Trần Viết Điền
Giữa tháng 9 năm 2016, trên báo Thanh Niên chúng tôi đã đăng bài Theo dấu tích ‘hoa cái’ vua Quang Trung: Tượng phỗng trước bệ thờ Miếu Đôi. Bài viết gồm hai phần. Phần một dựa vào những dữ kiện do Quốc sử quán triều Nguyễn, Nguyễn Đình Hoè, Phan Thuận An, Phan Quán, Đỗ Bang… cung cấp với độ tin cậy cao về tình trạng “hoa cái” của vua Quang Trung từ 1801 đến 1885. Phần hai trình bày cuộc rước tượng phỗng, nghi có “hoa cái” ở trong ruột tượng phỗng, vào năm 1944 từ Miếu Đôi làng Thanh Toàn lên Hải Cát để chôn sau lưng miếu Ông Hổ. Phần này dựa vào ký ức của cụ Hồng Hoài Lê Văn Hoàng, từng là thư ký Văn phòng Ngự tiền vua Bảo Đại, và ký ức dân gian làng Thanh Thuỷ Chánh.
Một dấu hỏi lớn chưa có câu trả lời: Triều Đồng Khánh phát hiện hai ông Phan Công Vá và Phan Công Hắc đưa “hoa cái” vua Quang Trung về Miếu Đôi làng Thanh Toàn (đầu cầu ngói Thanh Toàn), chôn xuống đất sau lưng miếu, đã chém hai ông, sau đó họ đưa “hoa cái” vua Quang Trung đi đâu?
Phần hai bài viết nêu trên có một chi tiết không hợp lý, rằng triều Đồng Khánh lại giấu “hoa cái” trong tượng phỗng và vẫn đặt trước bệ thờ trong Miếu Đôi Thanh Toàn từ 1885 đến 1944 và không canh giữ cẩn thận như các vua tiền triều ư? Tại sao để Phòng nhì Pháp phối hợp các tín đồ Tiên Thiên thánh giáo làng Thanh Thuỷ Chánh rước tượng phỗng lên chôn ở Hải Cát gần điện Hòn Chén? Vậy phải tiếp tục tìm kiếm “hoa cái” bằng phương pháp khoa học nghiêm túc vậy.
Sau khi đăng bài viết nêu trên, chúng tôi tình cờ gặp ông Thoại, người Quảng Trị, một lần vào Huế giúp một số gia đình người Huế tìm hài cốt người thân mất tích trong chiến tranh. Chúng tôi nghĩ rằng ông Thoại là nhà “ngoại cảm” nên có hỏi ông về tình trạng “hoa cái” vua Quang Trung. Ông Thoại trả lời ngay; rằng người xưa đã giấu “hoa cái” trong tư thế đứng thẳng trong một cái tượng đất. Chúng tôi hỏi địa điểm đặt tượng thì ông Thoại bảo ông không biết! Chúng tôi nghĩ rằng ông Thoại không “thấy” “hoa cái” vua Quang Trung trực tiếp nhờ “cảm ứng trường sinh học” mà ẩn trong thông báo của ông là truyền ức của một người Quảng Trị nào đó từng tham gia giấu “hoa cái” của vua Quang Trung trong một pho tượng vậy.
