Phan Công Khanh

Về quê, lục tủ sách của Ba vợ, thấy cuốn sách về Ông, do con trai Ông đề tặng. Vài cuốn nữa về Đặng, về Hillary Clinton, v.v. Những người Quảng có tuổi từng tham gia kháng chiến mà mình gặp, ai cũng kính trọng, ngưỡng mộ Ông. Và vài câu chuyên trên mạng. Nhớ hồi nào ông cụ mình kể Ông ngăn mọi người làm cách mạng văn hóa với Hội An. Từ hồi trong rừng, sau hội đàm Paris, Ông đã nghĩ đến chuyện tiếp quản Đà Nẵng phải có kế hoạch bảo vệ Musée Chàm. Năm 1999, Hội An được UNESCO ghi tên vào Danh sách di sản thế giới. Ngay sau khi có kết quả, người đầu tiên mà Cụ nhà mình điện thoại về báo tin mừng là Ông.
Gác lại mấy cuốn kia, mình đọc về Ông và ghi chép lại, để nhớ.
1. Ông sinh năm 1913, bạn học cùng thời với Võ Nguyên Giáp ở Quốc học Huế. Tham gia đấu tranh, bị đuổi học, bị tù. Trong tù Ông học ngoại ngữ. Năm 1932, ra tù, Ông về quê, cùng em trai Hồ Thấu và vài người nữa sáng lập trường Tân Tân ở Duy Trinh, với cách dạy hoàn toàn mới. Cũng lạ!
Vũ Khiêu viết về ông: Uyên bác kim cổ Đông Tây, dũng khí kiên cường, thanh cao liêm khiết.
Trần Bạch Đằng gọi Ông là Hồ Ngang, là sĩ phu xứ Quảng mang “tật” Phan Khôi. Ông không đội trời chung với bệnh giáo điều, lý luận không thực tế, quan liêu, tham quyền…
Nhiều người mô tả Ông: Nho cốt cách, Mác tinh thần.
2. Chiến trường Quảng Nam – Đà Nẵng khốc liệt. Những năm Mỹ tập trung đánh bật cộng sản khỏi dân, Ông rời núi về đóng ngay luôn ở Gò Nổi, vùng đất bị bom cày đạn xới nát tan, chỉ lưa thưa mấy bụi chuối và lau sậy. Ông nói bí thư tỉnh không bám làng thì sao bt huyện bt xã bám làng. Cái này Nguyên Ngọc có kể trong Diễn Đàn. Ông bảo Đảng gắn chặt với Dân không bởi quyền lợi mà bởi máu thịt. Mình mà không có Dân như không cha mẹ, côi cút. Giờ cán bộ cơ sở bao nhiêu người trải và hiểu được điều này! Trong chiến tranh cán bộ sợ “mồ côi Dân” lắm. Mồ côi Dân thì tiêu đời. Cán bộ Quảng Nam – Đà Nẵng có câu: Còn dân kẻ đón người đưa/ Hết dân đi sớm về trưa như con chồn.
Sau 1975, ra Hà Nội, đi có xe dẫn đường, Ông nói: Làm đầy tớ cũng sướng hỉ, chủ thì bị đón lại để đầy tớ đi trước.
Chiến dịch Mậu Thân, đưa Tiểu đoàn 1 con cưng của mình vô Đà Nẵng, ông trăn trở đủ thứ. Ông quyết định vô nội thành Đà Nẵng để trực tiếp chỉ huy tại chỗ. Qua bao nhiêu đồn bót, trạm kiểm soát gắt gao, chuyển hơn chục cơ sở để giữ bí mật. Tới chừng rút, còn gian nan hơn, 20 ngày sau Ông mới dzìa tới chiến khu.
3. Ông thương anh em cấp dưới như ruột thịt. Nhiều lần, không đắn đo, Ông lệnh lấy phần thuốc dành riêng cho mình để cứu anh em. Cấp dưỡng dành cơm cho Ông, Ông nói: Mình cũng con người, anh em cũng con người. Sao mọi người ăn sắn còn mình ăn cơm. Ông bảo họp thì nói đồng chí thương yêu nhau nhưng có miếng thịt thì ăn hết. Thất đức. Không gương mẫu. Tham.
Đời Ông nhiều phen vào sinh ra tử. Có lần Mỹ đào công sự kế hầm của Ông. Một lần đi công tác, trúng pháo dập, anh em nằm chồng lên ông hai ba lớp để hứng đạn. Ông nói: Tôi không còn là người của tôi nữa. Nếu tôi là của tôi, tôi đã chết từ lâu rồi. Tôi là của Đảng.
Đau dạ dày, nhiều lần Ông không chịu ra Bắc chữa. Tới chừng nặng quá, không đi nổi, Ông được cáng ra. Được một lúc, ông nhứt quyết quay lại, vì anh em miền Bắc vô đây, sao mình lại đi ra.
Bom đạn đầy trời, chiến sĩ bảo vệ của Ông, sau này được phong anh hùng, vừa khóc vừa khấn: Lạy trời bom đạn trúng mô thì trúng, đừng trúng thủ trưởng tôi. Ông này còn nói chết vì Ông chúng tôi sẵn sàng. Ông nói cách mạng không phân công ai chết. Ai chết thì nhận, còn sống thì cũng cười. Lui về phía sau chưa chắc sống. Tiến lên phía trước cũng không chắc chết.
