Tino Cao
Chỉ còn 15 ngày nữa, Viện Hàn lâm Thụy Điển sẽ công bố Giải Nobel Văn chương 2026. Năm ngoái, trong ba cái tên tôi đem ra bàn bên tách cà phê, László Krasznahorkai cuối cùng đã bước lên bục nhận giải. Đoán trúng một lần cũng chẳng đủ để lên mặt tiên tri, cùng lắm chỉ khiến ly cà phê năm nay có lí do pha đậm thêm một chút. Stockholm vẫn kín như bưng. Hồ sơ đề cử, ý kiến thảo luận và biên bản xét giải bị niêm phong suốt 50 năm. Thành thử, mọi danh sách lưu truyền bên ngoài đều thuộc thế giới của suy đoán, còn bảng cá cược thường nói chính xác hơn về độ nóng của một cái tên trên truyền thông chứ ít khi cho ta biết 18 viện sĩ đang nghĩ gì sau cánh cửa đóng kín của Viện Hàn lâm Thụy Điển.
Cho đến hôm nay, 23 tháng Chín, các bảng dự báo có vẻ như đang làm xôn xao với ba câu chuyện khác nhau. Ladbrokes đưa Can Xue lên đầu, Haruki Murakami theo sau, rồi Cristina Rivera Garza cùng một nhóm tác giả đồng hạng. Trên Coinbase, Amitav Ghosh lại dẫn đầu, kế đến là Can Xue và César Aira. Anne Carson, Margaret Atwood, Gerald Murnane, Lídia Jorge, Mircea Cărtărescu, Thomas Pynchon và Salman Rushdie tiếp tục được nhắc tên. Murakami, dĩ nhiên, lại tới cuộc hẹn mùa thu như một người khách quen đã thuộc từng khúc quanh con đường dẫn tới quán cà phê La Ballade de l’impossible ngoại ô Tokyo. Bỏ qua những ồn ào của cá cược sang một bên, ba hồ sơ khiến tôi tò mò nhất năm nay là Amitav Ghosh, Can Xue và Cristina Rivera Garza.
1, Amitav Ghosh
Amitav Ghosh sinh năm 1956 tại Calcutta, trưởng thành giữa Ấn Độ, Bangladesh và Sri Lanka, rồi học ở Delhi, Oxford và Alexandria. Những miền đất ấy về sau trở thành một phần cấu tạo của văn chương ông. Từ The Circle of Reason, The Shadow Lines, In an Antique Land, The Glass Palace đến The Hungry Tide, Ghosh thường tìm lịch sử qua những chuyến đi, những cuộc thiên di và những thân phận con người bị cuốn vào guồng máy bóc lột và cưỡng đoạt của đế quốc. Bộ ba Ibis gồm Sea of Poppies, River of Smoke và Flood of Fire đưa người đọc trở lại thế kỉ 19, khi thuốc phiện, lao động khế ước và chiến tranh nối Ấn Độ Dương với Trung Hoa bằng tiền bạc, súng đạn và những đoàn người lênh đênh trên biển.
Biển trong tiểu thuyết Ghosh chưa bao giờ chỉ là phong cảnh. Biển giữ dấu vết của những cuộc chinh phục, những chuyến tàu thuốc phiện, những đời người bị đưa khỏi quê xứ và cả sự ra đời của những ngôn ngữ lai. Trên boong tàu của ông, Bhojpuri, Bengali, Hindustani, Anh-Ấn và tiếng lóng thủy thủ chen lẫn, va đập, biến đổi lẫn nhau, để tiếng Anh thôi còn là thứ ngôn ngữ nguyên vẹn của mẫu quốc mà thấm vị muối, mùi thuốc phiện và tiếng nói của những con người lênh đênh giữa các bến bờ.
Từ The Great Derangement đến The Nutmeg’s Curse và Smoke and Ashes, Ghosh lần theo khủng hoảng khí hậu về tận lịch sử thực dân, việc khai thác tài nguyên và thương mại toàn cầu. Ông kéo bão tố, thủy triều, rừng ngập mặn, cây cỏ và thế giới ngoài con người vào ngay trung tâm của suy tưởng văn chương. Ghost-Eye, tiểu thuyết mới xuất bản năm 2026, nối Calcutta năm 1969 với New York năm 2020 qua kí ức tiền kiếp, sinh thái và chủ nghĩa tư bản. Ở thời điểm khí hậu, di dân và di sản thuộc địa ngày càng quấn chặt vào đời sống hiện tại, rất ít nhà văn theo đuổi tam giác ấy với sự bền bỉ và hệ thống như Ghosh.
