Lê Học Lãnh Vân
Từ mấy năm nay rồi, có lẽ những người bạn gần gũi biết trước tạp chí Diễn Đàn – Forum (gọi tắt là Diễn Đàn) sẽ đóng cửa. Hôm nay, đọc Lời chào tạm biệt và cảm tạ của DIễn Đàn, tôi nói với gia đình, những sợi dây liên lạc, kỷ niệm quãng đời hoạt động của ba hồi ở Paris đã được cắt đứt hoàn toàn! Quan hệ cá nhân còn nhưng thời hoạt động ấy đã hoàn toàn hết!
Ngày tôi tới Pháp bốn mươi năm trước, khi bước chân của mình còn bỡ ngỡ trên đường phố Paris, các anh, những người du học trước, đang phụ trách hoặc cộng tác gần gũi với tạp chí Đoàn Kết… Các anh không biết rằng tôi hầu như biết gần hết các anh qua lời kể của bậc anh chị quê nhà, anh Bùi Mộng Hùng qua chị Bùi Thị Lạng, người hàng xóm và bạn học của chị tôi, anh Nguyễn Ngọc Giao qua những bạn học Chu Văn An của anh, anh em Trần Hà Anh, Trần Hà Nam và các chị em gái thân thuộc với giới học sinh Gia Long cùng lứa sinh viên thập niên 1950, anh Võ Quang Yến, và ông bà Langlet, Quách Thanh Tâm, những người bạn gần gũi với tạp chí Đoàn Kết, chị Tâm là bạn học với một người chị khác… Nghe lời giới thiệu của bác Hoàng Xuân Hãn về “các anh Đoàn Kết”, và theo lời khuyên của bác, tôi tham gia các buổi thảo luận về học thuật, văn chương, xã hội do các anh tổ chức tại nhà Việt Nam, từ đó mà gần gũi với các anh hơn. Không ít người trong các anh chị ngày ấy đã ra đi theo quy luật tuổi tác…
Rồi một ngày kia, những biến động chính trị thế giới khi bức tường Bá Linh sụp đổ, khi các quốc gia Đông Âu rời bỏ khối xã hội chủ nghĩa, sóng âm của những biến động thế giới dội về khuấy không khí xã hội chính trị nước nhà. Lúc ấy, dù theo dõi khá gần thời sự và tham gia nhiều sinh hoạt do các anh tổ chức, các bận rộn công việc chuyên môn của nơi làm việc tại Viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Paris và của giai đoạn trình luận án khiến tôi không đứng gần hơn để thấy, hiểu nhiều hơn những khó khăn của các anh.
Trong thời gian làm việc tại UBC (Vancouver) sau khi rời Pháp, tôi biết các anh đang thực hiện tạp chí Diễn Đàn (tên chính thức là Diễn Đàn – Forum). Hai cuộc điện thoại từ Vancouver sang Lozère (Paris) nói chuyện với anh Nghiêm Xuân Hải và bác Hoàng Xuân Hãn cho tôi theo dõi một phần sinh hoạt và hoàn cảnh của các anh. Vừa nói chuyện với anh Hải vừa nhớ những lời của anh Hải nói từ mấy năm trước đó: “Hồi đó họ rủ tui hoài, rủ hoạt động đó mà. Tui không hoạt động với họ vì không hợp với mấy cái loại hoạt động đó, nhưng tui phục họ, cám ơn họ. Họ hy sinh nhiều lắm. Như Trần Hà Anh vậy. Tui để con của Trần Hà Anh ở nhà tui không phải tui ban ơn cho Hà Anh mà tui giả ơn. Mình đi học đi chơi còn Hà Anh hoạt động, bây giờ tui phải giả ơn bằng cách tiếp cho con của Hà Anh!
