy sinh v m?t mt, c?a lng tr?c ?n v ti?c nu?i. H? ni v? s? s?ng cn, v?i h?i t??ng v? nh?ng v?t th??ng lng / wounded hearts. ?y l nh?ng bi th? v?i c?m xc su xa m b?n kh th? no qun. B?n s? lun nh? mi nh?ng ng??i ph? n? ?y. [h?t trch d?n] [1]

T? trong Tuy?n t?p ny, ng??i vi?t [Ng Th? Vinh] ch?n ra ba bi th? tiu bi?u, c?a ba ph? n?: vng mi?n tuy khc nhau nh?ng h? c m?t m?u s? chung, l cng ni v? n?i ?au trong chi?n tranh, th?i ?i?m n?m 1969, trn ba ??a danh c?a Vi?t Nam:

(1) Dusty, theo ph?n ti?u s? l m?t c y t M? ch?m sc m?t th??ng binh tr? m?i ch?t ?m qua n?i vng Tam Bin (Tri-Border Area) trn Ty nguyn.

(2) Xun Qu?nh, m?t v?n cng trong ?on ma, m?t nh th? v ??a con nh? s?ng d??i ???ng h?m trong vng tuy?n ??u V?nh Linh pha b?c t?nh Qu?ng Tr?.

(3) Tr?n M?ng T, nhn vin hng thng t?n AP, s?ng gi?a Si Gn trong khng kh chi?n tranh, m?i sau ?m c??i, b?ng ch?c tr? thnh ga ph? ? tu?i m?i ngoi 20.

1969 DUSTY C Y T M?


Bi th? c nhan ??: Hello, David, ???c ghi l c?a m?t c y t M?, c tn Dusty ph?c v? trong khu c?p c?u n?i m?t b?nh x d chi?n vng Tam Bin (Tri-Border Area) trn Cao nguyn Trung ph?n Vi?t Nam. Bi th? ?y trong nhi?u n?m, ???c ?nh gi l hay v c?m ??ng: v?i nhn v?t x?ng ti, l m?t c y t vi?t cho m?t chi?n binh tr? tn David b? th??ng n?ng ???c c ch?m sc v m?i ch?t ?m qua.



Cho David tn em l Dusty

Hello, David My name is Dusty

Em l y t c?a anh ?m qua

Im your night nurse

Em s? bn anh

I will stay with you

Em ?o sinh hi?u c?a anh

m?i 15 pht

I will check your vitals

every 15 minutes

Em s? ph?i ghi xu?ng

I will document inevitability

Em s? treo thm b?ch mu n?a

I will hang more blood

V cho anh thu?c gi?m ?au

and give you something for your pain

Em s? bn anh

v vu?t m?t anh

I will stay with you

and I will touch your face

Vng, ch?c ch?n r?i,

Yes, of course

Em s? vi?t th? cho m? anh

v ni v?i b r?ng anh can ??m

I will write your mother

and tell her you were brave

Em s? vi?t th? cho m? anh

v ni anh th??ng m? bi?t d??ng no

I will write your mother

and tell her how much you love her

Em s? vi?t th? cho m? anh

v s? ni v?i b hy m hn

??a em gi tu?i th? ng? ngh?ch c?a anh

I will write your mother

and tell her to give your bratty kid sister

a big kiss and hug

?i?u g em s? khng ni v?i b

What I will not tell her

r?ng anh ? hn m

is that you were wasted

Em s? bn anh

v n?m l?y tay anh

I will stay with you

and I will hold your hand

Em s? bn anh

v th?y s? s?ng c?a anh

thot kh?i nh?ng ngn tay em,

?i vo h?n em

I will stay with you

and watch your life

flow through my fingers

into my soul

Em s? bn anh

cho t?i khi anh cn bn em

I will stay with you

until you stay with me

V?nh bi?t, David tn em l Dusty

Goodbye, David my name is Dusty

Em l ng??i cu?i cng

anh th?y

I am the last person

you will see

Em l ng??i cu?i cng

anh n?m tay

I am the last person

you will touch

Em l ng??i cu?i cng yu anh

I am the last person who will love you.

V?nh bi?t, David em tn l Dusty,

So long, David My name is Dusty,

David, ai s? cho em thu?c gi?m n?i ?au em?

David, who will give me something for my pain?

Dusty, y t Vi?t Nam, 1969

(Dusty, Vietnam nurse,1969)

[b?n d?ch ti?ng Vi?t c?a Ng Th? Vinh]

Dusty, sau ny cn ???c bi?t v?i m?t bt danh khc l Dana Shuster, c r?t n?i ti?ng, ???c vinh danh nh? m?t nh th? n? vi?t v? chi?n tranh, bi th? Hello, David khng nh?ng hay v c?m ??ng, ? ???c trch d?n n?i ba sch. V?i hai bt hi?u khc nhau, chnh c l tc gi? c?a 13 bi th? hay trong tuy?n t?p Visions of War, Dreams of Peace (v?i tn Dusty: 3 bi, Dana Shuster: 10 bi).[1]

K gi? Laura Palmer, t?ng s?ng v lm vi?c t?i Si Gn, Paris, Washington, D.C., t? nh?ng n?m ??u th?p nin 1980s, Palmer ?? tm theo di cc c nhn ? ?? l?i nh?ng k? v?t n?i B?c T??ng Th??ng Ti?c (Vietnam Veterans Memorial ? Washington, D.C.) Cu?n sch c?a Palmer c tn l Mi?ng ??n trong Tim (Shrapnel in the Heart) [2] ???c Vintage Books xu?t b?n n?m 1987, trong ? c ? ghi l?i nh?ng cu?c ph?ng v?n.

[C m?t chi ti?t ring t? r?t th v? c?a Tr?n M?ng T. Khi Laura Palmer sang Vi?t Nam lm cho AP ? t?ng l b?n thn c?a Tr?n M?ng T sau khi Cung m?t. Sang M?, Tr?n M?ng T v Laura v?n lin l?c v?i nhau. Nh?ng r?i b?ng ?i m?t th?i gian di h?n 30 n?m, h? m?t lin l?c. V m?i ?y hai ng??i tm l?i ???c nhau. Tr?n M?ng T ? ng?c nhin v cng khi bi?t c k gi? Laura Palmer nay tr? thnh M?c s?, v hi?n ?ang s?ng ? Philadelphia].

C m?t nhn v?t trong sch m ban ??u, Laura Palmer ch? bi?t tn l Dusty, tc gi? bi th? Hello, David. Vo d?p ra m?t sch cu?n Shrapnel in the Heart 1987, chnh Laura Palmer ? ??c bi th? Hello, David c?a Dusty trong m?t ch??ng trnh bu?i sng trn ?i pht thanh qu?c gia [NPR / National Public Radio]; bi th? gy xc ??ng cho nhi?u c?u chi?n binh v gia ?nh h?. Bi th? ny c?ng ???c chnh Ph T?ng th?ng M? Al Gore ??c su n?m sau (1993) trong bu?i l? khnh thnh Vietnam Women’s Memorial [T??ng ?i T??ng ni?m cc Ph? n? ? ph?c v? trong chi?n tranh Vi?t Nam].


Hnh 3: Hnh ch?p m?t ph?n c?a t??ng ?i Vietnam Womens Memorial t?i Washington, D.C. do ?iu kh?c gia Glenna Goodacre (1939-2020) v ???c Ph T?ng th?ng Al Gore c?t b?ng khnh thnh nhn ngy C?u Chi?n Binh 11/11/1993 [source: Montana Public Radio, Public Domain]

Trong g?n 20 n?m, k gi? Laura Palmer ch? ???c bi?t Dusty l tc gi? bi th? n?i ti?ng Hello, David, v ???c nghe cc cu chuy?n v? hai nhi?m k? Dusty ph?c v? ? Vi?t Nam kho?ng gi?a 1966-1968, nh? trong T?t M?u Thn 1968, Dusty k? r?ng c ? ph?i ??ng trong phng m? su?t 72 gi? khi?n hai bn chn s?ng ph t?i m?c khng th? c?i giy ra ???c trong hai ngy!

Nh?ng r?i, vo nh?ng n?m sau ny, c?ng chnh k gi? Laura Palmer khi ti?p xc v?i cc nhm c?u chi?n binh khc, h? cho bi?t l ch?a t?ng ???c g?p hay lm vi?c v?i Dusty trong th?i gian chi?n tranh Vi?t Nam. Laura Palmer b? p l?c ph?i tr? l?i tm g?p Dusty v yu c?u c ta, n?u c th? cung c?p cc ch?ng t? hay hnh ?nh v? th?i gian c ph?c v? ? Vi?t Nam. Cu tr? l?i c?a Dusty l khng th?. [4]

Pht hi?n c?a k gi? Laura Palmer v? ph?n ti?u s? khng th?t c?a Dusty ? lm nhi?u c?u chi?n binh v gia ?nh h? ng? ngng v c? th?t v?ng. H? c?m th?y nh? b? ph?n b?i khi bi?t r?ng Dusty ch?a h? l m?t n? y t trong qun ??i M?, v ch?a h? c m?t ? Vi?t Nam ch?m sc th??ng binh trong chi?n tranh. Laura Palmer ? bo ngay cho Vietnam Women’s Memorial Foundation, v lc ? Debbie Elliot ?ang ph? trch t? ch?c ny, ? ra m?t thng bo:

V by gi? c?n thm m?t ghi ch cu?i trang [footnote] trong l?ch s? Chi?n tranh Vi?t Nam. Cc b?n c th? ? ??c nh?ng bi th? c?a m?t ph? n? tn Dana Shuster ni v? kinh nghi?m c?a c nh? m?t y t chi?n tr?n / combat nurse ? Vi?t Nam. C ta cn ???c bi?t t?i v?i m?t bt danh khc l Dusty, v? m?t bi th? n?i ti?ng vi?t v? m?t c y t ch?m sc m?t th??ng binh ?ang h?p h?i. Nh?ng g?n ?y ng??i ta m?i pht hi?n ra r?ng Dana Shuster ch?a t?ng trong qun ng? v c?ng ch?a bao gi? l m?t y t. [4]

M?t thn nhn c?a c?u chi?n binh, Karen S. Zacharisa ? pht bi?u: M?t ng??i no ? ni r?ng, mnh c m?t ? ? c?m tay m?t ng??i ?ang h?p h?i tn l David l ?i?u khng th? t??ng t??ng ???c. Zacharisa ni r?ng c r?t ?au bu?n nh?ng by gi? th c? ch? xem ?i?u g l ??ng l?c ?? Shuster lm nh? v?y, nh?ng c c?ng xc nh?n r?ng ngay c? by gi? ??c bi th? ?y v?n th?c s? gy xc ??ng. K gi? Laura Palmer cho bi?t c nhi?u c?u chi?n binh c?ng ngh? nh? v?y. [4]

D?u sao, Dana Dusty Shuster c?ng ? t?o ???c m?i quan tm t?i nh?ng y t qun ??i, v thi ca c?a Dusty ? gip m?i ng??i nh?n bi?t ???c s? hy sinh v c?ng hi?n c?a nh?ng ph? n? ?y trong chi?n tranh Vi?t Nam. [1]

ki?n ng??i vi?t [Ng Th? Vinh]: Trong sng t?o v?n h?c, khng nh?t thi?t b?n thn tc gi? ph?i l ng??i th?t vi?c th?t gi?ng nh? nhn v?t trong tc ph?m. V?i ti n?ng v s?c m?nh c?a tr t??ng t??ng sng t?o, nh th? nh v?n v?n c th? sng tc ra nh?ng bi th?, ng v?n gi tr?, th?t h?n c? s? th?t lm xc ??ng su xa lng ng??i. Hello, David v?n l m?t bi th? hay v c?m ??ng, nh?ng ?i?u m Dana Dusty Shuster ? lm th?t v?ng nhi?u ng??i trong ? c cc c?u chi?n binh v gia ?nh c?a h?, khng ph?i v c ??o v?n ??o th? c?a ai, nh?ng chnh l ph?n c ? man khai v? l l?ch c?a mnh, khi h? bi?t c ?y ch?a h? l m?t y t, v ch?a h? c m?t ? Vi?t Nam trong th?i gian chi?n tranh. N?u Dana Dusty Shuster hi?u ???c r?ng, v?n c th? c nh?ng s? th?t trong h? c?u v?n h?c, th c ?u c?n ph?i v? ra m?t l l?ch khc nh? v?y. Chnh ?i?u ? ? lm m?t ?i s? tin c?y c?a ??c gi? n?i c!



