Nguyễn Phú Yên

IV. QUỐC CA
Giữa năm 1944, Văn Cao hoạt động yêu nước tại Hải Phòng. Cuối năm 1944, Văn Cao về công tác tại báo Độc Lập đóng ở Bát Tràng, ngoại thành Hà Nội. Thời gian này ông gặp lại Vũ Quý, một cán bộ Việt Minh mà ông đã quen biết trước đó. Vũ Quý thuyết phục ông tham gia Việt Minh và sáng tác một ca khúc cho Mặt trận, vì anh em du kích ở Việt Bắc chỉ có mấy bài hát thanh niên thôi. Văn Cao bắt tay viết ca khúc đó chỉ vào một đêm tại căn gác số 171 phố Mongrant (nay là phố Nguyễn Thượng Hiền, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội). Khi viết xong phần nhạc, Văn Cao đưa cho người bạn tên Đỗ Hữu Ích viết lời, hai người cùng xem lại và thế là hoàn thành bài hát, họ đặt tên cho tác phẩm làTiến quân ca. Ban đầu bài hát có tính chất trang nghiêm, nhịp điệu chậm rãi, là một bài chính ca, được in trên báo Độc Lậptháng 11–1944. Ngay từ khi ra đời, bài hát được coi là bài hát chính thức của Mặt trận Việt Minh. Bài hát có hai lời như sau:
Lời 1:
Đoàn quân Việt Minh đi, chung lòng cứu quốc
Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa
Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước
Súng đằng xa chen khúc quân hành ca.
Đường vinh quang xây xác quân thù
Thắng gian lao đoàn Việt lập chiến khu.
Thề phanh thây uống máu quân thù
Tiến mau ra sa trường. Tiến lên!
Cùng thét lên!
Chí trai là đây nơi ước nguyền!
Lời 2:
Đoàn quân Việt Minh đi, sao vàng phất phới
Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.
Cùng chung sức kiến thiết xây đời mới
Đứng đều lên gông xích ta đập tan.
Dù thây tan xương nát khôn sờn
Gắng hy sinh đời ta tươi thắm hơn
Từ bao lâu ta nuốt căm hờn
Vũ trang đâu lên đường!
Hỡi ai lòng chớ quên!
Bắc Sơn cùng Đô Lương, Thái Nguyên.
(Tiến quân ca, nhạc Văn Cao & lời Đỗ Hữu Ích, 1944)
Ngày 13-8-1945, tại Đại hội Quốc dân Tân Trào, chính phủ lâm thời đã chọn bài hát này làm quốc ca, được hát trong cuộc tuần hành ngày 17-8-1945. Trong khóa họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa năm 1946, Tiến quân ca mới được chính thức chọn làm quốc ca. Lúc này bản quốc ca được nhiều nhạc sĩ và tác giả chỉnh sửa một số lời mới so với bản gốc, phần nhạc cũng có sửa đổi ở ô nhịp đầu tiên của bài hát (Văn Cao ban đầu viết 3 phách, nhưng cuối cùng bị sửa lại còn một phách rưỡi), nhịp điệu nhanh và hùng tráng hơn để trở thành một hành khúc. Ở câu đầu bài hát, hai chữ Việt Minh được đổi thành Việt Nam. Câu cuối bài hát được đổi thành Nước non Việt Nam ta vững bền. Câu này nguyên văn trước đó Văn Cao viết là Non sông Việt Nam ta vững bền, sau đó một quan chức văn hóa cao cấp sửa hai chữ đầu tiên thành Nước non. Tuy vậy Văn Cao thích hai chữ Non sông hơn là Nước non.
Năm 1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp, chính quyền Nhật tuyên bố “trao trả độc lập” cho Việt Nam. Chính phủ Đế quốc Việt Nam được thành lập (từ tháng 3 đến tháng 8-1945), tuyên bố độc lập và Nội các Trần Trọng Kim quyết định chọn quốc thiều là bài Đăng đàn cung – một bài trong nhạc lễ của triều Nguyễn. Từ năm 1948, Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân của Quốc gia Việt Nam (1948-1955) lại chọn bài hát Tiếng gọi sinh viên của Lưu Hữu Phước làm quốc ca và đổi tên là Tiếng gọi công dân, có sửa đổi một số lời ca. Vào tháng 3-1956, Quốc hội Lập hiến Việt Nam Cộng Hòa khai mạc, một trong những nhiệm vụ của Quốc hội là chọn quốc kỳ và quốc ca. Bài hát này được tiếp tục chọn làm quốc ca:
Này công dân ơi, quốc gia đến ngày giải phóng
Đồng lòng cùng đi hy sinh tiếc gì thân sống
Vì tương lai quốc dân, cùng xông pha khói tên
Làm sao cho núi sông từ nay luôn vững bền
Dù cho thây phơi trên gươm giáo
Thù nước lấy máu đào đem báo
Nòi giống lúc biến phải cần giải nguy
Người công dân luôn vững bền tâm trí
Hùng tráng quyết chiến đấu làm cho khắp nơi
Vang tiếng người nước Nam cho đến muôn đời.
Công dân ơi mau hiến thân dưới cờ
Công dân ơi mau làm cho cõi bờ
Thoát cơn tàn phá vẻ vang nòi giống
Xứng danh nghìn năm giống Lạc Hồng!
Cũng trong năm1956, Quốc hội Việt Nam Cộng Hòa khai mạc, một trong những nhiệm vụ của Quốc hội là chọn quốc kỳ và quốc ca. Một số nhạc sĩ đã tham dự cuộc thi tuyển sáng tác quốc ca, như Phạm Duy với bài Chào mừng Việt Nam, Hùng Lân dự thi với hai bài: Nhân dân Cách mạng Việt Nam và Việt Nam minh châu trời Đông, Ngô Duy Linh với bài Một Trời Sao, Ngọc Bích và Thanh Nam với bài Suy tôn Ngô Tổng thống.
Sau đây là hai bài hát dự thi:
Chào mừng nền Cộng hòa Việt Nam
Chào Dân chủ mới
Chiếu nguồn ánh sáng mọi nơi.
Chào muôn năm bao anh hùng chiến sĩ
Chào bao thanh niên anh dũng hy sinh
Chào mừng anh em! Chào mừng Đoàn kết!
Lấy ý chí quốc gia xây đời văn minh.
Chào mừng nhân dân! Chào mừng thế giới!
Quyết chiến đấu xây đời tự do đẹp tươi.
Hoan hô Độc lập! Hoan hô Hòa bình!
Bông hoa Á châu, đây dân Việt Nam.
Hoan hô nụ cười! Hoan hô cuộc đời!
Vui tranh đấu không quên bao tình người.
(Phạm Duy, Chào mừng Việt Nam)
Năm 1944, Hùng Lân sáng tác bài hát Việt Nam minh châu trời Đông lúc 22 tuổi, được giải nhất kỳ thi Âm nhạc Toàn quốc trong năm đó. Tác phẩm này sau được Quốc Dân Đảng dùng làm đảng ca từ năm 1945:
Việt Nam minh châu trời Đông
Việt Nam nước thiêng Tiên Rồng
Non sông như gấm hoa
Uy linh một phương
Xây vinh quang ngất cao bên
Thái Bình Dương
Từ ngàn xưa tài danh lừng lẫy khắp nơi
Tiếng anh hùng tạc ghi núi sông muôn đời
Máu ai còn vương cỏ hoa
Giục đem tấm thân xẻ với sơn hà.
Giơ tay cương quyết ta ôn lời thề ước
Hy sinh tâm huyết mong báo đền ơn nước
Dù thân này tan tành
Gói da ngựa cũng cam
Thề trọn niềm trung thành
Với sơn hà nước Nam.
(Hùng Lân, Việt Nam minh châu trời Đông)
Ủy ban chọn quốc ca rất khó khăn để chọn lựa và cuối cùng quyết định giữ lại bài Tiếng gọi công dân của Lưu Hữu Phước làm quốc ca của nước Việt Nam Cộng Hòa cho đến năm 1975.
- QUÂN CA
Trong không khí chiến đấu của toàn dân, cả nước vang lên những hành khúc rộn ràng vang lên như thúc giục lòng người, nhiều nhất là những bài kháng chiến ca. Bên cạnh đó còn có những hành khúc vang lên từ lực lượng dự bị của bộ đội là các thiếu sinh quân. Bài hát dành cho lớp thiếu niên này là hành khúc của các lớp thiếu sinh quân:
Nhìn ngàn đám mây che mịt mùng rợp trời
Nhìn lớp lớp sóng trào từ muôn phương xa vời
Nhìn gió lốc cuốn bay mưa tuôn rơi
Đã giăng ngàn giông tố khắp nơi nơi
Cùng một lời thét vang trời Nam cùng một lời
Chúng ta nhìn gương người hào hùng ngàn đời
Cùng tiến đi nhanh chân ra sa trường
Chúng ta đi gìn giữ quê hương.