Trở về Việt Nam, tôi chỉ tham gia lại các hoạt động viết lách học thuật kể từ sau năm 2010. Anh Đặng Tiến là người tôi được gặp lại đầu tiên vào đầu năm 2014 tại buổi nhạc kỷ niệm một năm ngày mất của Phạm Duy tổ chức tại rạp Nam Quang góc đường Cách Mạng Tháng 8 – Võ Văn Tần. Hai mươi lăm năm cách biệt mà gặp lại tình anh em đi thẳng vào tim. Anh Đặng Tiến biểu tôi gởi bài cho Diễn Đàn. Sau đó là các anh Cao Huy Thuần, rồi anh Trần Hải Hạc, anh Nguyễn Ngọc Giao, anh Hà Dương Tường, anh Hà Dương Tuấn… Liên lạc lại với các anh Diễn Đàn (trước đó là các anh Đoàn Kết), tôi được anh Cao Huy Thuần biểu tham gia các buổi gặp gỡ hè. Những buổi gặp gỡ trao đổi ý kiến về tình hình và các vướng mắc trong tiến trình phát triển của đất nước. Đây là điều tới nay tôi tiếc nhất: chưa một lần tham gia với các anh cho tới khi các buổi ấy không còn được tổ chức nữa!
Riêng tờ Diễn Đàn thì tôi có dịp tham gia trễ sau này, cách nay khoảng năm năm, sự tham gia mà tôi cảm động và học hỏi nhiều từ các cây viết nghiêm túc, trách nhiệm, tận tụy, giàu kiến thức cùng tấm lòng sẻ chia kiến thức…
Kể dông dài vậy trong ngày tạp chí Diễn Đàn thông báo TẠM BIỆT bởi vì tôi không nhìn hoạt động Diễn Đàn đóng khung trong thời gian 35 năm Diễn Đàn tồn tại, mà nhìn Diễn Đàn như một phần của hoạt động của một nhóm người, một thời đại. So với giai đoạn Đoàn Kết mang nhiều không khí đấu tranh hơn, tờ Diễn Đàn mang nhiều hơi thở học thuật hơn. Dù thời đại ấy có nguồn gốc từ xa xưa, với tôi, thời đại ấy bắt đầu từ hòa đàm Paris cho tới hôm nay. Sau năm 1975, các làn sóng đưa giới tinh hoa Miền Nam vào trại học tập cải tạo, làn sóng cải tạo công thương nghiệp… làm đất nước kiệt quệ đẩy hàng trăm ngàn người Việt lao ra biển dữ chạy trốn khỏi Việt Nam. Các làn sóng ấy cũng khiến những người Miền Nam ủng hộ Hà Nội suy gẫm thêm về hoạt động của mình trước đó dù họ vẫn giữ tinh thần dấn thân và trung thực như xưa. Tinh thần ấy mang lại cho các anh không ít phiền phức, thiệt hại và đau đớn, nhưng cũng mang lại lòng quý trọng từ những bạn tri âm…
Ba mươi lăm năm Diễn Đàn – Forum, với tôi là ba mươi lăm năm tiếp bước của các anh trong tinh thần dấn thân và trách nhiệm. Trách nhiệm không từ bất kỳ ràng buộc pháp lý của một pháp nhân hay cá nhân nào, chỉ từ tấm lòng với cộng đồng và nghĩa vụ ái quốc truyền thống. Trong thời thế giới phẳng và AI hiện nay, tấm lòng ấy, nghĩa vụ ấy có chịu những thách thức rất lớn hay không, có còn nhiều đất sống không? Hay sẽ được chuyển biến thành một dạng khác?
Dù sự tiến hóa có về đâu đi nữa, trong trăm năm hữu hạn của mình, tôi quý trọng cách sống ấy. Cách sống đã cho tôi sự hài lòng về cuộc đời riêng, cho tôi những tình cảm và sự thông cảm chân thành, không chỉ với các anh mà rộng hơn, với những người chia sẻ quan niệm sống ấy.
Khoảng thời gian gần đây, tôi thường tâm sự với các bạn rằng mình giờ như ông lão sáng ra sân ngoài uống cà-phê, uống trà tâm sự chia sẻ kiến thức với bà con chòm xóm, chiều rút vô sân trong hưởng giấc lim dim trên võng…
Xin chúc các anh mọi sự an lành, thanh thản, vui tươi…
Lãnh Vân, 02.10.2026