Xun Qu?nh, sinh n?m 1942 t?i H ?ng [cng n?i sinh v?i Tr?n M?ng T]. Xun Qu?nh t? n?m 13 tu?i ? ???c tuy?n vo ?on ca ma nh?c Trung ??ng. T? m?t c v?n cng, Xun Qu?nh ??n v?i thi ca. N?m 20 tu?i (1962), Xun Qu?nh ???c c? ?i h?c l?p sng tc cho cc nh v?n tr?. T? 1964, gi t? ?on ca ma, b?t ??u lm bin t?p vin cho tu?n bo V?n Ngh?, Xun Qu?nh n?i ti?ng ngay v?i t?p th? ??u tay c tn T? t?m Ch?i bi?c. N?m 1968, l t?p th? th? hai Hoa d?c chi?n ho ph?n nh c?m xc c?a nh th? tr??c c?nh bom ??n c?a ??t n??c.

Xun Qu?nh c nh?ng tc ph?m th? v truy?n vi?t v? tr? th? nh?: L?i ru trn m?t ??t (1978), B?u tr?i trong qu? tr?ng (1982), v t?p truy?n Ma xun trn cnh ??ng (1981), B?n tu trong thnh ph? (1984).

Bi Tu?i Th? c?a con ???c ghi l sng tc n?m 1969 trong th?i gian Xun Qu?nh ?i th?c t? ? vng tuy?n ??u V?nh Linh, pha b?c t?nh Qu?ng Tr?. (Bi th? ny sau ? ???c in trong cu?n B?u tr?i trong qu? tr?ng. Nxb Kim ??ng, 1982). V?nh Linh st v?i vng phi qun s? DMZ pha b?c v? tuy?n 17. Vo th?i ?i?m 1969, V?nh Linh t?ng ???c bo ch M? m?nh danh l Vng Tr?ng White Zone, hay cn ???c g?i l vng oanh kch t? do.



Tu?i th? con c nh?ng g

What do you have for your childhood

C con c??i v?i m?t tre trong h?m

That you still smile in the bomb shelter

C ln gi s?m vo th?m

There is the morning wind which comes to visit you

C ng tr?ng r?m s? tn cng con

There is the full moon which follows you

Sng di, bi?n r?ng, ao trn

The long river, the immense sea, a round pond

Khi bom ??n gi?c, sao hm cu?i tr?i

The enemies bomb smoke, the evening star

Ba thng l?y, b?y thng ng?i

At three months you turn your head, at seven you crawl

Con ch?i v?i ??t con ch?i v?i h?m

You toy with the earth, you play with a bomb shelter

Mong ngy, mong thng, mong n?m

I long for peace everyday, every month for a year

M?t n?m con v?n vch h?m con ?i

For a year, you toddle around the shelter

Tr?i xanh cc ng? ngoi kia

The sky is blue, but way over there

C? xanh quanh nh?ng hng bia trn m?

The grass is green far away on the ancient tombs

Qu? tim nh? ci ??ng h?

My heart is a pendulum

N?m trong l?ng ng?c gi?c gi? hnh qun

Pounding my chest, keeping time for the march

D? con c?ng bi?t ?o h?m

The small cricket knows to dig a shelter

Con cua ch? ng?, canh phng ??n bom

The crab doesnt sleep: it, too, fears the bombs

Trong tr?ng ch cu?i t?t ?n

In the moonlight, even the hare hides

?? cho m?t gi?c my ?en ko v?

The black clouds hinder the enemys sight

Ci hoa ci l bi?t ?i

Flowers and trees join the march

Theo ng??i qua su?i, qua khe, qua lng

Concealing troops crossing streams, valleys, villages

Chi?n ho m?t ??t d?c ngang

My son, trenches crisscross everywhere

S? di nh? nh?ng con ???ng con qua

Theyre as long as the roads youll someday take

H?m su gi? qu h?n nh

Our deep shelter is more precious than a house

Sng l tnh ngh?a ??n l l??ng tm

The gun is close by, the bullets ready

M? nui ng?n l?a trong h?m

If I must shoot.

?? khi khn l?n con c?m ln tay

When you grow up, youll hold life in your own hands

Nh?ng ?i?u m? ngh? hm nay

Whatever I think at present

Ghi cho con nh? nh?ng ngy cn th?

I note down to remind you of your childhood days

Ngy mai trn v?n ??c m?

In the future, when our dreams come true,

Yu th??ng thm chuy?n ngy x?a n??c mnh

Youll love our history all the more.

Xun Qu?nh

V?nh Linh, 24-11-1969

[b?n d?ch ti?ng Anh c?a Phan Thanh Hao v Lady Borton]

Xun Qu?nh ???c sinh ra v l?n ln trong n?n gio d?c thp ? ti th? ??y ? Mi?n B?c, v?i l?n ranh ta v ??ch ph?i r?t r?ch ri. V trong n?n v?n ha chi?n tranh ?, v?i bi qu?c ca th? phanh thy u?ng mu qun th, ??a con th? c?ng ? ???c m? d?y sng l tnh ngh?a, ??n l l??ng tm, [b?n d?ch ti?ng Anh v?i cu: The gun is close by, the bullets ready, ? khng l?t t? ???c ngh?a ?ch th?c tnh chi?n ??u mu l?a c?a cu th? ny].

Xun Qu?nh khng ch?t trong chi?n tranh, nh?ng cng ch?ng l nh vi?t k?ch n?i ti?ng L?u Quang V? v con trai ? ch?t trong m?t tai n?n giao thng nhi?u nghi v?n ? H?i D??ng n?m 1988. N?m 2016, 28 n?m sau Xun Qu?nh ???c truy t?ng gi?i th??ng v?n h?c danh gi nh?t c?a H N?i: gi?i th??ng H? Ch Minh. L?u Quang V? c?ng ? ???c truy t?ng gi?i ny t? n?m 2000.



Tr?n M?ng T sinh n?m 1943 t?i H ?ng, km Xun Qu?nh m?t tu?i. Tr?n M?ng T ? c m?t th?i con gi hoa m?ng v?i tnh yu ??u ??i nh? m?i thi?u n? khc. Sau L? Ph?c Sinh m?t tu?n, ngy 12/4/1969, l m?t ?m c??i, Cung t? tr?n ngy 30/7/1969 ch? ba thng sau l ?m tang ch?ng. Tr?n M?ng T tr? thnh ga ph? ? tu?i m?i ngoi 20. Bi th? Qu T?ng Trong Chi?n Tranh ???c Tr?n M?ng T sng tc trong n??c vo th?i ?i?m r?t ?au th??ng ny, t? nh?ng xc ??ng tr??c ci ch?t c?a ng??i yu ??u ??i v l ch?ng m?i c??i c?a c.


Hnh 4: Tr?n M?ng T v Thi Hong Cung trong ngy ?m c??i (ngy 12 thng 4 n?m 1969). Kin Giang R?ch Gi l ??a danh ??nh m?nh, n?i chu?n y – nh gio Thi Hong Cung, ch?ng m?i c??i c?a Tr?n M?ng T t? tr?n ba thng sau trong m?t cu?c hnh qun (thng 7 n?m 1969), th?i ?i?m Tr?n M?ng T lm bi th? ny [t? li?u Tr?n M?ng T]

N?m 1990, l?n ??u tin hai bi th? vi?t v? chi?n tranh c?a Tr?n M?ng T [The Gift in Wartime / Qu T?ng trong Chi?n Tranh v Dream of Peace / Gi?c M? Ha Bnh] ???c ch?n ??ng trong tuy?n t?p th?: Visions of War, Dreams of Peace [1] (T?m nhn Chi?n tranh, Gi?c m? Ha bnh). ? l c?ng l l?n ??u tin th? Tr?n M?ng T xu?t hi?n trn v?n ?n th? gi?i. Qu T?ng trong Chi?n Tranh l bi th? ???c ch?n cho bi vi?t ny. 



Em t?ng anh hoa h?ng

I offer you roses

Chn trong lng huy?t m?i

Buried in your new grave

Em t?ng anh o c??i

I offer you my wedding gown

Ph? trn n?m m? xanh

To cover your tomb still green with grass

Anh t?ng em b?i tinh

You give me medals

Km v?i ngi sao b?c

Together with silver stars

Chi?c hoa mai mu vng

And the yellow pips on your badge

Ch?a ?eo cn sng bng

Unused and still shining

Em t?ng anh tu?i ng?c

I offer you my youth

C?a nh?ng ngy yu nhau

The days we still in love

? ch?t ngay t? lc

My youth died away

Em nh?n ???c tin s?u

When they told me the bad news

Anh t?ng em mi mu

You give me the smell of blood

Trn o tr?n sa tr??ng

From your war dress

Mu anh v mu ??ch

Your blood and your enemys

Xin em cng xt th??ng

So that I may be moved

Em t?ng anh my v??ng

I offer you clouds

M?t em ngy thng h?

That linger on my eyes on summer days

Em t?ng anh ?ng gi

I offer you cold winters

Gi?a tu?i xun cu?c ??i

Amid my springtime of life

Anh t?ng mi khng c??i

You give me your lips with no smile

Anh t?ng tay khng n?m

You give me your ams without tenderness

Anh t?ng m?t khng nhn

You give me your eyes with no sight

M?t hnh hi b?t ??ng

And your motionless body
Anh mun vn t? l?i

Seriously, I apologize to you

Xin h?n em ki?p sau

I promise to meet you in our next life

M?nh ??n ny em gi?

I will hold this shrapnel as a token

Lm di v?t tm nhau.

By which we will recognize each other.

Si Gn Thng 7/ 1969

Tr?n M?ng T

[b?n d?ch ti?ng Anh c?a Vann Phan]

Bi th? ti?ng Vi?t c?a Tr?n M?ng T nguyn l m?t cu?c ??i tho?i gi?a hai ng??i, thi s? v t? s?, nh?ng qua b?n d?ch ca Vann Phan, c ch? ? bi?n thnh m?t ??c tho?i v?i ngi th? nh?t!

?i?u kh ng?c nhin l trong bi th? Qu T?ng Trong Chi?n Tranh, ng??i ta khng nghe th?y ti?ng khc go tht c?a n?i ?au m?t mt t? ng??i ga ph? tr? Tr?n M?ng T, khi ng??i yu ??u ??i, ng??i ch?ng m?i c??i c?a c b? t? tr?n. Khi ?y v c? nh?ng n?m v? sau ny, ng??i ta c?ng khng th? tm th?y l?a h?n th ta v ??ch trong th? Tr?n M?ng T, m ch? c n?i th?n th?c xt th??ng chung cho tang tc c?a c? ?i bn trong chi?n tranh:

Anh t?ng em mi mu

Trn o tr?n sa tr??ng

Mu anh v mu ??ch

Xin em cng xt th??ng

Ph?m Xun ?i trong bi ?i?m sch Th? tuy?n 1969-2009 c?a Tr?n M?ng T, trn Di?n ?n Th? K? (12/8/2010) ? vi?t: B?n lnh c?a Tr?n M?ng T l nu?t ??ng cay vo trong ?? k?t tinh thnh nh?ng gi?t n??c m?t nh? ng?c r?i xu?ng trang th?.