Đầy trời tiếng reo hò hòa cùng tiếng súng rền
Đoàn quân anh hùng liều mình xông pha tên đạn
Hồn nước thấm nhuần màu cờ máu ánh vàng
Cờ bay trong vinh quang trong tươi sáng.
Thề vì non sông, học sinh Trần Quốc Tuấn
Xua sài lang giữ yên biên thùy.
Thề vì tự do nào đoàn ta đi lên
Ngàn thuở nêu cao lá quốc kỳ.
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Kề vai chen vai ta cùng đi trên đường dài
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Gai góc chi sờn tấm lòng trai.
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Đoàn quân anh linh ta thề phanh thây bạo tàn
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Hi sinh cho Tổ quốc Việt Nam.
(Lưu Hữu Phước, Hành khúc Lục quân
Trần Quốc Tuấn, 1946)
Đoàn thiếu sinh quân
Vượt đường chông gai và theo chí lớn
Khắp trời Việt, muôn dân đang cùng nhau reo hò
Quyết đi lên, nhịp nhàng
Theo chân toàn dân kháng chiến
Vang tiếng hò: Thiếu Niên, ta đi lên!
Đoàn chúng em đi
Đồng lòng em đi và em quyết thắng
Không phân biệt em Kinh
Hay là em Mán, Mường
Thái hay Đê, em là Việt Nam
Vùng lên chiến đấu
Khi căm thù dâng lên.
Đoàn ta vui tươi đi trong nắng vàng
Hồn ta vươn lên như ánh chiêu dương
Thiếu sinh quân! Thiếu sinh quân!
Như hoa mùa xuân đang tắm nắng vàng
Thiếu sinh quân! Thiếu sinh quân!
Đây măng mọc lên trong vườn hận thù
Còn vang dư âm oán thù bao lũ giặc
Giục ta đi lên thiếu sinh Việt Nam.
(Phạm Duy, Thiếu sinh quân)
Ngay từ năm 1945 tại chiến khu Mây Tào, Phạm Duy viết bài Xuất quân. Ở giai đoạn này, các bài hùng ca của ông có nhịp điệu hùng dũng nhưng ca từ vẫn mang đậm chất cổ điển:
Ngày bao hùng binh tiến lên
Bờ cõi vang lừng câu quyết chiến
Bước oai nghiêm
Theo tiếng súng đi tung hoành.
Quân Việt Nam đi hồn non nước xây thành.
Ði là đi chiến đấu, đi là đi chiến thắng
Ði là mang mối thù thiên thu.
Ði là đi chiến đấu, đi là đi chiến thắng
Bước lên đây người Việt Nam.
Kèn vang theo tiếng chân đang rồn rập xa xa
Tiếng gào thiết tha
Ngàn lời chính khí đưa, ầm ầm tiếng thét hòa
Rầm rầm tiếng súng sa trường xa.
Hồn say khi máu xương rơi tràn ngập biên khu
Oán thù khắp nơi, từng bụi lốc cuốn rơi
Từng giọt máu sáng ngời
Một đường kiếm thép oai hùng đưa.
Ở bài hát sau đây, hình ảnh trong ca từ không chỉ mang tính chất cổ điển mà còn mang chất siêu thực khi tác giả vẽ nên một đoàn quân ma đi trong rừng chiều:
Mờ trong bóng chiều
Một đoàn quân thấp thoáng
Núi cây rừng lắng tiếng nghe hình dáng
Của người anh hùng
Lạnh lùng theo trống dồn
Trên khu đồi hoang im trong chiều buông.
Ra biên khu trong một chiều sương âm u
Âm thầm chen khói mù
Bao oan khiên đang về đây hú với gió
Là hồn người Nam nhớ thù.
Khi ra đi đã quyết chí nuôi căm hờn
Muôn lời thiêng còn vang
Hồn quật cường nguyện
Mang đến phút chiến thắng
Sầu hận đời lấp tan.
Gươm anh linh đã bao lần vấy máu
Còn xác xây thành, thời gian luống vô tình.
Rừng trầm phai sắc, thấp thoáng tàn canh
Ơi người chiến sĩ vô danh…
(Phạm Duy, Chiến sĩ vô danh)
Bước đầu đi kháng chiến, trong một số bài hát Phạm Duy vẫn còn sử dụng hình ảnh ước lệ, cổ điển của chiến tranh thời xưa như gươm giáo, mài kiếm dưới trăng, sa trường, chiến y, xác không đầu, cánh tay rụng rời; còn âm nhạc với tiết tấu đan xen khi hùng tráng, khi ngâm ngợi:
Giờ đây xương máu đã phơi đầy đồng
Giờ đây máu hồng đã nhuốm non sông.
Ai nghe không sa trường lên tiếng hú
Tiếng lầm than, những tiếng người đời quên
Đi lang thang, tiếng cười vang rú
Xác không đầu nào kia.
Cười lên tiếng máu xé tan canh trường
Nợ nần máu xương, ai đã trả xong!
Lá rụng tơi bời đoàn quân tiến qua làng
Từng thanh kiếm đứt ngang
Từng lớp áo rách mướp
Từng cánh tay rụng rời
Qua làn mây trắng đoàn quân tiến qua làng
Ầm rung tiếng sa trường
Như nhắn nhủ người trai mài kiếm dưới trăng.
Ai nghe không tiếng cười vang the thé
Tiếng người la, những tiếng dồn dập xa
Ai lang thang, tiếng cười lên chới với
Xác không đầu mà vui.
Người đi chiến đấu, xác rơi ngoài đồng
Nợ nần máu xương, ai nấy trả xong!
(Phạm Duy, Nợ xương máu)
Ta là gươm tráng sĩ thời xưa
Bên mình chàng hiên ngang một thuở
Xưa nhớ tới người trai chí lớn
Xếp bút nghiên từ chốn thư phòng
Bàn tay xinh ai nhuốm máu hồng
Và nhuốm mầu non sông.
Gươm tung lên như gió như mưa
Như muôn nghìn đấng linh hồn xưa
Như bao năm lòng dân đợi chờ
Chuyển sức chàng trai tráng gươm đưa.
Ôi nhớ tới hồi thanh kiếm múa
Sức oai linh trừ hết quân thù
Đầu rơi trong muôn tiếng réo hò
Ghi dấu cùng ngàn thu
Đến nay gươm thần chưa hết bén
Ta mong chờ ai người nâng kiếm lên.
(Phạm Duy, Gươm tráng sĩ)
Từ niềm say mê của tuổi xuân Phạm Duy sáng tác liên tục trên đường kháng chiến, trong đó có nhiều bài hát dành cho Vệ quốc quân. Ông đã miêu tả hình ảnh của lớp lớp thanh niên những ngày phấn khởi lên đường:
Một đoàn người trai hiên ngang
Ðeo trên vai nợ máu xương
Vui ra đi không buồn nhớ thương
Một nụ cười tươi trên môi, mắt sáng quắc
Ðang âm thầm hẹn cùng
Non nước đi muôn phương.
Một rừng cờ phấp phới
Một màu vàng chiêu dương
Và một nền vinh quang bằng máu
Một trời Việt yêu dấu
Một trời Việt mênh mang
Giục đoàn người lên đường hiên ngang…
(Phạm Duy, Khởi hành)
Việt Bắc (ứ ư), Việt Bắc (ứ ư)
Chốn đây rừng rú (ú u),
Chốn đây rừng núi (ý y)
Chốn đây chiều sương âm u
Chốn đây toàn dân biên khu
Theo Cha già tiến ra một mùa Thu…
Rừng còn mịt mùng đang chờ loài giặc đến
Núi rừng chập chùng lên sẽ là mồ thực dân.
(Phạm Duy, Việt Bắc)
Ra biên cương! Ra biên cương!
Thiết tha lòng gái
Hôm nay nâng khăn hồng
Đưa chân anh hùng ngàn phương.
Ra biên cương! Ra biên cương!
Khói hôn hoàng xuống men rừng
Qua con sông khuất ngàn nẻo thương
Trăng non dị thường, ngựa tung vó bước
Hiu hiu, lá rơi lối mòn tuyết sương
Sao băng trên vòm, mong qua đêm buồn
Là ánh nắng đến, sáng soi tâm hồn
Người ngàn trùng quên niềm son phấn
Biên ải như đuốc thiêng
Ôi non nước linh truyền, ôi tiếng hát câu nguyền.
Đời gai chông xin thề lưu luyến
Biên ải xin hiến thân thấm thoát đã bao lần
Bao người đi đền nợ máu xương.