Ông động viên anh em: Thằng Mỹ bắn từ trên trời xuống chắc chi trúng, trúng chắc chi bị thương, bị thương chắc chi chết.
4. Ông sống nhân văn. Đặc điểm của người có tầm văn hóa. Một số anh em bị bắt, bị tra tấn, phải nghi binh như một chiến thuật để tồn tại mà tiếp tục chiến đấu, khai những chuyện không ảnh hưởng gì đến tổ chức, rồi lại thoát ra chiến khu, lại chiến đấu. Có lúc số này phải kiểm điểm. Ông nói: Chiến tranh miền Nam nó đẫm máu lắm, tàn ác lắm. Đảng phải khoan dung. Đảng là ai? Là con người thay mặt Đảng. Mạng sống con người không dễ. Sinh mạng chính trị của họ càng quí hơn.
Người ta phê Hoàng Phủ Ngọc Tường tiểu tư sản, mê chủ nghĩa hiện sinh, cái triết học nổi loạn suy đồi của Tây. Ông nói nếu tìm trong đó sự nổi loạn để chống chế độ miền Nam, làm cách mạng thì cũng tốt chứ sao. Người ta lên án Nguyễn Văn Trung chủ trương một chủ nghĩa xã hội không cộng sản, Ông nói ổng chịu chủ nghĩa xã hội là có điểm giống ta rồi. Ai mời ổng ra Trung vô chiến khu trao đổi để hiểu nhau thêm thì cũng là điều tốt.
Một trí thức vô chiến khu, tới chừng đưa trở về thành, Ông nói với anh em, tôi và các đồng chí có thể chết, nhưng ổng không thể chết. Ông và một ông cấp phó thức suốt đêm để chờ anh em xong nhiệm vụ quay về.
Ông từng thả một tay lãnh đạo cấp tỉnh Quốc dân Đảng phản động, trong khi anh em thì muốn xử. Ông nói hắn già rồi, đừng để gia đình, con cái họ hằn thù.
5. Hồi cải tạo công thương nghiệp, Đà Nẵng thống kê 920 hộ, nhưng chỉ có mấy chục hộ đc cải tạo. Sau đó Đà Nẵng vẫn còn nhiều cửa hàng tư nhân. Ông nói phải nuôi lực lượng sản xuất. Ông gần gũi với ông Đoàn Duy Thành. Vì những chuyện như vậy, người ta bảo Ông là tay kinh tế thị trường, theo nghĩa có vấn đề.
6. Ông nghe được lời nói trái tai. Cũng là một phẩm chất của người có tầm văn hóa. Sau Mậu Thân, ông kết luận trong một cuộc họp trận sau chắc chắn sẽ thắng lớn hơn. Một ông ngồi dưới nói lên trận thắng sau đau hơn trận thắng trước. Mọi người sững sờ còn Ông thì nhẹ nhàng: Chiến thắng nào không mất mát, đau đớn hả đồng chí.
Một hội nghị Tỉnh uỷ (1980) có đồng chí Lê Duẩn và đồng chí Đỗ Mười dự, một anh phát biểu: Lúc Liên Xô khó khăn, ông Lênin làm việc vất vả, người ta cấp thêm cho ông mỗi bữa hai suất bánh mì… Một chị ngồi dưới nói lớn: Ông Lênin rứa còn được, mấy ông nội mình 10 suất cũng ních hết. Ông quay lại, nháy mắt: Tôi không ăn nghen.
Sau vụ Mậu Thân, dân mình nói nước ta nhiều mỏ vàng, mỏ bạc, nhưng ở Quảng Nam lại thêm cái mỏ nói láo. Ông cũng nghe được.
7. Người Trung bảo Dóc Quảng Nam, gan cộng sản. Cái xứ tối ăn khoai đi ngủ, sáng ăn củ đi làm, trưa ăn khoai trừ bữa mà cãi nhau hay uýnh nhau thì không chịu thua ai.
Cái đói bước lên sân khấu còn cái cãi thì đi vào giai thoại. Cái xứ này từng có vở Vua đói. Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Phẩm thủ vai chính. Nguyễn Đình Nghi nói: Không bao giờ, không ai diễn được như thế này. Một bà khán giả xem, ứa nước mắt mua tô mì đem lên sân khấu, hi hi…
Cũng là cái xứ lắm kỳ tài. Tất cả đã cùng nhau làm nên tính cách xứ Quảng gai góc mà dễ thương.
Trần Bạch Đằng nói Quảng Nam hay cãi. Ông bảo ông nhà văn nhà báo nhà thơ nhà cách mạng này bị đầu độc. Cãi vậy mà không chịu Quảng Nam hay cãi, hi hi…
8. Trong sách, Hoàng Phủ Ngọc Tường viết: Tôi cho rằng mọi cách mô tả có tính hào nhoáng về chiến công đều thuộc về phạm trù chủ nghĩa lãng mạn, thậm chí còn bộc lộ cái phi đạo lý của một kẻ đứng ngoài cuộc, thích kể chuyện đùa về xương máu.
Mình không dám kể chuyện đùa xương máu. Bắt chước Cụ nhà mình, kính trọng Ông qua những câu chuyện kể nên chép vài mẩu nhỏ. Để nhớ, nhứt là mỗi lần ngồi với mấy ông bạn Quảng Nam – Đà Nẵng ở cái quán Tre Việt trên con đường mang tên Ông ở Đà Nẵng uống bia nói chuyện xàm.
Vậy thôi!