Khng, Tr?n M?ng T c khc ch?, ch? c ?i?u c khng khc ngay khi ?i ?n v ch?m tay vo c? quan ti ? b?c mi, nh?ng l nh?ng n?m v? sau ny, c?a nh?ng ?m di khng ng? v?i nh?ng gi?t n??c m?t r? r? v r?t m th?m:

Ti tri mi r?i c?ng ph?i gi?t vo m?t ch?. B?y n?m sau [1976] ti l?y ch?ng, sanh con, ti s?ng bnh th??ng nh? t?t c? m?i ng??i ?n b khc trn m?t ??t n??c khng c chi?n tranh. Ti c?ng vui, c?ng bu?n v?i nh?ng th?ng tr?m c?a ??i s?ng. ? ??i s?ng hng ngy, ti qun d?n ci b?t h?nh c?a ti m?y m??i n?m v? tr??c. Nh?ng ti nh? r?t r rng l ci b?t h?nh ? n c hi?n di?n trong ki?p ng??i c?a mnh. Th?nh tho?ng Cung v?n v? trong gi?c m?, d su?t ngy hm tr??c ti khng h? ngh? ??n. Cung v? nh? cn s?ng hay v? nh? ? ch?t th khi t?nh d?y, n??c m?t ti v?n l?ng l? tro ra trn g?i. Ti c? g?ng khng lm dao ??ng ng??i n?m bn c?nh ?ang ngon gi?c. Bu?i sng, th?c d?y, ti thay o g?i, r?i l?i th?n nhin b??c vo ??i s?ng tr??c m?t: Gi?t gi? cho ch?ng, c?m bnh cho con. [5]

R?i c?ng c m?t tr?n khc r?t th?m thi?t nh?ng ph?i mi t?i 23 n?m sau, khi Tr?n M?ng T l?n ??u tin v? Vi?t Nam, t?i th?m Nh th? Tn ??nh, n?i cn gi? h? tro c?t c?a ng??i ch?ng n?m no:

Ti ?i len l?i gi?a nh?ng dy k?, ??c t?ng ci tn, ?i ??n v?n T l h? c?a Cung. Ti nhn th?y m?t ci h?c nh?, khng c hnh ch? c ghi h?, tn, ngy sinh, ngy m?t. Ti ??ng l?ng ng??i, run r?y ch?m nh?ng ngn tay mnh ln m?t ch?. Ci c?m gic ch?m tay vo ??u o quan c?a n?m 1969 b?ng hi?n ra d??i nh?ng ngn tay ti. M?t ti?ng n?c ??a ln thanh qu?n, v? a ra, ti khc nh? ch?a bao gi? ???c khc. N??c m?t c?a bao nhiu n?m t? l?i m?t ngy, n??c m?t c?a nh?ng ngy ?i ?n xc ? Kin Giang kh l?i by gi? n?t ra nh? m?t m?ch ng?m c?a su?i b?t ln trn m?t ??t n?t n?. Ti khu?u chn ng?i xu?ng gi?a l?i ?i c?a hai hng k?, khc nh? ch?a bao gi? ???c khc. Chung quanh ti v?ng l?ng. Ti tr?m mnh vo n??c m?t, vo b?t h?nh, vo n?i c ??c c?a mnh. Ci h?c nh? ??ng tro than bn trn ??u ti v?n th?n nhin, im lm nhn nh? tr??c khi ti ??n. [5]

V?i ba bi th? trch d?n, t? ba chi?n tuy?n, ? nh? m?t D?n Nh?p kh di cho m?t bi vi?t v? nh th? Tr?n M?ng T.



Sinh qun H ?ng, B?c Vi?t. L?n ln ? H N?i, r?i H?i Phng, n?m 1954 di c? vo Nam. T? 1968 t?i 1975 lm nhn vin hng thng t?n The Associated Press Si Gn. Di t?n sang M? thng T? n?m 1975. ? h?i ngo?i, Tr?n M?ng T c?ng tc v?i cc t?p ch v?n h?c v trang m?ng ? M? v cc n??c khc. Tr?n M?ng T hi?n s?ng v?i gia ?nh ? m?t vng ngo?i yn t?nh bn ngoi Seattle, ti?u bang Washington, Ty B?c Hoa K?. B??c qua tu?i c? lai hy, Tr?n M?ng T v?n lm th?, vi?t v?n, v m?i cu?i tu?n cng ch?ng t?i nh th? lm cng tc thi?n nguy?n.


Ng??i ?n B Thi S? Vi?t Nam:

Ti ng??i ?n b thi s? Vi?t Nam

B? l?i trn qu h??ng

M?t m?i tnh

M?t m?i tnh ???c g?n huy ch??ng

Huy ch??ng anh d?ng b?i tinh

Ti ng??i ?n b thi s? Vi?t Nam

?ang s?ng trn ??t M?

Ch?ng ti ng??i b?n x?

Chng ti c ba con ch?a ??n tu?i thnh nin

??i s?ng m ??m

Trong m?t thnh ph? nh?




Hnh 5: Hnh ba m?t s? tc ph?m ti?ng Vi?t c?a Tr?n M?ng T ? xu?t b?n, t? tri: V??n M?ng C?t (2009), Th? Tuy?n B?n M??i N?m (1969-2009), ?? Em Lm Gi (1996), M?a Si Gn M?a Seattle (2006), Cu Chuy?n c?a L Phong (1994), Ng?n N?n Mu?n Mng (2005), Th? Tr?n M?ng T (1990), C R?m v Nh?ng Truy?n Ng?n (1999), L?ch Tr?n M?ng T Xun ?t Mi 2015. [ngu?n: Blogs Tr?n M?ng T]

Ti?ng Vi?t:

(1) Th? Tr?n M?ng T (T?p Th?-1990) Nxb Ng??i Vi?t. (2) Cu Chuy?n C?a L Phong (T?p Truy?n Ng?n-1994) Nxb Ng??i Vi?t. (3) ?? Em Lm Gi (T?p Th?-1996) Nxb Th? K? 21. (4) C R?m v Nh?ng Truy?n Ng?n (T?p Truy?n Ng?n-1999) Nxb V?n Ngh?. (5) Ng?n N?n Mu?n Mng (T?p Th?-2005) Nxb Th? H??ng. (6) M?a Si Gn M?a Seattle (T?p Truy?n- 2006) Nxb V?n M?i. (7) V??n M?ng C?t (T?p Truy?n Ng?n v T?n V?n – 2009 Nxb V?n M?i). (8) Th? Tuy?n B?n M??i N?m (Th? 1969-2009- Tc Gi? Xu?t B?n). (9) Blog:

Ti?ng Anh:

(1) Visions of War, Dreams of Peace, Writings of Women in the Vietnam War. Warner Books 1991. (2) American Literature Textbook, Glencoe / McGraw-Hill, A Division of McGraw-Hill Companies, 2000. (3) An Anthology of Vietnamese Poems: From the Eleventh through the Twentiedth Centuries. Yale University Press, New Haven and London, 2001. (4) The Defiant Muse (The Vietnamese Feminist Poems), The Feminist Press and The Womens Publishing House Hanoi, Vietnam 2007.

Cc bi th? ???c ph? nh?c:

1/ Dng Sng ??ng L?i (nh?c Ph?m Anh D?ng). 2/ Thng M??i Hoa Cc (nh?c Ph?m Anh D?ng). 3/ Qu T?ng Chi?n Tranh (nh?c Ph?m Anh D?ng). 4/ Thng M??i Hoa Cc (nh?c Hong Qu?c B?o). 5/ Qun L? (nh?c Hong Qu?c B?o). 6/ Gi?t Tnh S?u (nh?c Nam L?c). 7/ G?i Anh Ma Xun (nh?c Anh B?ng). 8/ Nhn Ch?ng (nh?c V? Ti?n D?ng). 9/ Chia Tay (nh?c Nh?t Ngn).10/ Ki?p Sau (nh?c Nh?t Ngn). 11/ Thanh Xun (nh?c Nguy?n Tu?n).12/ Ma Thu Paris (nh?c Nguy?n Minh Chu).13/ Dng Sng ??ng L?i (nh?c L Thanh C?nh). 14/ Ng?n N?n Mu?n Mng (nh?c L Thanh C?nh).15/ Thng T? Nhu?m Tc (nh?c L Thanh C?nh). 16/ Qu T?ng Trong Chi?n Tranh (nh?c Nguy?n Ng?c Ti?n).


Hnh 6: Tri, hnh ba cu?n M?a Si Gn, M?a Seattle, T?p v?n c?a Tr?n M?ng T, Nxb V?n M?i 2006; ph?i, hnh ba Th? Tuy?n B?n M??i N?m (1969-2009) c?a Tr?n M?ng T, Tc gi? xu?t b?n 2009. ??n nay, ? h?n n?a th? k? hay chnh xc h?n 54 n?m sau (1969-2023), b?t ??u b??c vo tu?i 80, Tr?n M?ng T v?n lm th?, v?n v?i s?c sng tc phong ph v sung mn. C th? ni, Tr?n M?ng T nh? m?t hi?n t??ng r?t hi?m hoi: b l m?t nh th? khng c tu?i tc.

Tr?n M?ng T lm th?, vi?t truy?n ng?n, ty bt, lm bo. S? nghi?p v?n h?c c?a Tr?n M?ng T ch? y?u l th?. Th? c?a Tr?n M?ng T g?m nhi?u th? lo?i: th? tnh, th? th?i s?, v?i tnh yu th??ng su s?c tr??c cc th?m k?ch nh? chi?n tranh Trung ?ng, kh?ng b? 911 ? M? (Tr? l?i ti), 39 thng nhn ch?t trn con ???ng ki?m s?ng (Ti khng th? ???c), th?m h?a mi sinh Formosa v?i hng lo?t c ch?t (G?i ng??i em V?ng ng)

V?n ch??ng c?a Tr?n M?ng T thanh thot. ? ? khng h? c bng dng c?a th h?n; v v?i th? lo?i no c?ng th?m ??m nh?ng tnh c?m ?n h?u, yu th??ng, r?t Tr?n M?ng T.



Sau khi thi ??u t ti 2, Tr?n M?ng T v?n ?i h?c thm Anh v?n ? m?y l?p d?y t?. Khi Ba T v? h?u, T mu?n ?i lm thm ph? gip gia ?nh. Tr?n M?ng T c m?t th?i gian ng?n ?i lm trong PX Ambassador. PX ny dnh ring cho s? quan cao c?p v nhn vin ? Ta ??i S?. Tuy Ba l cng ch?c, lm ? s? ??a Chnh, ti?ng l ng Tham, ng Phn nh?ng l??ng h?u c?ng ch?ng c nhi?u.

Tr?n M?ng T c khi?u v? ngn ng?, ni v nghe ti?ng Anh t?t nh?ng khng bi?t nhi?u v? bo ch. Khi ?, nhn c m?t ng??i anh h? tn ?inh V?n Ng?c, v?a ?ang h?c Lu?t v?a lm cho AP, b? ??ng vin n?m 1968. Anh ?y ni: Em vo ?y h?c ti?ng Anh nhanh h?n ? tr??ng, c? th? ?i. R?i anh ?y mang c em vo gi?i thi?u. Lc ? T c?ng li?u, ?u bi?t l c? AP bao nhiu n?m nay ton ?n ng khng c ph? n? no c?. T ngh? ch?c lc ? ng Bureau Chef mu?n c m?t c vo lm nh? c?n m?t bng hoa trang tr cho v?n phng. Lm ? AP, T ? h?c ???c r?t nhi?u. L??ng l?i cao h?n nh?ng vi?c khc. Vi?c lm c ph?m ch?t, h?n n?a sau gi? tr?a, ng Bureau Chef AP cn cho T 2 gi? ?i h?c thm ti?ng Anh.

V?n Phng AP trong Passage Eden trn l?u 4, phng 420-422. N?i cn c cc v?n phng c?a ?i truy?n hnh NBC, c?a tu?n bo n?i ti?ng US World and News Report. Tr?n M?ng T c r?t nhi?u k? ni?m v?i Passage Eden, v?i ti?m kem Givral n?i gc ???ng T? Do v L L?i. N?i m?i l?n Thi Hong Cung, ng??i yu ??n ?n, bu?i tr?a v? nh anh ?n c?m, th?nh tho?ng hai ng??i vo ?n kem hay mua bnh mang v?. Tuy ch?a c??i nhau, nh?ng Tr?n M?ng T ? ???c m? Cung m?t nh gio n?i ti?ng nghim kh?c, khi ?y b ?ang lm Gim th? ??i h?c x n? Thanh Quan trn ???ng Tr?n Qu Cp. B r?t th??ng c con du t??ng lai v ? coi Tr?n M?ng T nh? m?t ??a con trong gia ?nh.