Dân làng Dạ Lê Chánh (TP Huế) ngày 5-11-2022, viết thư gửi Hội Nghiên cứu và Phát triển di sản văn hóa Huế có nguyện vọng tiến hành nghiên cứu để làm rõ nghi vấn: ngôi Miếu Đôi của làng Dạ Lê Chánh (TP Huế) có phải là nơi chôn giấu “hoa cái” (tức hộp sọ) của vua Quang Trung và vua Thái Đức. Miếu Đôi thỉnh thoảng có tế lễ nhưng không biết thờ ai? Các bô lão trong làng theo truyền ức rằng ngày kinh đô thất thủ, tù nhân đã mở cửa nhà ngục lấy hai cái vò đựng sọ dừa của Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ chạy về chôn ở một ụ đất ruộng cuối làng Dạ Lê Chánh. Về sau lũ lụt xóa mất dấu tích, dân làng đã dựng lên hai cái miếu thờ hai người khuất mặt. Vì sợ triều Nguyễn biết nên đã giữ bí mật, vì vậy về sau không ai biết Miếu Đôi thờ ai. Nhóm nghiên cứu do nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân chủ trì đã thu thập tư liệu, xử lý, đi đến kết luận: Miếu Đôi làng Dạ Lê Chánh là nơi thờ hai vò xương sọ anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ. Kết quả nghiên cứu được công bố tại tọa đàm ngày 24-6 ở làng Dạ Lê Chánh, thuộc phường Thủy Vân, TP Huế. Tuy nhiên, ý kiến phản biện của các nhà nghiên cứu Trần Đại Vinh, Trần Viết Điền, Nguyễn Thế, Trần Đình Hằng cho rằng cần phải thận trọng và tiếp tục nghiên cứu để có đủ chứng cứ xác định rõ ràng.
Ngày 1-4-2025, bác Trần Duy Phiên, 82 tuổi là nhà giáo, nhà văn, từ TP Hồ Chí Minh, hẹn đến nhà tôi lúc 14g trao đổi về việc tìm kiếm “hoa cái” vua Quang Trung. Suốt 3g đồng hồ, bác Trần Duy Phiên trình bày quan điểm của bác về hương chức của làng Thanh Thuỷ Chánh đã giúp triều Đồng Khánh bí mật giấu “hoa cái” vua Quang Trung sau khi trị tội hai ông Phan Công Hắc vào tháng 6 Ất Dậu và Phan Công Vá vào tháng 3 Bính Tuất. Phần trình bày của bác Trần Duy Phiên khá dài nhưng tựu trung xoay quanh năm chứng lý:
1- “Ông Vò” được bí mật rước ra trận
Bác Trần Duy Phiên cho biết ký ức dân gian rằng ngài Tôn Thất Thuyết mật lệnh hai thuộc binh thân tín là ông Phan Công Vá và Phan Công Tắc rước “ ông Vò” hay “chúa Ngụỵ” (nổi tiếng linh hiển) từ Khám đường Tây Lộc theo đoàn quân để hộ trì đánh Tây đêm 22 rạng 23 tháng năm Ất Dậu. Cuộc đánh úp Tây ở Toà Khâm sứ và Mang Cá thất bại, hai ông bí mật đưa “Ông Vò” về quê nhà, sau đó triều đình Đồng Khánh đã trị tội hai ông và tìm cách “giam cầm” “Ông Vò” nhưng vẫn “mật thờ” vị “chúa Nguỵ” do lính cai ngục truyền miệng ngài rất linh hiển.và triều đình cũng nể sợ “chúa Ngụỵ”.
2- Sự tồn tại Đền Văn Thánh là một hiện tượng lạ
Theo bác Trần Duy Phiên, làng Thanh Thuỷ Chánh không phải là làng văn học, không có một vị khoa bảng nào thời Nguyễn và bác Trần Duy Phiên là người đỗ tú tài đầu tiên vào thời Ngô Đình Diệm… nên việc xây dựng Đền Văn Thánh vào triều Đồng Khánh giữa cánh đồng phía tây của làng là một hiện tượng lạ (?). Hương chức của làng phần lớn thuộc họ Trần Duy làng Thanh Thuỷ Chánh và vào thời vua Tự Đức có ngài Bá hộ Trần Duy Doãn (ông cố của bác Phiên) và Bá hộ Doãn là người góp của góp công để xây dựng Đền Văn Thánh vào triều Đồng Khánh. Từ thuở niên thiếu còn là học trò, cậu bé Phiên hay hỏi các bô lão về những điều kỳ lạ thì các cụ không trả lời và dặn bác không nên thắc mắc.