Người đi không về,
Chắc rằng có người nhớ hương khói chiêu hồn
Hiu hắt những chiều trận vong
Đời vui thái bình cũng vì bao đời lính
Tiếng hát công thành
Thương nhớ những người tòng chinh.
(Phạm Duy, Đường ra biên ải)
Trong chiến dịch biên giới năm 1947, ông soạn một hành khúc mang tên của một địa chiến là Bông Lau:
Bông Lau, Bông Lau rừng xanh pha máu
Hương thơm sơn khê toàn dân ghi dấu
Khi quân ta tiến ra vung tay gươm chói lòa…
Bông Lau, Bông Lau, rừng xanh pha máu
Biên cương lưu danh nghìn đời về sau
Khi quân ta tiến ra là quân Pháp một đi không về…
(Phạm Duy, Bông Lau)
Năm 1949, nhạc sĩ Văn Cao đã viết bài hùng ca mô tả không khí oai hùng khi đoàn quân trở về Hà Nội:
Trùng trùng quân đi như sóng
Lớp lớp đoàn quân tiến về
Chúng ta đi nghe vui
Lúc quân thù đầu hàng
Cờ ngày nào tung bay trên phố
Trùng trùng say trong câu hát
Lấp lánh lưỡi lê sáng ngời
Chúng ta đem vinh quang sức dân tộc trở về
Cả cuộc đời tươi vui về đây.
Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về
Như đài hoa đón mừng nở năm cánh đào
Chảy dòng sương sớm long lanh.
Chúng ta ươm lại hoa
Sắc hương say ngày xa
Ôi phố phường Hà Nội xưa yêu dấu.
Những bông hoa ngày mai
Đón tương lai vào tay
Những xuân đời mỉm cười vui hát lên…
(Văn Cao, Tiến về Hà Nội)
Vệ quốc quân ngày mỗi phát triển với những binh đoàn chiến đấu, mạnh mẽ hơn cả là các chiến sĩ lục quân. Những bài hát xuất hiện như lời thúc giục đoàn quân tiến tới, tiếp bước cha ông bao đời chống quân giặc trong lịch sử để bảo vệ bờ cõi, non sông:
Dồn trong đêm vắng
Ngàn tiếng đồng loa vang lừng
Đầu người lô nhô
Sát theo bờ núi sông hò reo
Thây tan trong khói mây
Tiến quân! Tiến quân theo!
Nơi chốn sa trường
Dân Nam hồn thúc oai vang đời.
Việt Nam hận đời đời
Diệt quân Nguyên, quân lướt tới
Thây kề thây.
Máu tuôn rơi theo mộ đường
Mây nước chập chùng đi về đâu?
(Việt Nam hận đời đời… đi về đâu?)
Nhìn trong hơi gió
Thoảng bóng quân Nam lướt đi
Thề cùng diệt tan giống tham tàn
Thúc quân vùng lên!
Nơi đây đất nước Nam
Biết bao đấng anh linh
Xác thân thay cùng
Cố tâm đền núi sông ơn nhà.
(Văn Giảng, Thúc quân)
Quyết tiến ta giống dân Lạc Hồng
Liều thân sống tranh đấu
Giữ gìn non sông
Quyết tiến khi nước non nguy biến
Máu anh hùng ngàn đời
Nhuộm thắm núi sông.
Quyết tiến ta hát vang reo hò
Lòng cương quyết
Tranh đấu cho ngày tự do
Quyết tiến khi nước non nguy biến
Bước anh hùng rạng danh
Nòi giống Tiên Rồng.
ĐK: Vết oai hùng ngàn xưa nay còn lưu dấu
Trên sử xanh nước Việt ngàn đời hùng anh
Chí quật cường toàn dân hy sinh tranh đấu
Khắp núi sông hùng mạnh nòi giống Tiên Rồng.
ĐK: Khúc khải hoàn cùng nhau ta đồng ca hát
Bao vẻ vang nước Việt ngàn trời rền vang
Ánh huy hoàng đời đời Việt Nam tươi sáng
Khắp sơn hà toàn dân đồng cất tiếng ca.
(Võ Đức Thu, Quyết tiến)
Một bài quân ca dành cho lực lượng lục quân này của một nhạc sĩ ở miền Trung từng tham gia kháng chiến. Bài hát với hình ảnh đoàn chiến binh oai hùng xông pha ra sa trường trong một tiết tấu mạnh mẽ:
Đường trường xa muôn vó câu bay dập dồn
Đoàn hùng binh trong sương lướt gió reo vang
Đi đi đi lời thề nguyền
Tung gươm thiêng thi gan tài
Đời hùng cường quyết chiến đấu
Đoàn quân ra đi.
Đây đoàn quân ra đi nhịp nhàng mang theo
Thiên hùng ca thắm tươi trời Nam bốn phương
Ta anh hùng muôn quân phá tan cường binh
Chí tang bồng mang theo khắp nơi tung hoành.
Đường trường xa ta quyết đi cho đến cùng
Nhịp trời mây đoàn quân cất bước đi mau
Nơi biên cương muôn quân theo
Loa thét vang quyết chiến thắng
Thề một lòng chung sức
Xây Việt Nam quang vinh.
Phá tan tành ầm ầm đoàn quân xông pha
Thét oai linh tung gươm giết tan quân thù
Đoàn hùng binh say sưa nhìn trong trời sương
Ta anh hùng đời đời Lục quân Việt Nam.
Xa nhìn thấp thoáng trong mây
Muôn bóng quân Nam chập chùng
Xây thành vinh quang tiến lên
Muôn đời Lục quân Việt Nam.
(Văn Giảng, Lục quân Việt Nam)
Trong đội quân non trẻ của đất nước, chúng ta chưa có đầy đủ các binh chủng. Tuy nhiên bước đầu do nhu cầu chiến đấu, thời đó còn sử dụng ngựa rất nhiều trong việc chuyển tải vũ khí, đạn dược, sau đó phát triển mạnh mẽ thành những đơn vị kỵ binh để hành quân trong các trận chiến ở vùng đồi núi, nơi mà đường sá không thuận tiện:
Dưới ánh ô vàng rầm rầm đoàn hùng binh
Ta tiến, cuốn gió cát
Vó câu rập rền, trùng trùng cờ hồng
Lấp lánh bay trong oai nghiêm.
Trên đường tranh đấu bao lần ghi dấu
Quyết đắc thắng, thanh thế vang lừng non nước
Quân thù gian ác mong lòng xâm chiếm
Sơn hà Nam quốc là toàn bại vong.
Trống thúc lương tâm, kèn kêu nung chí
Ngắm bước vinh quang, tiền đồ còn dài
Hàng ngũ quân ta còn nhiều người tài
Dày đạp chông gai mở lối tương lai.
Núi sông đất Việt tăng vẻ huy hoàng
Oai thế Nam quốc lừng xa bốn phương.
Cố tiến! Dồn bước! Vùng lên!
Ta hăng hái trải sang nghìn trùng
Đoàn ngựa chiến ta băng đường rừng.
Đồi ruộng băng qua
Gò nổng xông pha, nào kể bao xa
Ta cương quyết phòng thủ quê hương
Giữ gìn thanh danh
Tinh thần thượng võ luôn tươi sáng
Ngàn thu của người Việt Nam.
(Nguyễn Minh Triết, Kỵ binh Việt Nam)
Nhạc sĩ Lê Yên tham gia kháng chiến chống Pháp, trong thời kỳ đầu ông sáng tác bài hát khắc họa hình ảnh những kỵ binh anh dũng với nhịp điệu tươi vui, hùng tráng:
Ngựa phi ngựa phi đường xa
Tiến trên đường cát trắng trắng xóa
Tiến trên đường nắng chói chói lóa
Cánh đồng lúa in sát chân trời mây mây xanh lam.
Ngựa phi ngựa phi vượt lên
Tiến lên đường chiến đấu cố gắng
Hát lên lời “Quyết chiến! Quyết thắng!”
Giành cơm áo xây đắp cho tự do vững bền.
Ghìm từ từ ngọn đồi dốc chiều từ từ
Suối chân đèo nước chảy lừ lừ
Cờ tung gió bay vượt lên phất phới.
Đồi chập chùng sườn đồi vó ngựa ngập ngừng
Tiến trên đường thoáng rộng tưng bừng
Đàn chim trắng đang tự do vẫy vùng.
Đèo cao ta mau vượt phăng phăng
Qua núi rừng băng băng
Có sá chi suối sâu đèo cao
Giật cương ta cho ngựa ta phi
Ta cho ngựa ta lao
Lao mình trong nắng mưa dãi dầu.
Giật cương nào phi thật mau
Quyết phen này chí khí chiến đấu
Thắng quân thù cố chấp khát máu
Đền nợ nước
Xây đắp cho ngày mai thêm vinh quang.