1968 TNH YU ??U ??I ??P NH? M?

Do hai gia ?nh c hai b m? thn nhau, Tr?n M?ng T v Thi Hong Cung c d?p quen nhau t? h?i trung h?c. Cung l con th? hai trong m?t gia ?nh ba anh em trai. Ba Cung nguyn l nh gio d?y ti?ng Php, m? m?t tr??ng h?c ? Nam ??nh, ng b? Vi?t Minh b?t v th? tiu trong th?i gian cu?c khng chi?n ch?ng Php. Lc ? m? Cung c?ng l nh gio, cn r?t tr? ? s?m ga b?a, b ?em ba ??a con v? H N?i, ??a l?n nh?t lc ? ch? m?i 10 tu?i, b v?a ?i d?y h?c v?a b??n ch?i nui n?ng ba con. V khng bi?t ngy ch?ng ch?t, b l?y ngy ng b? Vi?t Minh b?t ?i lm ngy gi?. R?i t?i n?m 1954, sau Hi?p ??nh Genve, b l?i d?n ba con di c? vo Nam.

Cung h?c xong n?m cu?i tr??ng Jean-Jacques Rousseau, sau t ti 2, Cung ch?n thi vo tr??ng ??i h?c S? ph?m, t?t nghi?p ban Php v?n, ???c b? nhi?m ?i lm gio s? d?y ti?ng Php trong m?t tr??ng trung h?c nh? ? mi?n Ty, nh?ng ch?a ???c m?t n?m th c l?nh t?ng ??ng vin sau tr?n T?ng t?n cng T?t M?u Thn 1968.

Sau khi h?c xong kha s? quan tr? b? Th? ??c, tr??c khi ra ??n v?, Cung xin gia ?nh cha m? Tr?n M?ng T cho lm hn th, v s? sau ny s? kh kh?n khi ? qun ??i. Trn gi?y t?, Tr?n M?ng T c ch?ng t? thng 6-1968.


1968 BU?I TR?A SI GN

Ma m?a ?ang v? gi?a Si Gn

con ???ng T? Do v? a bong bng

em ?i d??i tr?i m?a

Em nh? anh

em khc

Nh?ng chi?c taxi n?m im

Si Gn trong m?a

Si Gn bu?i tr?a

Si Gn nh? n?i ch?t

Sao anh cn tr? th?

Sao em cn tr? th?

Sao tnh yu hai ta cn tr? th?

l?i l?n vo

m?t cu?c chi?n gi nua

By gi? m?t ng??i lnh m?i

c?m cy sng c? x

? t?n chi khu Tr B?ng

m?t ??a danh nghe m

ng? ngc

By gi? m?t ng??i con gi

c?m tri tim mnh b?ng c? hai tay

?i d??i c?n m?a

??y bong bng n??c

i Si Gn bu?i tr?a

Em nh? anh

Em nh? anh

em khc.

Tr?n M?ng T. 1968


Em ?i trong thnh ph?

ma ?ng ??n sau l?ng em

gi th?i trn nc nh th? ??c B

em se mnh trong chi?c xch l

B?n tin em l?y v? sng nay ? Nha Bo Ch

s? ch?t c?a ta v ??ch

chia ?i r?t cng bnh

? ta bo em lm

nh?ng ng??i phng vin

?ang thu x?p ngy mai ra ? N?ng

khng c ai ?i Kin Giang*

lm sao em g?i ???c cho anh

m?t n? hn vo chi?c bao th?

lm sao em g?i ???c cho anh

nh?ng gi?t n??c m?t sng nay c?a em

vo trong bao thu?c l

Em se mnh trong ta bo

hoang mang

ci xu?ng m?t b?n tin m?i ra

Tr?a nay

Ta ch?t nhi?u h?n ??ch

Em g?i trong l?ng ng?c ?ng th??ng c?a mnh

i anh!

i anh!

i anh!

Bu?i chi?u

em tr? v?

chi?c xch l v?n cn ??y gi.

Tr?n M?ng TThng 3-1969


Bu?i t?i c?a m?t ngy ??u thng 8 n?m 1969, khi ti Tr?n M?ng T ?ang ng?i xem nh?ng t?m ?nh mu ?m c??i g?i t? M? v?, s?p x?p ?? lm m?t cu?n album, th nghe ti?ng chung c?a. Ti ra m? c?a, h?t s?c ng?c nhin khi th?y Carl v anh Hun l hai ng??i ? S? tr??c m?t. Anh Hun lm phng t?i, ph? trch v? r?a phim, in hnh v Carl v?a l phng vin v?a l nhi?p ?nh vin. C? hai ng??i ny ch?ng bao gi? ??n nh ti vo gi? ny, cng ch?c ch?n l khng ph?i g?i ti ?i lm. Ti lc ? lm th? k cho hng thng t?n The Associated Press, cng vi?c c?a ti l lo t?t c? nh?ng vi?c linh tinh cho hng: t? pht l??ng cho nhn vin, gi? s? chi thu, mua bn hnh ?nh, th? k cho ng chnh v?n phng, ?i nghe h?p bo b? ti, v.v… Nh?ng vi?c ny khng bao gi? ph?i lm cu?i tu?n, c?ng nh? khng bao gi? lm ca ?m.

C? hai ng??i b??c vo bu?ng khch, c? hai nhn ti, r?i c? hai nhn nhau, khng ai mu?n l mnh ni tr??c. Ti linh tnh c ?i?u khng t?t, nh?ng khng hi?u chuy?n g. Cu?i cng Carl ni: S? nh?n ???c ?i?n tho?i t? R?ch Gi g?i v? chi?u nay, ni l Cung, ch?ng c?a c ? t? tr?n. Ti ??ng ng?n ng??i, nhn l?i c? hai, khng ni ???c ti?ng no, Carl ni ti?p: Su?t t? chi?u, chng ti lin l?c ???c v?i R?ch Gi (Kin Giang), xc ??nh tin r rng, c g?i ?i?n tho?i ni chuy?n v?i b gim th? c?a ??i h?c x Tr?n Qu Cp, m? Cung, c? c?ng nh?n ???c tin r?i. Ti ng?i xu?ng hai gt chn mnh, khng nghe ???c g ti?p, ngoi ti?ng xn xao c?a cha, m? v gia ?nh.

Chng ti m?i c??i nhau sau l? Ph?c Sinh vo thng T?, Cung t? tr?n 30 thng 7 n?m 1969. Cung khng ph?i l qun nhn chnh g?c, anh t?t nghi?p ??i H?c S? Ph?m, ban Php V?n v ? ?i d?y ???c m?t n?m, anh b? g?i trong ch??ng trnh T?ng ??ng Vin. Khi nh?n gi?y bo ph?i nh?p ng?, anh ??n xin cha m? ti cho lm hn th, v s? sau ny s? kh kh?n khi ? qun ??i. Trn gi?y t?, ti c ch?ng t? thng 6-1968. Lc lm ?m h?i ch r? t??ng lai khng c m?t (?ang ?ng ? chi khu Tr B?ng), ch? c m? ch?ng mang tr?u cau sang. Ngh? c?ng t?i thn, nh?ng th?i chi?n m, lm sao ???c. Sau ?m c??i, Cung v? ??n v?, ti v?n ? nh v?i cha m?, ??i Cung ???c bi?t phi v? d?y h?c l?i, (B? Gio D?c h?a s? cho cc gio ch?c ???c v? vo thng 10/1969) r?i s? ra ? ring.

Chi?c my bay v?n t?i M? ?p xu?ng phi tr??ng Bnh Th?y, C?n Th?. Ng??i phi cng ph? quay xu?ng ni v?i anh trai c?a Cung v ti, ?ang ng?i c?nh chi?c quan ti.

Chng ti r?t ti?c l ph?i th? hai ng??i v quan ti xu?ng ?y, v ?y l my bay qun ??i M? ch? d?u, chng ti ch? ?i t?i C?n Th? ch? khng v? ??n Si Gn.
?ui my bay m? ra, m?t chi?c forklift ti?n ??n tr?c quan ti ra kh?i my bay ?? gi?a lng phi ??o. Anh ch?ng ti d?n: Em ??ng ?y, anh vo g?p ng x?p c?a phi tr??ng ny may ra ???c gip ??.

Bu?i tr?a thng Tm, m?t tr?i te nh?ng chm n?ng rt b?ng, chi chang trn sn bay, ci sn bay r?ng l?n ch?ng ch? m?t chi?c o quan c ph? x?c x?ch l qu?c k?, m?y gi?t n?n ?ng thnh m?ng kh c?ng tr?ng ??c trn mu vng c?a l c?, m?t vi chi?c l qu?n queo st l?i c?a vng hoa chi?u qua cn dnh ? ?. Ti t? th?y mnh b nh?, m?ng manh trong chi?c o di mu xanh nh?t, o nhu nt, tc b? ph?, m?t ng? ngc ??ng nhn chung quanh mnh. Ci sn bay trng sao mng mnh th? m ci o quan th b t, ti ??ng bn c?nh trng l?i cng b h?n. Sn bay khng m?t bng ng??i, vi ba chi?c my bay qun s? ??u r?i rc bn c?nh nh?ng phuy d?u ch?a k?p x?p vo kho. Hnh nh? ? c mi hi b?c ra t? o quan, ti ??ng lui ra m?t t n?a, xoa tay ln ng?c, th?y mnh ngh?n th?, ng?c n?ng v ?au bu?t, ?au th?u xu?ng t?n b?ng, ti mu?n ng?t ?i.

Hai ngy, m?t ?m ? Kin Giang ? lm ti ?u?i s?c. Ti c lm g ?u. Ti ch? khng ?n, khng ng?, khng khc, khng c? v? sinh. Ch?c trong ng??i ti khng cn n??c. B m? ch?ng m?t bn, ng anh ch?ng m?t bn, h? ?? s?a ng Th? cho ti. B m? ch?ng ti th?t gi?i, b c kinh nghi?m v?i chi?n tranh, kinh nghi?m v?i ch?t chc, nn ?i ?n xc con m b cn nh? ?em theo h?p s?a ng Th? cho c con du ti?u th?, c con du cn m?i nh? vung l?a ch?a thu.

Con u?ng ?i. Con m g?c xu?ng ?y n?a th m? bi?t ni lm sao v?i cha m? con.
Ti khng u?ng ???c, ci mi t? kh tr?a nay c?a m?y ch?c ci xc x?p ch?t l?p tr??c c?a nh xc v?n rn r?a trong thn th? ti. N ph? ch?p t? ??nh ??u xu?ng hai bn chn, khi ti len l?i b??c qua nh?ng xc lnh bn ngoi ?? vo bn trong ch? ng??i ta ?? xc s? quan. Ti ? ph?i b??c qua t?ng ci ti c b?c thy ng??i ? trong, c ci thi hai bn chn cn nguyn ?i giy saut ra m?t ??u, c ci th li ra ? ??u kia m?t ??nh tc b?t ??t, c ci thi nguyn m?t khun m?t ti mt vng kh c m?y con ru?i ??u trn ?i m?t ch?a khp kn h?n. Ti ?i theo bn tay d?t c?a ng??i anh ch?ng, xc ??ng v kinh hong ? lm ti khng cn c?m gic n?a. Khng bi?t ti c gi?m ph?i ai khng. Ti c? g?ng khng gi?m ln nh?ng ng??i ?n ng n?m ?y. Vo ???c ??n bn trong th ti c nhn th?y g ?u. Ti ch? nghe ti?ng b?t khc c?a m? ch?ng, ti?ng anh ch?ng b?o: ?ng l Cung r?i.


Hnh 7: M?t gc c?a phi tr??ng Bnh Th?y, C?n Th? 1969, n?i chi?c quan ti c?a Thi?u y Thi Hong Cung ???c chi?c my bay v?n t?i c?a Qun ??i M? th? xu?ng.