Chính thế mạnh ấy đôi lúc cũng khiến tôi dè dặt. Trong một vài tác phẩm gần đây, ý tưởng có lúc đi trước con người, kiến thức quá dồi dào khiến tiểu thuyết nghiêng về phía luận đề. Nobel Văn chương xét một sự nghiệp nghệ thuật, đâu phải tấm huân chương chỉ dành cho người chọn đúng đề tài của thời đại. Nhưng Ghosh đã dựng được một cây cầu hiếm hoi giữa tiểu thuyết lịch sử, khảo cứu, tiểu luận sinh thái và trí tưởng tượng hậu thực dân. Nếu Stockholm xướng tên ông, Amitav Ghosh sẽ trở thành nhà văn Ấn Độ đầu tiên nhận Nobel Văn chương kể từ Rabindranath Tagore năm 1913. Nhìn toàn bộ sự nghiệp, cái tên ấy hoàn toàn đủ sức bước vào căn phòng lớn.
2. Can Xue
Can Xue, người Việt thường phiên âm là Tàn Tuyết, là bút danh của Đặng Tiểu Hoa, sinh năm 1953 tại Trường Sa, Hồ Nam. Bà đã thành người quen của mùa Nobel. Năm 2024 bà đứng đầu nhiều bảng cá cược, năm 2025 đồng dẫn đầu với Krasznahorkai, năm nay lại trở về đầu bảng Ladbrokes. Sự lặp lại ấy có thể cho thấy một ứng viên đã nhiều lần tiến rất gần vòng cuối, cũng có thể chỉ là một vòng lặp do chính thị trường cá cược tạo ra. Một cái tên được nhắc nhiều lần sẽ tạo cảm giác rằng nó đang tiến gần Stockholm; báo chí lặp lại cảm giác ấy, rồi chính sự chú ý của báo chí lại đẩy tỉ lệ cá cược lên thêm.
Văn chương Can Xue, may thay, chẳng cần đến những bảng số ấy để chứng minh giá trị. Five Spice Street, The Last Lover, Frontier, Love in the New Millennium, I Live in the Slums và Barefoot Doctor mở ra một thế giới nơi giấc mơ có luật riêng, căn nhà dường như biết uy hiếp người sống, con vật mang vẻ bí hiểm và nhân vật có thể đổi căn cước ngay giữa câu chuyện. Kafka, Borges hay Bruno Schulz thường được viện dẫn mỗi khi giới thiệu Can Xue. Những cái tên ấy chỉ giúp xác định một thứ họ hàng tinh thần. Phần căn cốt trong văn bà đến từ kinh nghiệm Trung Quốc thời Cách mạng Văn hóa, từ truyện dân gian, nỗi bất an trong gia đình và cuộc nổi loạn của tâm trí trước mọi khuôn phép áp đặt.
Can Xue nhiều lần nói bà viết bằng cách đi sâu vào những vùng tối và bất định của ý thức. Vì vậy, truyện của bà thường không phát triển theo lối nhân quả quen thuộc. Một căn phòng, một con vật, một giấc mơ hay một cử chỉ rất nhỏ có thể bất ngờ đổi nghĩa giữa chừng, kéo người đọc sang một lối khác. Có người bị cuốn vào thứ văn chương ấy, có người thấy mệt mỏi và xa cách. Nhưng chính sự bất ổn đó làm nên Can Xue. Bà không dẫn độc giả đi theo một con đường đã vạch sẵn mà buộc họ bước vào một thế giới nơi cảm giác, ám ảnh và kí ức thường đáng tin hơn những lời giải thích.
Bản dịch tiếng Anh The Enchanting Lives of Others ra năm 2026 cho thấy một Can Xue khác, vui hơn, nhẹ hơn và gần gũi với độc giả hơn nhiều tác phẩm trước. Cuốn sách đến đúng lúc để người ta thôi đóng khung bà trong cái nhãn nữ nhà văn Hoa Lục khó tiếp cận. Nếu Can Xue đoạt Nobel, giải thưởng ấy sẽ ghi nhận bốn thập niên liên tục thử nghiệm hình thức và bảo vệ tự do của trí tưởng tượng.