3- Những con đường kỳ lạ
Làng Thanh Toàn với cầu ngói nổi tiếng, có từ 1776, dân kinh thành Huế thường du ngoạn về “hóng mát” với con đường thẳng tắp, ví dụ từ Huế qua Bến Lội (Lang Xá Cồn) là đi thẳng tới Cầu Ngói. Tại sao sau khi có Đền Văn Thánh, các chức sắc của làng Thanh Thuỷ Chánh lại đắp một con đường ngoằn ngoèo từ Bến Lội qua Cầu Nhỏ, qua Cầu Giữa rồi tới Cầu Chùa? Qua khỏi Cầu Chùa có hai bến, bến phía tây là Bến Rào, bến phía đông là Bến Cựa. Con rào nhân tạo từ bờ sông Như Ý (gần cầu ngói Thanh Toàn đến con lạch trước mặt đình làng (nguyên là chùa làng). Hương chức của làng khuyến cáo dân làng và du khách đi vào làng từ Bến Cựa bằng con đường song song với rào để đến Cầu Ngói, tức Ngã Cựa. Còn con đường từ Bến Rào bên bờ rào phía tây đến cầu ngói ít ngưởi đi, gọi là Ngả Rào. Con đường từ chùa Cầu bên bờ rào phỉa đông đến cầu ngói gọi là Ngả Bến.
Phía tây rào có Đền Văn Thánh thì ở bờ rào phía đông, “tả long” của đền, người xưa đã dựng một trụ xây bằng đá, vữa gọi là trụ yểm (hiện nay đã mất) nhưng còn lại một bình phong xây bằng đá gan gà (dân sở tại gọi là Miếu Thần Cẩu). Đền Văn Thánh là nơi thờ vạn thế sư biểu và các tiên hiền nho giáo lại ở xa cụm dân cư và hương chức làng không muốn một ai đến chiêm bái (?) và vì sao phải dựng trụ yểm và bình phong thần cẩu yểm trên tả long của đền? Có một sự kiện cụ Nguyễn Đình Hoè thông báo sinh thời vua Đồng Khánh từng gặp ác mộng, “Ông Vò” từng hoá con mèo đen đến hù doạ nhà vua, trong cơn nửa tỉnh nửa mê, vua Đồng Khánh đã chụp súng Tây bắn con mèo. Sau đó không lâu nhà mua lâm bệnh rồi băng hà. Như vậy phải chăng bình phong thần cẩu dựng ở tả long Đền Văn Thánh nhằm trù yểm Mèo đen – Ông Vò chăng?
4- Đình làng di dời vì Đền Văn Thánh
Đình làng ngày xưa bờ bắc con rào, gần Cầu Ngói, gần Miếu Đôi, gần miếu khai canh họ Lê. Từ khi có Đền Văn Thánh hương chức của làng đã di dời đình đến vị trí của chùa làng. Chính thân phụ Trần Duy Hồng của bác Phiên là người đứng ra tôn tạo thành ngôi đình bề thế hiện nay, trên cơ sở ngôi đình “thô sơ” có từ thời ông cố Trần Duy Doãn và ông nội Trần Duy Lưu của bác Phiên. Về phong thuỷ thì đình cũ bị Đền Văn Thánh đè cánh hữu long của đình, đình mới lại đè cánh tả long của Đền Văn Thánh. Như thế đình, trụ đá yểm, bình phong thần cẩu là có ý yểm Đền Văn Thánh.