Ng??i phi cng ph? quay xu?ng ni v?i anh trai c?a Cung v ti, ?ang ng?i c?nh chi?c quan ti. Chng ti r?t ti?c l ph?i th? hai ng??i v quan ti xu?ng ?y, v ?y l my bay qun ??i M? ch? d?u, chng ti ch? ?i t?i C?n Th? ch? khng v? ??n Si Gn. [5]

Ti th?y hnh nh? ti ???c b? ln, ???c ??t ng?i xu?ng m?t ci b?c th?m, gi ? sng th?i vo m?t ti, gip ti t?nh l?i, ti m? m?t ra, nhn xu?ng. Ti th?y m?t dng n??c ??c ch?y l? ?? bn d??i. Th ra nh xc c?a b?nh vi?n Kin Giang n?m st c?nh b? sng. Ti khng dm nhn vo nh?ng ng??i ?n b ?ang ?i l?t t?ng ci poncho qu?n thy ng??i ?? tm ch?ng, tm con h? tr??c c?a nh xc. Ti th?y ti cn may m?n h?n h?.
Ng??i ta ?em xc Cung v? tr?i gia binh ti?u khu ?? lm l?. Ti ???c by ??ng c?nh o quan cho ng Ph T?nh Tr??ng ??c di?n v?n, trong khi ng ??c th ti ??ng nhn m?y cy n?n ch?y, nhn vng hoa ? b?t ??u ho, c c? chn c?m ? kh v qu? tr?ng lu?c c m?y con ru?i bay ln bay xu?ng, tn nhang r?i ph? ??y trn ?. ng Ph T?nh ??c di?n v?n xong, h?p t?p ra v?. Ch?c ng h?i th?t v?ng v khng th?y ti khc ?? c d?p ni l?i an ?i. M?y ng??i v? lnh trong tr?i gia binh, ch?y sang th?m h?i, m?y ??a nh? con lnh ch?y loanh quanh o quan v?i m?y con ch g?y tr? x??ng, tr?i c? lng, ci o chng m?c ng?n c?n, b?ng ?ng ra ngoi, m?i th l c?ng ch?ng chi. Chng trn m?t nhn m?y ng??i Si Gn, m?t m?i c v? khang khc v?i nh?ng ng??i trong tr?i lnh ny. C ng??i c?ng t? xa ??n ch?a tm ra xc ch?ng, xc con ??n h?i han b m? ch?ng ti v?i con m?t n?ng tr?u v g??ng m?t th?t th?n.

Ti ??ng ? l? m? nghe lao xao nh?ng ti?ng ni ch?ng ln nhau, m?i ng??i k? m?t cch, gi?ng nh? ? nh ti m?i khi ?i xem m?t cu?n phim v?, ch? em ti v?n th??ng tranh nhau ni nh? th?. Hnh nh? h? ni v? tr?n ?nh ngay ? x V?nh Thanh Vn. X ny, ti khng bi?t ? ?u nh?ng ch?c l r?t g?n. H? ni ?nh ba b?n hm r?i, v v?n cn ?nh nn xc khng ko ra h?t ???c, ph?i ng?i ch? thi. C? ng?i ch? th? no c?ng g?p, h? b?o nhau:
Khng th?y ng??i th th?y xc. Th? no c?ng g?p m!

Ng??i anh ch?ng th th?nh tho?ng l?i bi?n m?t, khng bi?t ?i ?u, ch?c l ?i tm cch ??a m?i ng??i v? nh. Ti th?y trong nh?ng ng??i ?i nh?n xc ch? c ba ng??i trong gia ?nh ny t khc nh?t. B m? ch?ng ti th v?a m?u mo v?a lo xin n??c si pha s?a cho con du u?ng. Con b ny v?n ? g?y, hai hm r?i n ch?ng ?n, ch?ng ni g lm b pht ho?ng, gi n c? khc s??t m??t nh? m?y ng??i v? lnh ?ang khc ngoi kia th b l?i ?? lo. Khng bi?t cn k?t ? ?y ??n bao gi?? B?ng v?n li?ng ti?ng Php b ni chuy?n v?i m?t ng s? quan M? cho b qu giang my bay qun s? v? Si Gn, r?i b s? thu my bay dn s? xu?ng ?y ?n m?y ??a con. B gi?i l?m. M?y ch?c n?m tr??c, cn tr? m?ng m b ? m?t mnh thu ? ? Nam ??nh ?i tm ch?ng. Ch?ng b ?ang ?m ???c Vi?t Minh ??p c?a m?i ?i, r?i c? thng khng th?y v?. ng ???c m?i v lc ? ng c m?t ngi tr??ng nh? d?y h?c ti?ng Php ? Nam ??nh. B ?i ?, ?i b? c? bao nhiu cy s?, ??n t?n ch? khng ai dm bn m?ng ??n h?i tin t?c ch?ng. H? b?o v? ?i, b?n ch?t r?i. B l?i thu ? v?, tnh ngy ?i c?a ch?ng dng lm ngy gi? v b khng bi?t ng b? x? b?n vo hm no. M?y hm sau b b? nh ? Nam ??nh, d?t ba th?ng b, ??a l?n nh?t ch?a qu 10 tu?i tm ???ng ra H N?i. ?i lm, nui con ?n h?c. R?i l?i d?t con di c? vo Nam. Ai lm ???c g th b c?ng lm ???c nh? v?y. B c?ng khc ch?. Nh?ng n??c m?t th v?n chng kh v n khng ch?y h?t ra m?t lc, n ch?y r? r? t m?t. Ch?y su?t m?t ??i. C con du b m?i c??i ???c c ba thng, cn tr? l?m, l?i ch?a c con, ?i ?n xc ch?ng l?i c m? ch?ng, anh ch?ng bn c?nh. So v?i b, c cn may m?n chn.
M ?ng th?t, b m? ch?ng tho vt c?a ti s? kh? h?n con du. B xin ln ???c my bay v? tr??c cc con m?t hm th c?ng b? th? xu?ng phi tr??ng Bnh Th?y ?m hm ?, my bay khng v? ??n Si Gn. M?t c?n m?a thng Tm b?t ch?t ?p xu?ng lm b ??t s?ng, th?t th?u tm m?t nh th? vo xin ng? qua ?m, b khng c?n khc n?a, tr?i ??t khc h? b r?i. Sng hm sau b ?i xe ? v? Si Gn. Trong khi ? th cc con c?a b: con s?ng, con ch?t c?ng b? th? xu?ng ch? m? ngy hm qua, nh?ng khng ph?i bu?i t?i m?a s?ng n??c m m?t bu?i tr?a ??y n?ng.
Cu?i cng th c?ng ??a ???c quan ti v? Si Gn. Khi xu?ng ??n phi tr??ng Tn S?n Nh?t th c? ng??i v c?nh trng th?t b?t m?t. N?u c c?n quay m?t c?nh phim cho chi?n tranh th hay qu. Ci quan ti c?ng khng c?n ph?i trang tr cho ra v? tang th??ng h?n n?a. L c? ph? trn n nhu nt, x?c x?ch, c ??n, ? ?? v? tang th??ng. Hai nhn v?t th?t th?u xc x? ??ng c?nh khng c?n ph?i ha trang hay di?n xu?t, h? ?i ??ng nh? ng??i m?t h?n, ng? ngc, th?t l?c, r?i ra t?ng m?nh nh? nh?ng ng??i lnh v?a b?i tr?n tr? v?. C? d?ng my quay phim ln, quay h? nh? th? vo phim c?ng tuy?t l?m r?i.
Sau ny ti ngh? l?i v?n t? h?i. T?i sao lc ? m mnh t?nh kh nh? v?y, sao mnh khng pht r?, pht ?in, khng ??p ??u vo t??ng? C? tr?m cu h?i c? ch?y lung tung trong ??u ti bao nhiu n?m tr?i.
M?t chi?c xe nh binh ?n ch? o quan t? phi tr??ng ??n nh xc b?nh vi?n Grall. ? b?o b m? ch?ng ti l ng??i tho vt m! B cn xin ???c mi?ng ??t chn Cung trong M?c ??nh Chi ?? b th?m vi?ng cho ti?n, ch? ln t?n Ngh?a Trang Qun ??i th lm sao b c th? ?i th?m th??ng xuyn ???c.
H? cho Cung ?i qua nh, d?ng l?i cho Cung nhn ch? mnh ? s?ng, ? l?n ln m?t l?n cht. Ch?ng bi?t ai l ng??i ngh? ra ci t?c khng ???c ch?t ? nh th ph?i gh qua nh tr??c khi ra ?i h?n m hay th?! Ti th?y nh?ng ng??i ln c?n v m?t vi ng??i h? hng ? ??ng ch? s?n tr??c c?a nh. H? nhn ti, nhn quan ti nh? xem phim chi?u ch?m, h? quen qu r?i ci c?nh ny nh?ng n?m g?n ?y. Ti cn tr? qu, h? ngh?. Th? no r?i c?ng qun ?i, c?ng l?i l?y ch?ng, ch? t?i cho b m? anh ta.
[5] [Bnh Th?y, 1969]


Cho d c ch?ng ch?t ?au ??n v tang th??ng ??n th? no, cu?c chi?n tranh gi nua ?y ch? c?a Tr?n M?ng T, v?n c? l?nh lng ti?p di?n, v?i v s? ??n bom v tri c?a c? ?i bn. M?i ngy Si Gn, v c? trn kh?p n?o ???ng ??t n??c, v?n c thm bao nhiu vnh kh?n tang m?i v r?i h? v?n c? ph?i s?ng.

Sau khi Cung m?t, Tr?n M?ng T tr? l?i ?i lm cho AP, v?n ???c c? hng qu m?n, h? m?ng ?m c??i r?i sau ? lo ?m tang cho ch?ng Tr?n M?ng T, ch? cch nhau c 3 thng. V m? Tr?n M?ng T v m? Cung thn nhau nn lin h? hai gia ?nh khng c g thay ??i t? ngy Cung m?t. Trong su?t 7 n?m cn ? Vi?t Nam, m?i tr?a ?i lm ra Tr?n M?ng T ??u v? nh ?n c?m v?i M? Cung, n?u khng ph?i ngy ?i h?c th ra ngh?a trang M?c ??nh Chi th?m m? ch?ng, sau ? m?i tr? l?i S? lm.

Tr? l?i v?i V?n phng AP ? Si Gn. C? 2 n?m office thay m?t ng Bureau Chef m?i. ng no c?ng qu m?n v b?o v? ng??i con gi duy nh?t km may m?n c?a AP. Tuy khng ph?i l nh bo, Tr?n M?ng T ?i l?n c?ng ???c ?i du l?ch n??c ngoi, sang M?, r?i sang Nh?t v?i danh ngh?a k gi? AP ? th?i ?i?m 1971- 1972, h?i ? ra n??c ngoi r?t kh. Tr?n M?ng T ?i r?i l?i v?, khng h? ngh? chuy?n ? l?i M?. Ba T th??ng con gi, c? d?n ?i d?n l?i: Con ?i ch?i r?i v? ch? ??ng ? l?i m?t mnh x? ng??i.


Hnh 8: Tr?n M?ng T (2a) Tokyo 1971, (2b) New York 1972 [t? li?u Tr?n M?ng T]

Hng ngy ti?p xc v?i cc k gi?, phng vin nhi?p ?nh t? cc n?i t?i, t? M? sang. H? ??n r?i ?i, T ch?a h? ngh? mnh s? l?p gia ?nh v?i m?t ng??i n??c ngoi. Ngay c? sau khi ng??i ch?ng m?i c??i c?a Tr?n M?ng T t? tr?n, Tr?n M?ng T c?ng d?ng d?ng v?i nh?ng k gi? mu?n lm thn.

Tuy khng ph?i k gi? nh?ng ?i khi Tr?n M?ng T c?ng ph?i ch?y t?i m?y n?i c h?p bo ?? l?y ti li?u, ghi notes n?u cc k gi? ra chi?n tr??ng h?t. C lc Office v?ng tanh c? tu?n li?n, ch? cn T v ng Chnh V?n Phng, Tr?n M?ng T ph?i lo m?i vi?c t? mua hnh, ch?y ?i l?y b?n tin ??n h?p bo b? ti. M?y photo stringer [ch?p hnh nghi?p d?] Vi?t Nam th thch g?p T lc t?i bn hnh v bao gi? T c?ng tr? thm cho h?, thay v 20 US$ cho m?t t?m hnh, T tr? cho h? 25 US$ trong ? c nh bo Nguy?n T A, m T cn nh?.