Vượt lên đi, vượt gian lao
Vượt lên đập tan mọi mưu mô
Vượt gian lao vượt lên đi
Dựng xây hòa bình ngàn muôn năm.
(Lê Yên, Kỵ binh Việt Nam, 1945)
Nhạc sĩ Văn Cao từng mơ ước rằng trong tương lai ta sẽ có hải quân và không quân. Niềm mơ ước đó thúc giục nhạc sĩ hình dung hai binh chủng cũng oai hùng trong trí tưởng của mình. Đây là hình ảnh của chiến sĩ hải quân:
- 1. Toán chiến sĩ hải quân ra khơi hôm nay
Bờ nước Nam gió khơi nồng máu say
Ra đi không vương thê nhi
Miền Bắc núi tuyết rét mướt
Quen vui trong muôn phân ly
Sống trên ngàn trùng sóng.
Thân phơi trên Nam Băng Dương
Nước xanh hồn Thái Bình Dương.
ÐK:Ra khơi sóng vang dạt dào
Mênh mông sóng va thân tàu
Nghe âm vang ù ù át tiếng máy rầm rầm
Quân ca theo trầm trầm, tàu nhấp nhô.
Mờ xa mây núi dần xa mây núi
Ði không quên bến bờ chờ.
Ra đi trùng dương bát ngát
Ngày về Tổ quốc ghi công.
Hướng tới ánh hải đăng
Soi trong đêm sương
Ðoàn chúng ta chí tang bồng bốn phương
Thi gan trong cơn phong ba
Tàu thét khói lướt gió tiến
Khi trăng trên boong in phơi
Giấc mơ người ngàn ngàn bến
Xông pha chung quên đau thương
Với gia đình lớn trùng dương.
(trở lại ÐK)
3. Quyết chiến thắng
Thủy binh ngăn quân xâm lăng
Hồn Yết Kiêu, máu sông Ðằng nhớ chăng?
Say men năm châu tha phương
Ðời khát máu, khát gió mới
Tay tung bao thây yêu thương
Xuống chôn vùi mồ cá!
Hy sinh sao nêu cao gương
Nước Nam miền Thái Bình Dương.
(trở lại ÐK)
(Văn Cao, Chiến sĩ Hải quân, 1945)
Và đây là hình ảnh chiến sĩ không quân tung hoành vượt trên mây xanh với ước nguyện quyết chiến để bảo vệ bờ cõi. Dù lực lượng hồi ấy còn non trẻ, chưa thể hình thành binh chủng không quân nhưng bài hát đem lại niềm tự hào cho các chiến binh cầm súng để giành lại độc lập cho nước nhà:
Giờ từng đoàn người vượt qua biên giới
Quyết chiến đấu
Ðã chiếm chiến công ngang trời
Giờ từng đoàn người vượt qua biên giới
Quyết chiến thắng
Ði không lo gì xác rơi.
Lúc đất nước muốn
Bao người con thân yêu ra đi
Hối tiếc tấm thân làm chi
Giờ thề một lòng vượt trên lưng gió
Quyết chiến thắng
Nhớ lấy phút giây từ ly.
Ta là đàn chim bay trên cao xanh
Khi nhìn qua khói những kinh thành xa
Ðôi cánh tung hoành vượt trên mây xanh
Ta là tinh cầu bay trong đêm trăng.
Ðây đó hồn nước ơi!
Không quân Việt Nam lướt trên ngàn mây gió
U u u u u u…
Ôi phi công danh tiếng muôn đời
Nhìn xa phi trường Việt Nam
Không quân ra đi cánh bay rợp trời.
U u u u u u…
Xa giang sơn ngắm nhìn về khắp nơi.
Đàn chim dù bay ngàn phương cũng về
Ðể rồi ngày ngày sống hòa nhịp đời
Cùng ngàn kiếp chim
Đoàn ta càng đi càng xa
Quyết khi về đem lại đây
Chiến công dù thân mồ quên lấp chìm.
(Văn Cao, Không quân Việt Nam)
Cùng với bài quốc ca, các bài hát Lục quân Việt Nam của Văn Giảng, Chiến sĩ Hải quân và Không quân Việt Nam của nhạc sĩ Văn Cao sau này cũng đã trở thành bài hát chính thức của các binh chủng của quân đội miền Nam.
oOo
Nhìn lại ca nhạc trong thời gian chiến tranh, chúng ta nghe phần lớn những bài hát bày tỏ tâm trạng đau buồn của người dân trải qua những thảm cảnh lâu dài, điều đó là tình cảm tất yếu không tránh khỏi. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn mãi những bài hát tự hào về lịch sử, về lớp thanh niên yêu nước sẵn sàng lên đường chống giặc ngoại xâm trong kháng chiến chống Pháp, trong bảo vệ lãnh thổ thiêng liêng của đất nước. Đó là những âm điệu hào hùng luôn gây niềm phấn chấn cho một dân tộc trải qua những cuộc chiến dằng dai khiến đất nước điêu linh. Những bài hùng ca luôn là niềm tin yêu mãnh liệt trong cuộc sống của bao thế hệ thanh niên trót sinh ra trong chiến tranh, đóng góp xứng đáng vào di sản âm nhạc của đất nước ta.
LỜI KẾT
Âm nhạc là tiếng kêu của con người, đôi khi là bản phác thảo của số phận con người. Sức truyền cảm của những giai điệu có thể là lực hấp dẫn cuốn hút những trái tim để rồi lưu giữ trong tâm hồn mỗi người. Nó có một vị trí quan trọng trong đời sống tình cảm của con người, một nhu cầu thực thụ trong đời sống tinh thần của một cá nhân, một xã hội, một cộng đồng. Con người được giao cảm với thế giới âm nhạc qua những giai điệu bài hát có thể gợi lên những niềm vui, nỗi buồn, những nhịp đập của hoan ca hay bi ca trong trái tim chúng ta. Âm nhạc cho ta biết rung động trước cái đẹp của thiên nhiên, của tình ái, của cuộc sống đời thường hay thế giới mộng tưởng. Thế giới âm nhạc với cung bậc âm thanh là đôi cánh diệu kỳ nâng tâm hồn con người bay lên cao. Âm nhạc đủ sức làm lòng người buồn bã nhưng cũng đủ sức làm phấn khởi tinh thần của nhiều thế hệ. Âm nhạc trung thành với cuộc sống thực tại nhưng đôi khi cũng từ thực tại bay bổng thành những giấc mơ tươi đẹp về cuộc sống. Người nhạc sĩ hát cho chính mình, cho bạn bè, cho lứa đôi, cho quê hương, cho thân phận. Đó là lời ru buồn bã của người mẹ trong đêm khuya, là tiếng reo vui của con suối trên bước đường giang hồ, là tiếng gầm thét của thác nguồn vang dội vào vách núi, là màu mây trắng lững lờ trên bầu trời xanh lơ của quê hương, là tiếng rì rào của ruộng lúa xanh um bên đường, là nhịp chèo khoan thai trên dòng sông lặng lờ trong một chiều buồn, là tiếng buồn nỉ non khi người tình xa vắng, là tiếng gào thét làm bùng lên ngọn lửa đấu tranh trong lòng người nhiệt thành và say mê trong trái tim của những chàng trai thế hệ… Tất cả âm thanh đó có thể tìm thấy trong các bài hát của chúng ta.
Âm nhạc của giai đoạn vừa qua cho ta hình dung được cảnh sắc thiên nhiên, cuộc sống trên quê hương Việt Nam, cho ta hiểu được thế giới tâm hồn của người Việt qua biểu hiện tác phẩm của người nghệ sĩ được bay bổng tự do trong niềm sáng tạo. Từ những trang sách trên đây, ta có thể nhận ra được một phác họa tổng quan về một giai đoạn lịch sử âm nhạc của Việt Nam. Thời kỳ đó được phát triển dựa trên những tính chất thiết yếu và được thể hiện như thế nào.