Điều khiến tôi phân vân lại nằm ngoài tác phẩm. Han Kang vừa nhận giải năm 2024. Hai nữ nhà văn Đông Á trong vòng ba năm dĩ nhiên chẳng có gì vô lí, song lịch sử gần đây cho thấy Viện Hàn lâm thường chuyển sự chú ý từ vùng văn chương này sang vùng văn chương khác. Can Xue đang là lựa chọn an toàn nhất trên giấy. Mà Nobel, trớ trêu thay, khá thường xuyên làm người dự đoán mất tiền chính ở chỗ tưởng rằng mình đã chọn phương án an toàn.
3, Cristina Rivera Garza
Cristina Rivera Garza sinh năm 1964 tại Matamoros, thành phố Mexico nằm sát biên giới Hoa Kì. Bà học xã hội học, lấy tiến sĩ lịch sử Mĩ Latin và hiện giảng dạy tại Đại học Houston. Việc đào luyện trong sử học đem đến cho bà một kho tư liệu đồ sộ; tài năng văn chương giúp những bản văn tưởng đã chết cứng ấy tìm lại giọng nói của con người.
Ngay từ Nadie me verá llorar, xuất bản năm 1999, Rivera Garza đã đưa người đọc vào nhà thương điên La Castañeda đầu thế kỉ 20 qua số phận Modesta Burgos, một phụ nữ nghèo bị vây bủa bởi ngôn ngữ y khoa, thành kiến giai cấp và những xung đột của dục vọng. Với The Iliac Crest, bà làm cho giới tính, thân thể và quyền tác giả trở nên chông chênh, luôn có thể bị chất vấn và đổi nghĩa. Đến Death Takes Me, thơ Alejandra Pizarnik, những vụ án mạng và trò chơi trí tuệ của giới học thuật quấn vào nhau, mở ra một cuộc đối thoại gai góc về bạo lực trong truyền thống tiểu thuyết Mĩ Latin.
Với El invencible verano de Liliana, Rivera Garza đi vào một vùng riêng tư và đau đớn hơn. Liliana, em gái bà, bị người yêu cũ sát hại năm 1990. Ba mươi năm sau, Rivera Garza lần lại thư từ, sổ tay, lời kể của bạn bè và hồ sơ pháp lí để dựng lại chân dung một cô gái từng bị cái chết biến thành một cái tên trong hồ sơ vụ án. Bản tiếng Anh do chính bà chuyển ngữ giành Pulitzer năm 2024.
Sức ám ảnh của cuốn sách trước hết nằm ở sự tiết chế. Rivera Garza không kể thay em gái, cũng không để nỗi đau của chính mình lấn át câu chuyện. Qua thư từ, sổ tay, nét chữ và kí ức của bạn bè, Liliana trở lại với dáng vẻ của một cô gái trẻ từng yêu, từng mơ ước, từng có những dự định riêng cho đời mình. Rivera Garza viết về cái chết nhưng không khai thác bi kịch để lấy nước mắt người đọc. Qua những trang viết ấy, Liliana trở về như một con người bằng xương bằng thịt, có tên tuổi, giọng nói, tính cách, ước mơ riêng và một tương lai bị bóp nát.
Autobiography of Cotton, bản tiếng Anh ra đầu năm 2026, đưa Rivera Garza trở lại với lịch sử gia đình, những cuộc đình công của công nhân trồng bông, sự tàn phá môi trường và những đời người qua lại giữa Mexico với Hoa Kì. Chuyện nhà, kí ức riêng, lịch sử lao động và tư liệu lưu trữ đan vào nhau, khiến cuốn sách khó xếp vào một thể loại nào. Rivera Garza dường như chủ ý viết như thế, bởi với bà, một đời người luôn được làm nên từ nhiều lớp kí ức, nhiều tiếng nói và nhiều phần lịch sử cùng chồng lên nhau.
Đóng góp đặc sắc của bà nằm ở khái niệm desapropiacion. Có thể hiểu nôm na là nhà văn tự rút bớt quyền sở hữu khỏi tác phẩm để nhường chỗ cho những tiếng nói đã góp phần làm nên tác phẩm ấy. Thư từ, lời khai, hồ sơ, khoảng trống, kí ức của người khác và cả tiếng nói của người chết đều được quyền tham dự. Đây vừa là lựa chọn nghệ thuật, vừa là một nguyên tắc đạo đức trước bạo lực. Rivera Garza không chiếm lấy nỗi đau của người khác để biến thành vật liệu cho mình; bà tìm cách trả lại cho người đã mất tên tuổi, câu chữ và phần đời đã bị bạo lực tước đoạt.