T? m?t c h?c tr m?i xong Trung H?c, Tr?n M?ng T r?i ngay vo mi tr??ng bo ch c?a M? trong cu?c chi?n tranh Vi?t Nam. Tr?n M?ng T h?c ???c nhi?u gi?a chi?n tranh v ??i s?ng. Tr?n M?ng T ngh? c?ng nh? ? m T tr??ng thnh trong cch vi?t v? chi?n tranh sau ny. Th?nh tho?ng Tr?n M?ng T c?ng sang v?n phng Tu?n bo Times bn khch s?n Continental ?? ??a hay l?y m?t ti li?u g ?, g?p nh bo Ph?m Xun ?n. M?u ng??i kh?c kh?, t ni nh?ng T nh? m?i l?n g?p, Ph?m Xun ?n tuy khng c??i ni v?n v, nh?ng th??ng nhn T b?ng nh m?t hi?n t?, khng th?y gi?ng ?i?p vin 007 cht no.

Tr?n M?ng T h?c vi?c r?t nhanh. Ch? kh kh?n lc ??u, th?nh tho?ng khi c bi?u tnh d??i ph?, ngay tr??c ta nh Qu?c H?i, m?y k gi? M? li T xu?ng nh? d?ch m?y bi?u ng?, T lng tng v cng v khng bi?t danh t? chuyn mn ti?ng Anh v? ?? ??o, Hoan H. D?n d?n lm lu, ngh? d?y ngh?, c?ng thng th?o. By gi? th qun nhi?u l?m r?i. Th?nh tho?ng, ta so?n AP tr?ng tr?n, cc k gi? ra chi?n tr??ng h?t, n?u c "H?p Bo Ch?p Nhong" bn MACV hay bn B? Dn V?n Chiu H?i, Chnh V?n Phng c? Tr?n M?ng T ?i, T c?ng bi?t ghi l?i ?? mang v? office cho ng.

B?Y CHIM B? X? * [tn m?t t? khc c?a nh?c s? Ph?m Duy]


H?n ai h?t, gi?i truy?n thng bo ch M? ? bi?t r?t r s? ph?n nh?ng ngy thng T? cu?i cng c?a Si Gn; v chuy?n bay ??u tin di t?n nhn vin c?a hng Thng t?n AP l vo ngy 21/4/1975.

Nhm Vi?t Nam ???c di t?n s?m g?m c: Tr?n M?ng T v ba m?, cng v?i Nick t, v gia ?nh ??ng V?n Ph??c. Khi t?i M?, h? ???c ??a ngay vo khu t?m tr ? Camp Pendleton l m?t tr?i lnh Th?y Qun L?c Chi?n M? g?n San Diego. Do Tr?n M?ng T c m?t ng??i b?n tn John Parkson, tr??c lm cho NBC Si Gn, c v?n phng ngay c?nh AP, anh ?y mang theo ng??i v? Nh?t vo tr?i th?m, th?y Tr?n M?ng T c cha m? gi nn mu?n b?o lnh cho ra ngay. Tr?n M?ng T v ba m? ra tr?i ngy th? Su 13/6/75, v ? nh ng??i b?n ?, n?i thnh ph? Encino, California. M?i ???c hai tu?n l?, th c m?t ngn hng Nh?t tn Sumitomo Mitsui trn ???ng Figueroa, Los Angeles c opening c?n m??n m?t thu ngn vin / bank teller, Tr?n M?ng T n?p ??n t?i ph?ng v?n, cng v?i hai c ng??i M? khc, may m?n sao h? nh?n Tr?n M?ng T, c l? th?y T l ng??i ?ng, l?i thng th?o Anh Ng?.

C?ng ng??i b?n NBC ?y ? thu cho gia ?nh Tr?n M?ng T m?t apartment g?n World Trade Center trn ???ng Figueroa n?i c ngn hng Mitsui. Tr?n M?ng T c th? t? nh ?i b? t?i ch? lm vi?c v lc ? lm g c xe, v c?ng ch?a ?i h?c li xe. C vi?c th m?ng l?m, ?i lm ngay nh?ng Tr?n M?ng T khng bi?t l c c th? h??ng tr? c?p v ?i h?c mi?n ph. N?u bi?t, T ch?c s? ?i h?c m?t ngh? g ?.

Tr? Nick t v c gi?i Pulitzer (1973) v?i t?m ?nh Em b Napalm ???c gi? l?i lm phng vin ?nh cho AP. ??ng V?n Ph??c, phng vin nhi?p ?nh khc c?ng ???c gi? l?i nh?ng anh Ph??c b? g?i sang H?ng Kng, do v?t v? qu, nn xin thi AP v tr? l?i M?.

Cc nhn vin khc th AP cho ngh? vi?c, m?i ng??i ???c AP c?p cho m?t s? ti?n l 3.000 USD, r?i t? tc sau ?. [Theo chuyn gia ngn hng V T Hn, th s? ti?n ? kh l?n, n?u tnh theo th?i gi by gi? l kho?ng h?n 16.000 USD].

Tr?n M?ng T v?n tin r?ng m?i vi?c do Tr?i s?p ??t c?. Khi ?y, trong building c m?t chng trai M? tn Frank c cha g?c ng??i Anh v m? g?c i Nh? Lan, c?ng m?i d?n vo tr??c ? m?t thng. Anh ?y v?a t? Orange County ln, v m?i vo lm cng ch?c. Hai ng??i th?nh tho?ng g?p nhau ? khu Mail Box trong chung c?. Tr?n M?ng T h?i han ???ng x, Frank t?n tnh ch? d?n, th?y T c cha m? gi v nh ch?a c xe nn anh nh?n ??a cha m? T ?i nh th? cu?i tu?n, anh c?ng l ng??i theo ??o Thin Cha.

R?i hai ng??i, Tr?n M?ng T v Frank nn duyn v? ch?ng. Thng 9/1976 7 n?m sau ngy Cung m?t, Frank v T chnh th?c l?p gia ?nh, sau ny Tr?n M?ng T m?i bi?t Frank nh? h?n 5 tu?i.

Lc l?p gia ?nh Tr?n M?ng T g?n nh? hai bn tay tr?ng nh?ng c ???c vi?c lm. Hai v? ch?ng thu apartment ?? ?. Khi sanh con ??u lng, m? ch?ng cho ti?n down mua c?n nh ??u tin, hng thng ch? tr? t, khng ph?i c? g?ng. Frank l ng??i s?ng r?t gi?n d? v ch?m lm, anh ni T ? nh trng con, m?t mnh anh ?i lm l ??. Tr?n M?ng T v?n nh? cu anh ni: N?u em khng mu?n con em ??a em vo nh d??ng lo th c?ng khng g?i con vo nh tr?. Tr?n M?ng T ? nh ??n khi chu t 11 tu?i T m?i ?i lm tr? l?i. Cng vi?c m?i sau ny l thng d?ch vin h?u th?, kh thi vo nh?ng Tr?n M?ng T ? v??t qua, v lm cng vi?c ?y trong lnh v?c y t? cho ??n lc ngh? h?u.

Frank t?t nghi?p ??i h?c Cng Gio Loyola Chicago, c c? nhn ton, ban ??u ?i lm cng ch?c trong lnh v?c k? ton, nh?ng than cng vi?c chn qu! Tr?n M?ng T bn v?i ch?ng: anh nn ?i h?c v? computer, T ngh? s? thch h?p h?n v?i anh. Lc ? l th?p nin 1980, mn h?c ny t??ng ??i r?t m?i. Frank nghe l?i v?, xin thi ?i lm. Tr?n M?ng T bn nh, tr? h?t ti?n g?c, cn ???c bao nhiu, hai v? ch?ng dng n?a s? ti?n ? down mua m?t c?n nh khc nh? h?n, s? ti?n cn l?i cho Frank ?i h?c. Frank h?c 6 thng v? Computer Programmer xong, c vi?c ngay, l??ng kh. T ni ch?a ???c, anh ph?i v?a ?i lm, v?a ?i h?c thm sao cho t??ng ???ng v?i trnh ?? 4 n?m. Frank nghe, ?i lm ra, ??n UCLA h?c thm, h?t kha ny ??n kha khc.

V?n v?i b?n n?ng ??m ?ang c?a ng??i ph? n? Vi?t Nam, ch? bi?t lo cho ch?ng cho con. T?i no sau khi d? cho con ng?, Tr?n M?ng T c?ng ??i ch?ng t?i 11 gi? khuya, t?i khi ch?ng v? cng ?n b?a t?i, m?i ?i ng?. Frank s?n gi?i ton, vo ngnh ?i?n ton nh? c g?p n??c. ?i lm ? ?u c?ng thnh cng, v l nhn vin chnh c?a hng.

??n by gi? Frank v?n ni: nh? v? m?i c cng vi?c thch h?p. C?ng ?? th?y, ph? n? Vi?t Nam bi?t lo cho ch?ng con v xoay s? trn ??t ng??i nh? th? no.

Khi Tr?n M?ng T b? ??y ra kh?i n??c, c? gia ?nh Cung c?ng ra ?i, ch? c Cung l ng??i ? l?i. Cung c?ng ch?ng khc g nh?ng ng??i cn s?ng, c?ng b? chi?m ?o?t ti s?n, c?ng b? ?u?i nh. Ngi m? Cung trn mi?ng ??t ? ???c M? mua cho trong ngh?a trang M?c ??nh Chi c?ng b? d?i ?i. Ng??i anh h? cn ? l?i, tm cho anh m?t n?i c? ng? m?i trong nh th? Tn ??nh.


Sau 13 n?m s?ng ? California. N?m 1988, Tr?n M?ng T ? tu?i 45, ? cng gia ?nh d?n v? s?ng ? Seattle, ti?u bang Washington. N?i c khng kh trong lnh v cu?c s?ng bnh yn h?n Los Angeles. Cng v?i n?m thng m ??m tri qua, ba ??a con ??u ??u t?i tu?i tr??ng thnh: hai trai, m?t gi v cc chu n?i ngo?i v r?i ra ? ring.

Frank khng ch? l ng??i ch?ng m cn l m?t ng??i b?n. Frank qu m?i ng??i v khng k? th?. Anh tn tr?ng nh?ng ng??i b?n Vi?t Nam c?a Tr?n M?ng T. T?i m?c c m?t ng??i b?n v?n c?a Tr?n M?ng T ph?i khen: Frank hi?n nh? m?t ng thnh. Tr?n M?ng T th khng ngh? nh? v?y, v ng thnh ?y c?ng c lc bi?n ??ng, ni g?m nh?ng do c? hai quan tm t?i nhau, t??ng knh nh? tn, v h? bi?t nh??ng nh?n, bi?t trn qu nh?ng ngy m ?.

V? s? thch v?n ch??ng c?a Tr?n M?ng T, Frank tuy khng chia s? ???c trong vi?c sng tc, nh?ng khuy?n khch v h? tr? v? t?i ?a. C?n nh r?ng, hai v? ch?ng m?i ng??i m?t phng. Frank c master bedroom lm office lun. Tr?n M?ng T c m?t phng v m?t office. V?n d? m?t phng nn Tr?n M?ng T lm thnh phng ??c sch ki?u Nh?t. Chi?u trc, g?i trc mang t? Vi?t Nam v?.

? c?a phng vi?t c?a Tr?n M?ng T, Frank treo m?t dng ch? vi?t tay Quiet! Poet at work khi T ? trong ?, ?? cc con khng lm phi?n m?.

Tr?n M?ng T tin vo s? ph?n, ngh? r?ng Th??ng ?? ? vi?t cho m?i ng??i m?t k?ch b?n, mnh c? th? m theo m ?ng vai tr ? ??nh s?n, th? thi. Ti cm ?n Th??ng ?? ? t?o ra ti l m?t ng??i bi?t yu ch? ngh?a, nh?t l yu Th?.