Trước hết, nghệ thuật nói chung và âm nhạc nói riêng ở đây đều có tính liên tục lịch sử. Những giá trị nghệ thuật cận đại có từ trước đều được chúng ta bảo lưu, kế thừa và phát triển. Mọi khuynh hướng nghệ thuật âm nhạc của bao thế hệ cha anh đều được đón nhận, gìn giữ với tình cảm trân trọng. Không hề có một sự đứt gãy, một sự phủ nhận quá khứ nào. Các tác giả được quần chúng yêu thích bao giờ cũng được ghi nhớ với những giá trị tinh thần họ để lại cho đời. Những giá trị đó như là nền tảng để những thế hệ sau tiếp tục bồi đắp, phát triển nguồn mỹ cảm; đồng thời với tinh thần khai phóng, họ dễ dàng tiếp nhận những trào lưu tư tưởng và nghệ thuật mới lạ để làm giàu cho tinh thần, miễn là phù hợp với đạo lý truyền thống của dân tộc. Chính nhờ vậy mà người nghệ sĩ có thể tạo một thế giới âm nhạc muôn màu muôn vẻ với những phong cách riêng, cá tính sáng tạo riêng để làm giàu có, phong phú và đa dạng cho sáng tạo và sinh hoạt âm nhạc chúng ta. Tác phẩm của họ có thể mang màu sắc dân gian hay hiện đại, lãng mạn cách mạng hay lãng mạn trữ tình, chiến đấu hay phản chiến, hiện thực hay viễn mơ… tùy theo sở thích, sở trường, tâm lý cá nhân. Nhưng dù đứng bên này hay bên kia chiến tuyến, họ đều sáng tác theo tình cảm thực của chính trái tim họ…
Tại miền Nam, âm nhạc chúng ta bàn đến ở đây còn mang tính nhân bản, có nghĩa lấy con người làm cứu cánh. Với nguồn ảnh hưởng của triết thuyết mới được du nhập từ phương Tây, người nhạc sĩ luôn nhìn tha nhân như một hữu thể hiện sinh, vì vậy con người ở đây là con người của cá nhân có số phận, con người biết thương yêu, biết đau buồn hay hạnh phúc được thể hiện bằng những giai điệu rung lên tự trái tim mình. Âm nhạc như thế phục vụ cho con người, với tâm tình biết hiến dâng cho đời của người nghệ sĩ.
Âm nhạc ấy mang rõ rệt nhất tính hiện thực. Họ là chứng nhân thời đại đáng tin cậy. Từ đó họ nhận ra hoàn cảnh đất nước bị chia cắt, họ chia sẻ với biết bao cảm xúc của người trong cuộc. Người ra đi từ miền Bắc mang nỗi buồn phân ly, từ đó vọng lên những giai điệu buồn thương, tiếc nhớ về một quãng đời đã qua nơi cố hương cùng với biết bao kỷ niệm êm đềm một thời quá vãng. Họ luôn nhớ về mảnh đất xưa, nơi chôn nhau cắt rốn hoặc trải qua những đoạn đời thơ mộng. Song khi cảm xúc nguôi ngoai họ sẽ hòa nhập với cuộc sống trên quê hương mới sau khi cuộc chiến đi qua. Quê hương sẽ không còn cảnh điêu tàn vì khói lửa, mọi người bên nhau trọn niềm tin yêu, chung sức xây dựng cuộc sống mới trong khung cảnh thái hòa của đất nước. Họ ca ngợi quê hương tươi đẹp qua những giai điệu tươi vui, rộn rã khi được đi qua mọi miền đất nước. Họ ca ngợi tình yêu qua lời ca vọng lên từ cõi lòng sâu kín khi được sống cuộc đời ấm êm. Mọi sắc thái tình cảm được gieo trên những cung bậc yêu thương bất tận.
Nhưng rồi không lâu sau đó người Việt lại rơi vào một thảm cảnh mới, tai ương lại đổ lên đầu họ. Bao khổ đau lại chất chồng vì chiến tranh lại trở về, khốc liệt hơn, bi thảm hơn, ai oán hơn. Bao con người ngã xuống trên quê hương, bao dòng máu đỏ trôi thành sông, bao xương trắng chất thành núi. Tiếng lòng thổn thức, trầm uất, đau đớn dài tận thiên thu vang lên dưới bao góc trời khói lửa tang thương được nhiều nhạc sĩ tài hoa thể hiện trọn vẹn trong nhiều bài ca chân thật của họ. Ta tìm thấy họ trong hình ảnh những chàng trai của thế hệ sinh ra trong chiến tranh bị cuốn vào những trận chiến đấu khốc liệt. Ở đây ta không nghe thấy lời ca mang âm hưởng của hận thù tàn bạo, của căm hờn sục sôi mà là tiếng lòng của những chàng trai phải xếp bút nghiên, rời quê nhà đi vào cuộc chiến Đôi khi hoàn cảnh chiến tranh kéo dài trên đất nước khiến tâm hồn họ chùng xuống. Những trận chiến hung tàn, khốc liệt làm buồn lòng họ, những lúc đó những giai điệu phản chiến vang lên. Họ ước mong sao cho hết chiến tranh, hết cảnh điêu tàn, họ sẽ giã từ vũ khí, trả nợ tang bồng, mong có được ngày hòa bình để về lại quê xưa sống cuộc đời ấm êm bên người thân và gia đình.
Bên cạnh những dòng nhạc đó, ta còn thấy bao lớp trẻ đem sức mình đi xây dựng quê hương từ trong điêu tàn vì lửa đạn. Họ cất cao tiếng hát thanh xuân với niềm tin rực sáng, họ đến với đồng bào với cả nhiệt tình để xây một mái tranh quê, một giếng nước cho làng xóm, sửa lại lớp học xiêu vẹo cho đàn em thơ đến trường… Đó là thành quả của công tác xã hội mà người thanh niên tự đặt ra cho mình, ở đó luôn vang lên tiếng hát tập thể, của cộng đồng những người du ca biết yêu quê hương. Âm nhạc như thế đâu chỉ là tiếng lòng buồn bã của cảnh tang thương, của chết chóc mà còn là niềm vui rộn rã lan tỏa trong lòng thế hệ qua những hành khúc tươi sáng, yêu đời mà họ viết nên từ trong cuộc sống trước mắt.
Âm nhạc còn có mặt trên mọi nẻo đường, trong các sinh hoạt tập thể, cộng đồng đem lại sinh khí cho cuộc sống. Ở đó các lứa tuổi từ thiếu niên đến thanh niên cùng nhau được học kỹ năng sống trong các hội đoàn, ở đó họ không ngừng cất lên tiếng hát vui tươi, sinh động. Những bài ca rộn rã như thúc giục mọi trái tim biết yêu cuộc đời, yêu quê hương đất nước. Đó còn là những bài sử ca oai hùng nói lên niềm tự hào về lịch sử dân tộc, những tấm gương anh hùng qua các thời đại luôn là bài giáo dục sâu sắc cho bao thế hệ thanh niên.
Những nhạc sĩ của nền âm nhạc chúng ta có được điều kiện để viết nên những giai điệu từ những rung động chân thành của con tim, của cảm xúc dâng trào trước những đề tài không hạn chế. Và đề tài muôn thuở của người nghệ sĩ chính là tình yêu đôi lứa, một nguồn cảm xúc bất tận. Ở đó ta tìm thấy những tình cảm say đắm của yêu thương, những niềm vui của tình yêu trọn vẹn hay những nỗi buồn của tình yêu dang dở. Mọi sắc thái của tình yêu được bày tỏ trọn vẹn của biết bao thế hệ nhạc sĩ đã làm cho nền âm nhạc chúng ta phong phú và đa dạng. Và như thế ta có một nền âm nhạc với đông đảo các nhạc sĩ sáng tác với một khối lượng những bài tình ca đồ sộ lên đến hàng chục ngàn bài hát. Bên cạnh đó có biết bao ban nhạc, nhóm nhac với nhiều nhạc công và ca sĩ nhiều thế hệ liên tục lớp này đến lớp khác mang lại lời ca, tiếng hát làm đẹp cuộc sống trong suốt hai mươi năm dài chiến tranh trên dải đất đầy thương mến của chúng ta.
Cùng với các bộ môn nghệ thuật khác, âm nhạc đã giữ một vai trò lớn trong đời sống tinh thần của người dân Việt và đã để lại cho các thế hệ sau một di sản có giá trị trong lịch sử nghệ thuật văn hóa của dân tộc ta.
– HẾT-
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- SÁCH:
– Viện Sử học, Việt Nam, những sự kiện 1945-1975, hai tập, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1975-1976.
– Lưu Văn Lợi – Nguyễn Hồng Thạch, Pháp tái chiếm Đông Dương & chiến tranh lạnh, NXB Công An Nhân Dân, Hà Nội, 2002.
– Mai Văn Bộ, Từ Genève đến Paris, NXB Trẻ, TP.HCM, 2002.
– Nguyễn Hữu Đức, Việt Nam – những cuộc chiến chống xâm lăng trong lịch sử, NXB Quân Đội Nhân Dân, Hà Nội, 2001.
– Giôdep A. Amtơ, Lời phán quyết về Việt Nam, NXB Quân Đội Nhân Dân, Hà Nội, 1985.
– Neil Sheehan, Sự lừa dối hào nhoáng, NXB Công An Nhân Dân, Hà Nội, 2003.
– Nhiều tác giả, Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh thế kỷ 20, những vấn đề lịch sử – văn hóa, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.