Năm nay, Rivera Garza có khá nhiều điều thuận lợi. Hơn 30 năm sáng tác đã đủ để nhìn thấy một sự nghiệp hoàn chỉnh, trong khi các bản dịch tiếng Anh gần đây giúp độc giả quốc tế nhận ra sự nhất quán từ những tác phẩm đầu tiên đến hiện tại. Văn học tiếng Tây Ban Nha đã vắng Nobel từ Mario Vargas Llosa năm 2010; Gabriela Mistral năm 1945 vẫn là nữ tác giả Mĩ Latin gần nhất từng nhận giải.
Mấy con số ấy, với tôi, thật ra không quan trọng lắm. Điều làm Rivera Garza hấp dẫn hơn nằm ở cách bà nghĩ về nghề viết. Bà luôn dè chừng cái quyền của nhà văn khi kể lại đời người khác, nhất là những đời người đã chịu bạo lực hoặc không còn cơ hội tự lên tiếng. Vì vậy, trong sách của bà, thư từ, kí ức, hồ sơ, lời kể của người thân và cả những khoảng trống đều có phần của mình. Biên giới Mexico-Mĩ, chuyện di dân, môi trường, người sống và người đã mất cứ thế mà đi vào văn chương rất tự nhiên. Đằng sau tất cả là một đầu óc tỉnh táo, biết tiết chế và một giọng văn gần như không thể lẫn được với ai.
Well, tôi nên đặt tách cà phê trước ai đây?
Từ 2018 đến 2025, Nobel Văn chương tình cờ luân phiên tuyệt đối giữa nữ và nam, từ Olga Tokarczuk, Peter Handke, Louise Glück, Abdulrazak Gurnah, Annie Ernaux, Jon Fosse, Han Kang đến László Krasznahorkai. Tám năm, tám lần đổi giới, một sự trùng hợp khá thú vị để người ta vin vào khi đoán giải, nhưng dĩ nhiên chẳng có quy luật nào buộc Stockholm phải tiếp tục như thế. Nếu nhìn bảng cá cược, Can Xue có lẽ là cái tên dễ nghĩ tới nhất. Nếu quan tâm đến khí hậu, di dân và di sản thực dân, Amitav Ghosh có một sự nghiệp rất khó bỏ qua. Còn tôi, năm nay nghiêng về Cristina Rivera Garza vì ở bà, sự mới mẻ của hình thức luôn đi cùng sự tỉnh táo hiếm thấy của người cầm bút. Bà viết về bạo lực, kí ức và những người đã mất mà không chiếm lấy câu chuyện của họ, trái lại luôn tìm cách trả họ về đúng với tên tuổi, tiếng nói và đời sống riêng. Chính điều ấy làm Rivera Garza, với tôi, trở thành lựa chọn đáng đặt cược nhất năm nay. Tách cà phê này, tôi xin đặt trước tên bà.
Dĩ nhiên, đến 1 giờ trưa Stockholm ngày 8 tháng Mười, mọi dự đoán đều có thể đổ vỡ. Murakami biết đâu cuối cùng cũng tới lượt; Anne Carson, Gerald Murnane, César Aira, Lídia Jorge hay một cái tên gần như chẳng xuất hiện trên các bảng cược cũng có thể được xướng lên. Cái thú vị của Nobel có lẽ nằm ngay ở chỗ ấy. Mười lăm ngày trước giờ công bố cũng là 15 ngày để người ta trở lại với những cuốn sách cũ, tò mò tìm thêm những tác giả khác rồi tự sửa lại dự đoán của mình đôi ba lần. Phút thứ 90, Nobel chỉ xướng danh một bước người lên bục vinh quang nhưng cuộc chờ đợi trước đó thì đã làm văn chương của nhiều người khác được nhắc tới và khám phá thêm một lần nữa.
Xét cho cùng, đây có lẽ là một trong số rất ít những cuộc cá cược văn hóa toàn cầu mà dẫu đoán sai cũng vẫn không bị thiệt.
Cristina Rivera Garza trong một chân dung chụp tại Mexico City năm 2025. (Hình: Marisol Cid/Wikimedia Commons)