Hnh 9: Tr?n M?ng T n?i th? phng. Trn cnh c?a bn ngoi phng lm vi?c c?a Tr?n M?ng T c dn m?nh gi?y v?i m?y ch? vi?t tay c?a Frank, ch?ng Ch?: Quiet! Poet at work, sao cho ?m con nh? khng lm phi?n m?. H?n 40 n?m sau ngy c??i, nay ? l ng b n?i ngo?i, nh?ng h? v?n gi? ???c l? t??ng knh nh? tn. [Blogs Tr?n M?ng T]

NH TH? TN ??NH SI GN 23 N?M SAU [11-1998]
L?n ??u tin v? th?m l?i Vi?t Nam n?m 1998, sau 23 n?m, ti ?i tm Cung ? nh th? Tn ??nh. Ti ?i len l?i gi?a nh?ng dy k?, ??c t?ng ci tn, ?i ??n v?n T l h? c?a Cung. Ti nhn th?y m?t ci h?c nh?, khng c hnh ch? c ghi h?, tn, ngy sinh, ngy m?t. Ti ??ng l?ng ng??i, run r?y ch?m nh?ng ngn tay mnh ln m?t ch?. Ci c?m gic ch?m tay vo ??u o quan c?a n?m 1969 b?ng hi?n ra d??i nh?ng ngn tay ti. M?t ti?ng n?c ??a ln thanh qu?n, v? a ra, ti khc nh? ch?a bao gi? ???c khc. N??c m?t c?a bao nhiu n?m t? l?i m?t ngy, n??c m?t c?a nh?ng ngy ?i ?n xc ? Kin Giang kh l?i by gi? n?t ra nh? m?t m?ch ng?m c?a su?i b?t ln trn m?t ??t n?t n?. Ti khu?u chn ng?i xu?ng gi?a l?i ?i c?a hai hng k?, khc nh? ch?a bao gi? ???c khc.
Chung quanh ti v?ng l?ng. Ti tr?m mnh vo n??c m?t, vo b?t h?nh, vo n?i c ??c c?a mnh. Ci h?c nh? ??ng tro than bn trn ??u ti v?n th?n nhin, im lm nhn nh? tr??c khi ti ??n.
[Bnh Th?y thng 8-1969, Tn ??nh, thng 11-1998] [5]


C ba s? ki?n ?ng nh? n?m 2000 trong s? nghi?p v?n h?c c?a Tr?n M?ng T:

(1) T? n?m 2000, c m?t giai ?o?n Tr?n M?ng T vi?t truy?n nhi ??ng cho bo Los Angeles Times;

(2) C th? Anh ng? trong sch gio khoa M? cho ch??ng trnh trung h?c (American Literature Glencoe 1999).

(3) Ch? Bt Nguy?t San Ph? N? Gia ?nh Ng??i Vi?t ? California. (2002 – 2005).


imageHnh 10: Tr?n M?ng T vi?t truy?n ng?n nhi ??ng ti?ng Anh m?i cu?i tu?n trn bo Los Angeles Times t? n?m 2000 [ngu?n: L.A. Times archives]

Trong b? sch gio khoa Glencoe Literature, tr??c khi gi?i thi?u bi th? Qu T?ng Trong Chi?n Tranh, qua m?c G?p Tr?n M?ng T, tc gi? bi th? ???c gi?i thi?u nh? sau: Tr?n M?ng T ng??i c tr?i nghi?m tr?c ti?p v?i chi?n tranh, ? pht bi?u: Chi?n tranh l ?i?u kh?ng khi?p. Tr?n M?ng T sinh ? H ?ng, B?c Vi?t Nam. C v gia ?nh di c? vo Nam n?m 1954. Do cu?c chi?n tranh ?ng D??ng, Php ? b? l?c l??ng c?ng s?n ??y ra kh?i Vi?t Nam. R?i Mi?n Nam Vi?t Nam c?ng khng yn ?n ???c bao lu, v m?t cu?c n?i chi?n n? ra gi?a c?ng s?n v ng??i qu?c gia khng c?ng s?n. T?i th?p nin 1960s, khi Hoa K? can thi?p tr?c ti?p vo cu?c Chi?n tranh Vi?t Nam, th Tr?n M?ng T lm vi?c cho hng thng t?n AP ? Si Gn. Khi Hoa K? rt qun ra kh?i Vi?t Nam n?m 1975 [th?c s? Hoa K? ? rt qun ra kh?i Vi?t Nam t? 1972, ghi ch c?a ng??i vi?t], AP ? di t?n nhn vin Vi?t Nam c?a h? do s? b? c?ng s?n tr? th, Tr?n M?ng T v gia ?nh cng v?i nhi?u ngn ng??i Vi?t khc ? t? n?n sang Hoa K?. T? b?c ti?u h?c, Tr?n M?ng T ? m? tr? thnh nh v?n, nh?ng th? v?n c?a Tr?n M?ng T ch? th?c s? ???c xu?t b?n t?i Hoa K?. Hi?n nay Tr?n M?ng T lm th?, vi?t truy?n ng?n cho cc nh xu?t b?n v?n h?c ti?ng Vi?t t?i Hoa K? v h?i ngo?i. Tr?n M?ng T sinh n?m 1943. [3]

Ph?n ti?u s? Tr?n M?ng T trong cu?n sch Gio khoa Glencoe (2000), ph?i ni l thi?u st, ch? ghi c lm cho hng Thng t?n AP v lm th?, nh?ng ? khng ni t?i m?t s? ki?n quan tr?ng ?nh h??ng trn su?t cu?c ??i Tr?n M?ng T, l c tr? thnh qu? ph? ? tu?i m?i ngoi 20, khi ng??i ch?ng m?i c??i c?a c ? t? tr?n ch? 3 thng sau ngy c??i.

M?t chi ti?t n?a kh quan tr?ng, l bi th? Qu T?ng Trong Chi?n Tranh b?n g?c ti?ng Vi?t l cu?c ??i tho?i ?au xt gi?a hai ng??i: c gi tr? Tr?n M?ng T v ng??i ch?ng m?i c??i v?a t? tr?n, nh?ng b?n d?ch bi th? sang ti?ng Anh c ?o?n l?i tr? thnh cu?c ??c tho?i c?a ngi th? nh?t. S? s? st ?y v?n l?p l?i trong hai cu?n sch gio khoa M? xu?t b?n cch nhau 9 n?m [Visions of War 1991, v Glencoe Literature 2000].

M?t b?n d?ch Qu T?ng Trong Chi?n Tranh c?a ??ng V? V??ng ?ng v?i tinh th?n nguyn b?n ti?ng Vi?t nh?ng l 57 n?m sau (1969 2023):




Em t?ng anh hoa h?ng

my gift to you a rose

Chn trong lng huy?t m?i

to bury it inside the newly dug grave

Em t?ng anh o c??i

my gift to you my wedding dress

Ph? trn n?m m? xanh

to drape it over the new green tomb

Anh t?ng em b?i tinh

you gave me the silver star

Km v?i ngi sao b?c

that came along with the military medal

Chi?c hoa mai mu vng

and the insignia of yellow apricot flowers

Ch?a ?eo cn sng bng

that are still shiny for being never worn

Em t?ng anh tu?i ng?c

I gave you the jade-quality time

C?a nh?ng ngy yu nhau

Of the days of us loving each other

? ch?t ngay t? lc

that died right away at the moment

Em nh?n ???c tin s?u

when I received the dreadful news

Anh t?ng em mi mu

You gave me the smell of blood

Trn o tr?n sa tr??ng

still lingering on your battle dress

Mu anh v mu ??ch

your blood and the enemys blood

Xin em cng xt th??ng

and asked me to have pity on both

Em t?ng anh my v??ng

I gave you the hanging clouds

M?t em ngy thng h?

the eyes of mine of summer days

Em t?ng anh ?ng gi

I gave you the wintry freeze

Gi?a tu?i xun cu?c ??i

In the middle of the spring of life

Anh t?ng mi khng c??i

you gave me non smiling lips

Anh t?ng tay khng n?m

you gave me unclenched hands

Anh t?ng m?t khng nhn

you gave me non seeing eyes

M?t hnh hi b?t ??ng

A totally non-moving form
Anh mun vn t? l?i

I beg you I beg you to pardon me

Xin h?n em ki?p sau

with the hope of a next life ‘s reunion

M?nh ??n ny em gi?

This shrapnel is for you to keep

Lm di v?t tm nhau.

as a token for us to find each other

Si Gn Thng 7/ 1969

Tr?n M?ng T

[??ng V? V??ng Translated 4/16/2023]


Hnh 11: T? tri, (1) ba cu?n Sch Gio khoa V?n H?c M?, (2) trang ??u c?a tc ph?m v?i th? bt c?a nh th? Tr?n M?ng T t?ng ng??i vi?t, 3) trang ti?u s?, gi?i thi?u nh th? Tr?n M?ng T; (4) trang th? ti?ng Anh Qu T?ng Chi?n Tranh v?i hai t?m hnh tm th?y ???c trn xc c?a m?t t? s? B?c qun. American Literature Textbook, Glencoe/ McGraw-Hill, A Division of McGraw-Hill Companies, 2000.[t? li?u Ng Th? Vinh]

Ba?i th? Qua? T??ng Trong Chi?n Tranh, di?ch sang Anh v?n ? ????c cho?n va?o sa?ch gia?o khoa My? (American Literature Nxb Glencoe /McGraw-Hill) va?o n?m 1999, ?? cho cc ho?c sinh Trung Ho?c c d?p so sa?nh v??i ba?i di?n v?n The Gettysburg Address cu?a T?ng Th?ng Abraham Lincoln ?a? la?m nhi?u ng??i xu?c ??ng v t?? ha?o.

Tr?n M?ng T th xu?c ??ng vi? ba?i Th? ?o? vi?t va?o n?m 1969, nh? m?t t?? va?ng ma? ?a? ho?a trn ph?n m? ?? ??t n???c Vi?t ba m??i n?m v? tr???c, by gi?? ?? trn ??t My? ba?i th? ????c mang ra nh? m?t ma?nh b?ng qu?n la?i m?t v?t th??ng ?a? tha?nh se?o. V?t se?o, thoa?ng co? khi na?o cu?i xu?ng nhi?n cu?ng ch??t ??ng ?o?. [6]

M?t giai tho?i v? b c Tr?n M?ng T: c m?t cu chuy?n hy h?u v? cu?n sch, Jessy l tn m?t ??a chu g?i Frank ch?ng Tr?n M?ng T b?ng bc, n?m ? Jessy h?c l?p 11 ? Houston, Texas. Khi chu ???c h?c bi th? A Gift in Wartime chu gi? tay ni: ? l bi Th? c?a C ti / My aunt. Nh?ng khng ai tin v Jessy l th?ng b M? ??c, tc vng m?t xanh. Thng sau, chu Jessy t?i Seattle ?i ch?p m?t t?m hnh v?i Aunty T, r?i mang v? l?p ?? lm b?ng ch?ng, lc ? th t?i b?n Jessy m?i th?c s? tin.


Hnh 12: Tr?n M?ng T 1994 [photo by L Phc]


N?m 2003, Tr?n M?ng T ???c The New California Media (NCM) trao gi?i th??ng bo ch cho bi Bnh Lu?n: M?t ch?n Bnh an [A Safe Place], ? ???c ??ng trn trn nguy?t san Ph? N? Gia ?nh. Gi?i th??ng ??c bi?t ny cn c tn g?i l The Ethnic Pulitzers.