– Nguyễn Quang Lê, Từ lịch sử Việt Nam nhìn ra thế giới, NXB Văn Hóa-Thông Tin, Hà Nội, 2001.
– Nhiều tác giả, Việt Nam – cuộc chiến không quên, NXB Quân Đội Nhân Dân, Hà Nội, 2001.
– Trần Thái Bình, Tìm hiểu lịch sử Việt Nam, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 2001.
– Hoành Linh Đỗ Mậu, Tâm sự tướng lưu vong, NXB Công An Nhân Dân, Hà Nội, 1995.
– Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng (chủ biên), Địa chí văn hóa TP. Hồ Chí Minh, bốn tập, NXB TP. Hồ Chí Minh, 1998.
– Nguyễn Văn Tuấn, Chất độc da cam, dioxin & hệ quả, NXB Trẻ, TP.HCM, 2004.
– Lý Chánh Trung, Đối diện với chiến tranh, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.
– Hồ Hữu Nhựt, Lịch sử giáo dục Sài Gòn – TP Hồ Chí Minh (1698 – 1998), NXB Trẻ, TP.HCM, 1999.
– Nhiều tác giả, Lược sử Đoàn & phong trào thanh niên TP. Hồ Chí Minh (1954-1975), NXB Trẻ, TP.HCM, 2001.
– Thành Đoàn Huế, Những sự kiện lịch sử trong phong trào đấu tranh đô thị của thanh niên sinh viên học sinh Huế (1954-1975), Đoàn TNCS Hồ Chí Minh TP Huế xuất bản, Huế, 1989.
– Nguyễn Văn Lục, Hai mươi năm miền Nam 1955-1975, NXB Tiếng Quê Hương, Hoa Kỳ, 2010.
– Trần Hữu Tá, Nhìn lại một chặng đường văn học, NXB TP Hồ Chí Minh, 2000.
– Nhiều tác giả, Theo nhịp khúc lên đàng, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.
– Nhiều tác giả, Chúng ta đã đứng dậy, tập 2 (1969-1975), NXB Trẻ, TP.HCM, 2014.
– Nhiều tác giả, Nhân sĩ-trí thức Sài Gòn-Gia Định đồng hành cùng dân tộc (giai đoạn 1954-1975), 2 tập, UBMTTQ TP.HCM xb, 2013.
– Huỳnh Văn Tiểng, Bùi Đức Tịnh, Hoàng Mai Luu & các ca khúc trong phong trào âm nhạc cách mạng, NXB Trẻ, TP.HCM, 2002.
– Huỳnh Văn Tiểng, Xếp bút nghiên lên đàng, NXB Trẻ, TP.HCM, 2002.
– Nhiều tác giả, Từ xếp bút nghiên lên đàng đến xuống đường dậy mà đi, NXB Trẻ, 2010.
– Huỳnh Ngọc Trảng, Cao Tự Thanh, Sưu tập về Nguyễn Thái Bình, Sở Văn hóa-thông tin Long An xuất bản, 1984.
– Huỳnh Văn Tòng, Lịch sử báo chí Việt Nam, NXB Trí Đăng, Sài Gòn, 1973.
– Lê Văn Nuôi, Sài Gòn, dậy mà đi (ký), NXB Trẻ & báo Tuổi Trẻ, TP.HCM, 2000.
– Lê Thanh Văn, Thỏ chống hùm, NXB Trẻ, TP.HCM, 1997.
– Võ Quê, Lửa đường phố, bản thảo, 2002.
– Lữ Phương, Cuộc xâm lăng về văn hóa và tư tưởng của đế quốc Mỹ tại miền Nam Việt Nam, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1981.
– Nhiều tác giả, Những tên biệt kích của chủ nghĩa thực dân mới trên mặt trận văn hóa- tư tưởng, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1980.
– Phong Hiền, Chủ nghĩa thực dân mới kiểu Mỹ ở miền Nam Việt Nam, NXB Thông Tin Lý Luận, Hà Nội, 1984.
– Tú Ngọc, Nguyễn Thị Nhung, Vũ Tự Lân, Nguyễn Ngọc Oánh, Thái Phiên, Âm nhạc mới Việt Nam – tiến trình và thành tựu, Viện Âm nhạc, Hà Nội, 2000.
– V.A. Vakh’ramêep, Lý thuyết âm nhạc cơ bản, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1982.
– Nguyễn Thị Nhung, Hình thức âm nhạc, NXB Giáo Dục, Hà Nội, 1997.
– Tống Ngọc Hạp, Danh từ âm nhạc, NXB Minh Tân, Paris, 1954.
– Nhiều tác giả, Almanach – những nền văn minh thế giới, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 1999.
– Đỗ Huy, Mỹ học- khoa học về các quan hệ thẩm mỹ, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 2001.
– Nguyễn Hào Hải, Một số học thuyết triết học phương Tây hiện đại, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 2001.
– Trần Thiện Đạo, Chủ nghĩa hiện sinh và thuyết cấu trúc, NXB Văn Học, Hà Nội, 2001.
– Huỳnh Như Phương, Những nguồn cảm hứng trong văn học, NXB Văn Nghệ, TP.HCM, 2008.
– Trần Thái Đỉnh, Triết học hiện sinh, NXB Văn Học, Hà Nội, 2005.
– Nguyễn Tiến Dũng, Chủ nghĩa hiện sinh: lịch sử, sự hiện diện ở Việt Nam, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2006.
– Phạm Minh Lăng, S. Freud & tâm phân học, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 2000.
– Dương Viết Á, Ca từ trong âm nhạc Việt Nam, Viện Âm nhạc, Hà Nội, 2000.
– Nhiều tác giả, Về đặc trưng của nội dung âm nhạc, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1985.
– Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Nhà văn Việt Nam (1945- 1975), tập 2, NXB Đại Học & THCN, Hà Nội, 1983.
– Nguyễn Vy Khanh, Văn học miền Nam 1954-1975, Nguyễn Publishings, Toronto, 2016.
– Phan Cự Đệ, Văn học lãng mạn Việt Nam (1930-1945), NXB Văn Học, 2002.
– Đỗ Đức Dục, Chủ nghĩa hiện thực phê phán trong văn học phương Tây, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1981.
– Hoàng Ngọc Tuấn, Văn học hiện đại và hậu hiện đại qua thực tiễn sáng tác và góc nhìn lý thuyết, NXB Văn Nghệ, 2002.
– Hoài Thanh, Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, 1942.
– Hoàng Tố Mai (chủ biên), Di sản văn học lãng mạn – những cách đọc khác, NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2017.
– Trần Mai Châu, Thơ Pháp thế kỷ XIX, NXB Trẻ, TP.HCM, 2003.
– Ramon Guthrie, George E. Diller, French literature and thought since the revolution, Harcourt, Brace Company Inc., USA, 1942.
– Paul Foulquié, L’existentialisme, Presses Universitaires de France, 1947.
– Encyclopédie de la Pléiade, Histoire des littératures II, Bruges, 1956.
– Claude Rostand, La musique allemande, NXB PUF, Paris, 1967.
– Kurt Pahlen, La grande aventure de la musique, bản dịch tiếng Pháp của Annie Mesritz, Collection Marabout, 1947.
– Nhiều tác giả, Văn Cao, cuộc đời và tác phẩm, NXB Văn Học, 1998.
– Nguyễn Trọng Văn, Phạm Duy đã chết như thế nào, Văn Mới xuất bản, Sài Gòn, 1971.
– Nhiều tác giả, Tiếng hát những người đi tới, NXB Trẻ, báo Thanh Niên, báo Tuổi Trẻ hợp tác xuất bản, TP.HCM, 1993.
– Nhiều tác giả, Tuyển tập thơ nhạc họa Việt, NXB Trẻ, TP.HCM, 1998.
– Nhiều tác giả, Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên và những ngày đầu của tân nhạc Việt Nam, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.
– Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Nhạc sĩ Việt Nam, Hội NSVN xb, Hà Nội, 2007.
– Nhiều tác giả, Tiếng hát Việt Nam (1930-1963), NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1975.
– Nhiều tác giả, 50 năm miền Nam ca hát, NXB Văn Nghệ & Hội Âm nhạc TP.HCM, 1996.
– Nhiều tác giả, Hát cho đồng bào tôi nghe, Hội Sinh viên sáng tác, Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, 1970.
– Nhiều tác giả, Đồng bào ta cùng hát, Hội Sinh viên sáng tác, Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, 1971.
– Tôn Thất Lập – Nguyễn Phú Yên, Tiếng ca giữ nước, Hội Sinh viên sáng tác, Tổng hội Sinh viên Huế, 1970.
– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn – Rơi lệ ru người, NXB Phụ Nữ, Hà Nội, 2001.
– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn cát bụi lộng lẫy, NXB Thuận Hóa – Tạp chí Sông Hương, Huế, 2001.
– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn một người thơ ca một cõi đi về, NXB Âm Nhạc, Hà Nội, 2001.
– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn – cuộc đời âm nhạc thơ & suy tưởng, NXB Văn Nghệ TP.HCM, 2001.
– John C. Schaper, Trịnh Công Sơn Bob Dylan – như trăng và nguyệt?, NXB Trẻ, TP.HCM, 2012.
– Trịnh Công Sơn, Tuyển tập những bài ca không năm tháng, NXB Âm Nhạc, Hà Nội, 1995.
– Trần Văn Khê, Hồi ký, năm tập, NXB Trẻ, TP.HCM, 2001.
– Trần Văn Khê, Trần Văn Khê & âm nhạc dân tộc, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.
– Trần Văn Khê, Văn hóa với âm nhạc dân tộc, NXB Thanh Niên, Hà Nội, 2000.
– Trần Văn Khê, Tính dân tộc trong âm nhạc Phạm Duy & Tình bạn Duy-Khê, Phương Nam Book, TP.HCM, 2013.
– Phạm Duy, Tân nhạc Việt Nam thuở ban đầu, NXB Trẻ, TP.HCM, 2006.
– Phạm Duy, Kỷ vật chúng ta, Gìn Vàng Giữ Ngọc, Sài Gòn, 1971.
– Nhiều tác giả, Tưởng nhớ nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ, NXB Văn Học, 2010.
– Jason Gibbs, Rock Hà Nội & Rumba Cửu Long, NXB Tri Thức, 2008.
– Trương Quang Lục, Ca khúc vượt thời gian, tập 1&2, NXB Trẻ, TP.HCM, 2003.
– Nhiều tác giả, Tuyển tập 100 ca khúc tiền chiến, NXB Trẻ, TP.HCM, 2001.
– Đỗ Kim Bảng tuyển chọn, Nhạc tiền chiến, NXB Kẻ Sĩ, Sài Gòn, 1970.
– Tập nhạc Lưu Hữu Phước, Thành Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh, 1976
– Trần Văn Bùi, Nhạc hồng, 20 bài hát dành cho thiếu nhi & học đường, Hướng Dương xuất bản, Sài Gòn, 1972.
– Nhiều tác giả, Sử ca Việt Nam, NXB Thanh Niên, TP.HCM, 2008.
– Hoàng Trọng, Một đời còn lại (tuyển tập ca khúc gồm 116 bài), bản vi tính do nhạc sĩ Hoàng Nhạc Đô, con trai đầu của nhạc sĩ Hoàng Trọng, chép lại và lưu giữ, 2005.
– Nhiều tác giả, Tuyển tập 101 ca khúc tiền chiến và lãng mạn, NXB Văn Hóa Thông Tin, TP.HCM, 2005.
– Thiếu nhi ca, tuyển nhạc dành cho thiếu nhi, NXB Khai Hóa, Sài Gòn, 1971.
– Hát từ đất mẹ, Văn Nghệ Quân Đội xb, Sài Gòn, 1969.
– Phạm Thế Mỹ, Trái tim Việt Nam, Đối Diện xb, Sài Gòn, 1971.
– Ta đi trên dòng lịch sử, tập 3 Phong trào Du ca Việt Nam xb, Sài Gòn, 1971.
– Hát cho những người sống sót, 12 nhạc sĩ du ca Việt Nam, Bút Nhạc xb, Sài Gòn, 1973.
– Khi mùa dứt chiến chinh, Đoàn Du ca Đà Nẵng ấn hành, 1973.
– 14 khuôn mặt Du ca Việt Nam, Hiện Đại xb, Sài Gòn, 1973.
– Anh Việt Thu, Đường chúng ta đi, Kẻ Sĩ xb, Sài Gòn, 1972.
– Những ca khúc một thời vang bóng, 1930-1950, NXB Hiện Đại, Sài Gòn, 1970.
– Lê Hữu, Âm nhạc của một thời, Tủ sách T.Vấn & Bạn hữu, ấn bản điện tử, 2017.
– Lê Thiên Minh Khoa, 9 thập kỷ ca khúc tân nhạc Việt Nam, NXB Hội Nhà Văn, 2019.
– Phan Trang Hy, Phạm Duy và lời ca lắng đọng, NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2021.
- BÁO CHÍ:
– Một số tạp chí ở miền Nam trước năm 1975:
Sáng Tạo, Thế Kỷ Hai Mươi, Văn, Văn Nghệ, Văn Học, Phổ Thông, Thời Nay, Bách Khoa, Đối Diện, Đứng Dậy, Tin Văn, Việt, Hành Trình, Trình Bầy …
– Một số nhật báo và tạp chí trong nước sau năm 1975:
Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Chủ Nhật, Thanh Niên, Văn Hóa & Thể Thao, Sông Hương, Kiến Thức Ngày Nay, Văn Học, Âm Nhạc, Nghiên Cứu Văn Hóa Nghệ Thuật…
– Bửu Nam, Trò chuyện với Trần Đình Sử…, tạp chí Sông Hương số 156, tháng 2-2002.
– Trần Đình Sử, Thơ mới và sự đổi mới thi pháp thơ trữ tình tiếng Việt, tạp chí Văn Học, số 6, tháng 11&12 -1993.
– Lê Huy Trâm, Ông Ninh – một hiện tượng văn hóa dân gian, tạp chí Văn Học, số 8, tháng 8 -1994.
– Vũ Tự Lân, Văn Cao – từ ca khúc lãng mạn đến ca khúc cách mạng, tạp chí Nghiên Cứu Văn Hóa Nghệ Thuật, số 6 (114), 1993.
– Jason Gibbs, Reform and tradition in early vietnamese popular song, www.vmdb.com.
– Jason Gibbs, The origins of vietnamese popular songs.
– Jason Gibbs, Nhạc tiền chiến: khởi đầu của ca khúc phổ thông Việt Nam, Nguyễn Trương Quý dịch, talawas, 3-2006.
– Eric Henry (University of North Carolina), Tan nhac: Notes toward a social history of vietnamese music in 20th century, Michigan Quartely Review, winter 2005, pp 135-147, www.umich.edu/~mqr/winter05.htm.
– Eric Henry, Phạm Duy và lịch sử Việt Nam hiện đại, Phố Tịnh dịch, Southeast Rewiew of Asian Studies 27, 2005, www.talawas.org, 22-11-2005.
– Trần Hữu Thục, Đi vào thế giới ca từ Trịnh Công Sơn,
– Trần Hữu Thục, Tính chất hiện thực trong nhạc kháng chiến của Phạm Duy, http://phamduy.com/vi/am-nhac/chu-de/khang-chien-ca/5248
– Lê Trương, Phong trào Tâm ca (1965), talawas, 20-10-2004.
– Lê Trương, Phân tích các phong trào văn nghệ tranh đấu tại miền Nam từ 1965 đến 1969, talawas,
- CD-ROM:
– Encylopédie Hachette multimédia1999
– Encarta encyclopedia 2002
- CD, VCD, DVD:
– Nhiều đĩa nhạc của các hãng băng đĩa trong nước và hải ngoại.