T? ch?c NCM ? vi?t v? Tr?n M?ng T nh? sau: Tr?n M?ng T ? ???c bi?t t?i trong th? gi?i truy?n thng t? 1965 [*t? 1968, ghi ch / hi?u ?nh c?a ng??i vi?t] nh? m?t th? k c?a hng thng t?n AP Si Gn. Khi chi?n tranh ch?m d?t n?m 1975, Tr?n M?ng T ? thot ra kh?i Vi?t Nam nh? m?t ng??i t? n?n. V?i lng yu v?n ch??ng Vi?t Nam cng v?i nh?ng c?m xc c?a tnh c?nh l?u vong ? bi?n c thnh m?t nh v?n. Cng v?i cng vi?c c?a m?t ch? bt, Tr?n M?ng T cn ph? trch m?c bnh lu?n trn t? bo ti?ng Vi?t, ?ng nh? tn g?i quan tm t?i cc v?n ?? Ph? n? v Gia ?nh. Tr?n M?ng T ? vi?t v xu?t b?n m?t t?p th? v m?t cu?n truy?n ng?n. Bi bnh lu?n ???c th?ng gi?i c?a Tr?n M?ng T vi?t v? ??a con gi c?a b ln New York lm vi?c thi?n nguy?n cho h?i H?ng Th?p T? ngay sau bi?n c? 9/11/2001. B?ng ch?c, b c?m th?y n??c M? n?i b ch?n ?i t? n?n sau cu?c chi?n tranh xu x ? Vi?t Nam, khng cn l m?t ch?n bnh an nh? b v?n ngh?. V?i lng hnh di?n v c? v?i nh?ng n?i lo u cho ??a con c?a mnh trn x? s? ?ang dung thn, ? thc ??y b vi?t bi bo ny.Tr?n M?ng T pht bi?u: M?c d?u ? l m?i lo c?a m?t b m? Vi?t Nam, nh?ng c?ng l m?i lo c?a t?t c? cc b m? khc.




Hnh 13: N?m 2003, Tr?n M?ng T ???c The New California Media (NCM) trao gi?i th??ng bo ch cho bi Bnh Lu?n: M?t ch?n Bnh an / A Safe Place, ? ???c ??ng trn t? nguy?t san Ph? N? Gia ?nh. Gi?i th??ng ??c bi?t ny cn c tn g?i l The Ethnic Pulitzers [ngu?n: t? li?u Tr?n M?ng T]


 Hnh 14: Hnh ch?p 2002 t?i ta so?n nh?t bo Ng??i Vi?t, t? tri Minh Ph, ?? Qu Ton, Tr?n M?ng T, Bi Bch H, Hong V?nh, Ph?m Ph Minh. C?ng l th?i gian Tr?n M?ng T ?ang lm ch? bt Nguy?t San Ph? N? Gia ?nh Ng??i Vi?t ? California, cng v?i nh v?n Bi Bch H lm Ch? nhi?m (2002 – 2005) [t? li?u NT Ng?c Dung]


Hnh 15: Ba Tuy?n t?p Th? Song ng? Nng Th? Ng?o M?n / The Defiant Muse, do The Feminist Press at the City University of New York xu?t b?n 2007, c duy nh?t m?t bi th? Tr?n M?ng T Con Mo C ??n The Lonely Cat.


N?m 2011, t?i h?i ngo?i, l?n ??u tin c m?t bu?i h?i ng? cc c?u nhn vin V?n Phng Associated Press Saigon t?i ta bo Ng??i Vi?t, Little Saigon, California.



Hnh 16: N?m 2011, t?i h?i ngo?i c m?t bu?i h?p m?t cc c?u nhn vin V?n Phng Associated Press Saigon t?i ta bo Ng??i Vi?t, Little Saigon, California. T? tri: Neal Ulevich (AP), Terry Wolkerstofer (nh bo t? do), Carl Robinson (AP), Tr?n M?ng T (AP) v Frank (ch?ng Tr?n M?ng T), Ph??ng Dung Robinson (v? Carl), ??ng V?n Ph??c, o khoc ?en (phng vin nhi?p ?nh AP), Murray Fromsen (nh bo t? do), Linda Deutch (nh bo t? do), Valerie Komor (nh bo t? do), Nick t (phng vin nhi?p ?nh AP), Edie Lederer (nh bo t? do), Dick Pyle (Tr??ng phng Thng T?n AP) v v?; ng??i ng?i pha tr??c c?m t?m hnh l L? Xy (chuyn vin phng t?i r?a hnh c?a AP) [t? li?u v ghi ch c?a Tr?n M?ng T]

2016 ??T HNH ?M C??I V ?M TANG

Ti ngh? mnh ? b??c vo tu?i cu?i ??i r?i, lc ? Tr?n M?ng T ? b??c qua tu?i 70, khng bi?t "Cu?n theo chi?u gi" lc no. Khng n? ?? l?i lng tng cho m?y ??a con. Chng ??t th s? M? bu?n, gi? th khng bi?t ?? ?u. Thi th mnh trnh cho ai ???c c?nh lng tng ?au lng th nn trnh. Mnh quen v?i ?au lng r?i. By gi? ti cn gi? l?i m?t cht tn tro.

Hnh ?m c??i v ?m tang g?n 100 t?m. ? ??t h?t m?t n?a ? nh. Cn m?t n?a mang xu?ng Cali ??t ti?p. Lc ??t c?ng ?au lng l?m, n??c m?t n??c m?i gin gi?a.


Hnh 17: ??t hnh ?m c??i, ??t hnh ?m tang ngy 31/10/2016, trong gin gi?a n??c m?t, r? b? k? ni?m, tr? v? v?i tro than trong sn nh Ch? Bi Bch H [t? li?u Tr?n M?ng T]

Tr?n M?ng T khng sao nh? ???c ? vi?t xu?ng bao nhiu bi th?. V trong c? 15 n?m ??u ? h?i ngo?i, ch?a c computer nn ton vi?t tay, lc no Tr?n M?ng T c?ng lm th? ???c. ?ang li xe, ng?ng l?i ? gc ???ng hay k?t xe ? xa l? c?ng vi?t ???c nh?ng cu th? ch?t ??n. H?i ? ? c l?n tng vo c?t telephone r?i. M?t l?n tng vo ci xe truck ??ng tr??c v li hi vi?t trn volant. By gi? th?nh tho?ng d?n l?i t? sch, ho?c gi?a ??ng sch v? chung quanh nh, g?p m?t bi th?, khng bi?t vi?t t? bao gi?.

Nhi?u ng??i nh?c t?i Bnh Th?y 1969 g?i ? l truy?n ng?n nh?ng th?c s? ? l m?t "t? truy?n" c?a Tr?n M?ng T; ???c nh v?n Phng Nguy?n ?nh gi ? l m?t "H?i K v? Chi?n Tranh hay nh?t. [6]


C ng??i g?i ti t?m hnh trn m?ng

c gi Si Gn o tr?ng kh?n tang

?i trong Si Gn b?n m??i n?m c?

c gi trong hnh c ph?i ti khng?

hay t?i sao t? nhin ti nh?n


Si Gn c? tr?m c gi gi?ng ti

c? ngn kh?n tang trn ??u ga ph?

ga ph? cn h?ng m?t v?t son mi

hay t?i sao t? nhin ti ch?i

Si Gn ngy ?y tr?ng tot kh?n tang

nh?ng c tr? l?m m?t ??m ?a l?

theo tay ai d?t ?i vo ngh?a trang

Si Gn by gi? khi nhang ? t?t

ga ph? ngy th? tc ? phai xanh

nhn l?i t?m hnh nh?n ra c gi

kh? g?i tn c Tr?n Th? Chi?n Tranh.

Tmt 30/ 04/ 2009


N?u ma Xun c th?t

Em s? qun t?t c? nh?ng ma khc

N?u anh s?ng st tr? v?

Em s? qun nh? ch?a h? c chi?n tranh.


2023 NH?NG R?I V?N C? MI M?T BI TH? THNG 4 ? ?Y

Hm qua

? ?y l ngy ??u ma xun

t? l?ch r?i xu?ng m?t n? ?o

Thng Ba s?p h?t

Thng T? nh? l? s?p tro

Thng Ba ? qu ti n?m ?

thnh ph? no th?ng th?t

con ???ng no ch?y mu

bi bi?n no oan khin

M?t ng??i lnh v?a t? k?t li?u ??i mnh

Giy tr?n c linh h?n

nn tr?n c kh?i c

o nh binh c gi m?t tri tim

t?t c? ph? trn anh

thnh m?t bi Truy ?i?u

Thng Ba

ng??i gi?m ??p ln nhau

chi?c thuy?n lao ra bi?n

ti?ng ku th?t thanh

ti?ng khc nh? cnh chim bay l?c

Thng Ba

con ch?y v? tm M?

Con ?i ?i

M? gi r?i ? l?i

Thng Ba

Ch?ng ch?y v? tm v?

Em ?i ?i

Cc con ?i ?i

Anh l lnh

Anh ? l?i

Th? l M? m?t con

Khng bi?t m?t n?i no

Th? l v? m?t ch?ng

Khng bi?t m?t ? ?u

Thng T?

c? n??c m?t nhau

m?t t?t c?

khng cn g

V?t ngoi thn

th?i gian tm l?i ???c

Nh?ng m?nh v? trong tim

? r?i d?n t?ng m?nh

ngay b??c ??u tin

trn con ???ng di t?n

khng bao gi? tm l?i ???c

Ng??i di t?n

c?a b?t c? qu?c gia no

tri tim c?ng m?t d?n t?ng m?nh

nn khi ch?t

h? ch?t v?i m?t tri tim khng nguyn v?n

c ng??i ch?t

v?i l?ng ng?c r?ng

h? m?t nguyn c? tri tim

Thng Ba ? ?y vo Xun

thng T? ??y hoa ?o n?

m?i ?a hoa nh? m?t gi?t n??c m?t h?ng

r?i xu?ng tri tim ti.


(Vo Xun 3-20-2023)


K? t? bi th? ??u tin, cho t?i nay Tr?n M?ng T ? c h?n n?a th? k? lm th?, vi?t v?n, vi?t bo. B??c qua tu?i c? lai hy, ch?a c d?u hi?u g l Tr?n M?ng T ch?m l?i. V?n c ? m?t Tr?n M?ng T nh? m?t su?i ngu?n t??i tr?, lun lun m?i m?, v t??ng nh? l b?t t?n.

C th? ni ci hay c?a th? c?a Tr?n M?ng T l s? gi?n d?, khng b? g b trong nguyn t?c hay m?t th? th? no, th? c?a Tr?n M?ng T ch? nh? "chuy?n k?" ho?c ng?n nh? m?t "b?n tin" v ch?t th? l ngay n?i m?i con ch?. Khng ch? lm th?, nh?ng Tr?n M?ng T cn vi?t v?n v?n c?a Ch? nh? m?t th? th? xui prose.

Ngy no m Tr?n M?ng T cn th?, cn hi?n di?n trn th? gian ny, v?n cn nh?ng tri ng?t hay c? v?i nh?ng tri ??ng t? th?c ph?m tr?n gian les nourritures terrestres [tn m?t tc ph?m th? xui c?a Andr Gide, 1897], v Tr?n M?ng T v?n cn lm th?, th? v ch? chnh l h?i th? cu?c s?ng c?a Tr?n M?ng T.

?? c th? vi?t ??y ?? v? cu?c ??i r?t ??c bi?t c?a nh th? Tr?n M?ng T, th?t s? ph?i c?n t?i m?t cu?n sch. Cu?ng nha?n ?a?y g??i y? v??i ca?c ba?n tre? trong va? ngoa?i nu???c, ?ang chu?n bi? cho m?t lu??n a?n v?n h?c, Tr?n M?ng T ?i ra t? chi?n tranh, nh?ng l?i l bi?u t??ng c?a m?t n?n v?n ha ha bnh, v chn dung Tr?n M?ng T s? la? m??t ?? ta?i h?p d?n v phong phu? ?? ca?c ba?n tr? kha?m pha? v d?n tha?n va?o.


Little Saigon, Fourth of July 2023

Tham kh?o:

1/ Visions of War, Dreams of Peace. Writing of Women in the Vietnam War. Warner Books, New York 1991

2/ Shrapnel in The Heart. Letters and Remembrances from the Vietnam Veterans Memorial. Laura Palmer. Vintage Books, New York 1987.

3/ American Literature Textbook, Glencoe/ McGraw-Hill, A Division of McGraw-Hill Companies, 2000

4/ NPR* Celebrated Military Nurse, Poet Revealed as a Fraud _ September 30, 2006

5/ Bnh Th?y 1969. H?i ?c Tr?n M?ng T. M?a Si Gn M?a Seattle. Nxb V?n M?i, California (2006).

6/ Ba cu h?i cho Tr?n M?ng T. Phng Nguy?n. Da Mu 27/09/2016

Comments are closed.