- WEBSITE:
– http://www.google.com – http://www.vi.wikipedia.org
– http://www.panvietnam.com – http://www.hoatieu.com
– http://www.encarta.msn.com – http://www.vietnamwar.net
– http://www.ac-rouen.fr/pedagogie/equipes/lettres/
– http://www.poetes.com – http://www.netcenter-vn.net
– http://www.vdc.vn – http://www.hue.vnn.vn
– http://www.giaidieu.net – http://www.vnet.org/suoinguon
– http://www.vnexpress.net – http://www.dongtay.com
– http://www.saigoncd.com – http://www.saigonmusic.net
– http://www.vietmusic.net – http://www.music.netnam.vn
– http://www.ingeb.org
– http://www.vietmusic.com/kickass.at/vietlyrics
– http://www.freevn.org/ – http://www.dactrung.com
– http: www.yeunhacvang.com – http: www.nghenhacvang.net
– http://www.vietnhac.org – http://dongnhacxua.com
– http://www.vietfun.com – http://www.phamduymusic.com
– http://www.freekaraoke.com – http://www.duongdemui.com
– http://www.tlnet.com.vn/music/nhacvn
– http://perso.club-internet.fr/nmchau/
– http://membres.lycos.fr/
– http://vtnhac.phapviet.com/tinhca/nhacaudio
– http://www.honque.com/phongvan/
– http://www.vietglobal.net
– http://www.allaboutlyrics.com
– http://phieudu.servequake.com/vietlyric/
– http://tapnhac.virtualave.net/cgi-bin/ubb/
– http://www.ngayhomqua.info – http://cwt.trannam.info
– http://www.cinet.vnnews.com – http://www.viet-e.com
– http://www.nhuhoa.virtualave.net
– http://www.digital-info/luanhoan/
– http://www.tapnhac.net/nhacsi
– http://www.vietatreasure.phapviet.com
– http://vhvn.com/music/hqb-viscii.html
– http://home.wanadoo.nl/nhac.duca
– http://www.vannghe.net
– http://www.thingsasian.com/goto-article
– http://www.suutap.com – http://www.vmdb.com
– http://www.amnhac.dongtay.com
– http://www.viettreasure.com/amnhac/tinhca
– http://www.lyricsearch.net – http://www.lyrics.astraweb.com
– http://www.lyrics.blueaudio.com/artists
– http://www.vietlyrics.com
– http://www.audiomusic.info/lyrics – http://vn-style.com/vim
– http://www.vietmedia.com/music
– http://www.vncentral.com/lyrics
– http://www.ksvn.com – http://www.evietonline.com/nhac
– http://www.lyricenter.com – https://dongnhacvang.com/
– https://chiasenhac.vn/ – https://www.nhaccuatui.com/
– https://mp3.zing.vn/ – https://www.dongnhacxua.com/
– https://lyric.tkaraoke.com/ – http://www.mediafire.com/
– http://amnhacmiennam.blogspot.com
MỤC LỤC TẬP 1
* LỜI NGỎ trang … 3
CHƯƠNG I. BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA MIỀN NAM
GIAI ĐOẠN 1954-1975 … 6
- Những diễn biến trước ngày chia cắt đất nước.
- Tình hình chính trị ở miền Nam.
- Chế độ Đệ nhất Cộng hòa.
- Chế độ Đệ nhị Cộng hòa.
CHƯƠNG II. ĐỜI SỐNG VĂN hóa – văn nghệ
Ở MIỀN NAM … 19
- Vài nét về giáo dục.
- Về hoạt động văn nghệ và âm nhạc.
- Báo chí văn nghệ.
- Hoạt động biểu diễn âm nhạc.
- a) Các lò đào tạo của các nhạc sĩ.
- b) Các nhóm nhạc và ban nhạc.
- Về hoạt động sáng tác âm nhạc.
CHƯƠNG iii. TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở
PHƯƠNG TÂY VÀ Ở VIỆT NAM … 40
- TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở
PHƯƠNG TÂY.
- Văn chương lãng mạn.
- Khái quát.
- Định nghĩa.
- Những chủ đề chính.
- a) Sự khẳng định và thăng hoa cái tôi.
- b) Nỗi buồn lãng mạn.
- c) Tình yêu thiên nhiên.
- d) Sự hoài niệm quá khứ.
- e) Thế giới đường xa xứ lạ.
- g) Sự hư ảo, quái dị, siêu nhiên.
- h) Sự siêu phàm.
- i) Sự dấn thân.
- k) Đêm tối.
- Hội họa lãng mạn.
III. Âm nhạc lãng mạn.
- TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở
VIỆT NAM.
- Khái quát.
- Văn chương lãng mạn.
III. Hội họa lãng mạn.
- Âm nhạc lãng mạn.
- Sơ lược về sự ra đời của nền tân nhạc Việt Nam.
– Nhóm Myosotis.
– Nhóm Tricéa.
– Nhóm Phạm Đăng Hinh.
– Nhóm Đồng Vọng.
– Nhóm Nam Định.
– Nhóm Tổng hội Sinh viên.
- Xuất phát điểm của dòng ca khúc lãng mạn.
- Nội dung, chủ đề của dòng ca khúc lãng mạn.
CHƯƠNG Iv. dòngCA KHÚC LÃNG MẠN
CÁCH MẠNG … 77
- Hình ảnh người trai đi chiến đấu.
- Tình quân dân trong lòng dân tộc.
III. Hình ảnh quê hương trong kháng chiến.
CHƯƠNG V. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN
TRỮ TÌNH … 124
- Những ca khúc về tình yêu đôi lứa.
- Hình ảnh người thiếu nữ.
- Nỗi buồn trong tình yêu.
- a) Nỗi buồn nhẹ nhàng.
- b) Giây phút chia ly.
- c) Sự hoài niệm, tiếc nuối.
d ) Mong chắp cánh uyên ương.
- Những ca khúc ca ngợi thiên nhiên.
- Thiên nhiên tươi đẹp.
- Thiên nhiên buồn bã.
III. Những ca khúc ca ngợi quê hương.
- Vui cảnh đồng quê.
- Thương nhớ đồng quê.
- Ngợi ca người mẹ.
- Cảnh đẹp đất nước.
- Những ca khúc về thế giới mộng mơ.
- Khát vọng lãng du.
- Những giấc mơ tiên.
CHƯƠNG VI. TÌNH CA QUÊ HƯƠNG … 230
- Nỗi lòng người đi.
- Niềm luyến tiếc
- Nhớ về quê cũ
- Giấc mơ hồi hương
- Nắng đẹp miền Nam.
- Thanh bình ca.
- Lối về xóm nhỏ.
- Tình thắm duyên quê.
- Mùa hợp tấu.
III. Quê hương bốn mùa.
- Xuân đã về.
- Khúc ca mùa hè.
- Khúc thu ca.
- Mưa mùa đông.
- Đất nước mến yêu.
- Miền Bắc xa vời.
- Miền Trung thương nhớ.
- Miền Nam đô hội.
CHƯƠNG VII. TÌNH CA ĐÔI LỨA … 360
- Tình đầu.
- Tình qua bốn mùa.
III. Tình sầu.
- Tình nhớ.
- Tình xa.
- Tình lỡ.
VII. Tình đau.
VIII. Tình bơ vơ.
MỤC LỤC TẬP 2
CHƯƠNG VIII. CHO NGƯỜI VÀO
CUỘC CHIẾN …3
- Giai đoạn 1 (1955-1960)
- Giai đoạn 2 (1960-1975)
- Mấy tháng quân trường.
2.Tình đồng đội.
- Trên bốn vùng chiến thuật.
- Anh tiền tuyến em hậu phương.
- Xuân này con không về.
- Một mai giã từ vũ khí.
- Đêm nguyện cầu.
CHƯƠNG IX. PHONG TRÀO DU CA … 72
- Sự hình thành phong trào Du ca.
- Tổ chức phong trào Du ca.
III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.
- Nhận diện quê hương.
- Tuổi trẻ chúng tôi.
- Đoàn ta ra đi.
- Mơ ước hòa bình.
CHƯƠNG X, PHẠM DUY: TÂM CA & ĐẠO CA … 97
- Mười bài Tâm ca
- Mười bài Đạo ca
CHƯƠNG XI. NHẠC phẢn chiẾn … 124
- Vài nét về khuynh hướng phản chiến.
- Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.
III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.
- Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.
CHƯƠNG XII. NHẠC TRẺ … 166
- Các ban nhạc trẻ.
- Hoạt động biểu diễn.
III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc
trẻ phương Tây.
- Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.
CHƯƠNG XII. NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU …188
- Quá trình hình thành và phát triển của
phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.
- Giai đoạn 1965-1969.
- Giai đoạn từ 1970 đến 1975.
- Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.
- Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.
- Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.
- Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.
- Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.
III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.
chương XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ
NHẠC CỘNG ĐỒNG … 212
- Nhạc thiếu nhi.
- Bài hát ca ngợi tuổi thơ.
- Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.
- Bài hát về quê hương, đất nước.
- Bài hát mừng Trung thu.
- Bài hát vui chơi tập thể.
- Nhạc sinh hoạt cộng đồng.
- Vui họp mặt.
- Vui cắm trại.
- Bài ca sinh hoạt tôn giáo.
- Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.
chương XIV. TRUYỆN CA và TRƯỜNG CA … 270
- Truyện ca.
- Trầu cau.
- Thiên thai.
- Trương Chi.
- Chú Cuội.
- Ngưu Lang – Chức Nữ.
- Trác Văn Quân.
- Thiếu phụ Nam Xương.
- Hoa thủy tiên.
- Huyền Trân Công Chúa.
- Lòng mẹ Việt Nam.
- Nàng Bân.
- Chuyện tình Lan và Điệp.
- Trường ca.
- Lịch sử loài người.
- Trường ca Sông Lô.
- Hòn Vọng Phu.
- Hội Trùng dương.
- Con đường cái quan.
- Mẹ Việt Nam.
chương XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA
TRONG NỀN TÂN NHẠC … 351
- Sử ca.
- Thanh niên ca.
III. Kháng chiến ca.
- Quốc ca.
- Quân ca.
* LỜI KẾT. … 438
* TÀI LIỆU THAM KHẢO. …444
* MỤC LỤC. …458