5- Đền Văn Thánh với pho tượng Khổng Tử trong ruột có sọ đầu và tiền đồng
Bác Trần Duy Phiên chốt lại cuộc nói chuyện bằng một thông tin quan trọng đó là sự kiện xảy ra ở Đền Văn Thánh khoảng năm 1947-1948, thời Việt Minh hoạt động sau khi cuộc cách mạng tháng Tám xảy ra. Khi đồng minh thắng phát xít Nhật, quân đội Pháp trở lại và đã có những chiến dịch truy lùng Việt Minh, dân gian gọi “Tây đi lùng” . Một hôm một toán lính Tây ập vào Đền Văn Thánh lùng sục, tìm dưới đáy tượng Khổng Tử một số tài liệu do cán bộ Việt Minh giấu; bọn lính Tây đã nổ súng bắn nát pho tượng. Cụ thủ từ là Nguyễn Viết Khứu kể lại cho bác Phiên một sự kiện rất lạ là trong đống đổ nát có những mảnh sọ người và những xâu tiền “Quang Trung thông bảo”, “Cảnh Thịnh thông bảo” . Theo cụ Khứu người xưa đã dùng tiền đồng làm “xương sống” để ráp với hộp sọ, dùng đất sét đắp thành tượng Khổng Tử, xong đặt trên ngai thờ sơn son thếp vàng, thờ trong Đền Văn Thánh. Cụ Khứu đã cho biết triều Đồng Khánh phối hợp với hương chức làng Thanh Thuỷ Chánh giấu “hoa cái” vua Ngụỵ theo cách nêu trên. Khi tình hình tạm lắng, cụ Khứu và hương chức làng bí mật thu gom các mảnh xương sọ và những đồng tiền Tây Sơn đem chôn ngay trước đền, gần bức bình phong và dựng trên đó một tháp hình búp sen. Hiện nay đền vẫn lưu giữ cái ngai từng an vị tượng Khổng Tử, với những dấu vết lỗ đạn chi chít.
Thay lời kết
Bác Trần Duy Phiên vốn là nhà giáo, nhà văn có tên tuổi, đã trăn trở trên 60 năm về các hoạt động văn hoá lịch sử rất kỳ lạ của quê nhà, âm thầm thu thập tài liệu và theo dõi các công bố gần đây về các hướng tìm kiếm “hoa cái” vua Quang Trung. Bác khẳng định chắc chắn “hoa cái” vua Quang Trung đã được triều Đồng Khánh bí mật phối hợp với hương chức làng Thanh Thuỷ Chánh, trong đó có ông cố Trần Duy Doãn, người làng gọi Bá hộ Doãn đã giấu “hoa cái” vua Quang Trung trong pho tượng Khổng Tử, an vị trên một ngai thờ trong Đền Văn Thánh được cấp tốc xây dựng sau biến cố ở Miếu Đôi của làng. Do tuổi cao bác nhờ chúng tôi công bố sớm những nội dung nêu trên kẻo sợ mai một một sự kiện lịch sử to lớn. Tuy nhiên trong tinh thần khoa học, chúng tôi nghĩ rằng những chứng lý của bác Trần Duy Phiên cần có kiểm chứng khoa học. Xin đề xuất phương pháp kiểm chứng:
Nếu được, Hội Khoa học Lịch sử thành phố Huế, Bảo tàng Quang Trung ở Bình Định,… đề xuất viện khảo cổ cho tiến hành thám sát lấy mẩu xương cốt ở ba địa chỉ sau:
– Đền Văn Thánh làng Thanh Thuỷ Chánh;
– Mộ ông nội của vua Quang Trung ở thôn Phú Lạc (xã Bình Thành, huyện Tây Sơn, Bình Định);
– Thất miếu làng Kim Bồng (làng Hoà An), Huế.
Cả ba nơi khảo cổ, hy vọng thu thập mảnh xương cốt người xưa, tiến hành giám định ADN. Nếu di vật cốt ba nơi cùng huyết thống thì có thể kết luận nơi “an nghỉ” cuối cùng của vua Quang Trung là Đền Văn Thánh làng Thanh Thuỷ Chánh vậy.
Huế, 20-4-2025
Tài liệu tham khảo:
1- Trần Viết Điền, Miếu Thất Vị hé lộ dấu tích hài cốt hoàng tộc nhà Tây Sơn?, báo Công an Nhân dân online, 09/01/2012.
2- Trần Viết Điền, Theo dấu tích ‘hoa cái’ vua Quang Trung: Tượng phỗng trước bệ thờ Miếu Đôi, báo Thanh niên online, 15/09/2016.
3- Nhật Linh, Thờ vua Quang Trung ở miếu làng Dạ Lê Chánh: Người dân không đồng tình, báo Tuổi Trẻ online, 13/09/2023.
4- Hoàng Trọng, Tu bổ, tôn tạo di tích lăng mộ ông nội Hoàng đế Quang Trung, báo Thanh Niên online, 07/02/2025.
Bác Trần Duy Phiên và tác giả trao đổi về “hoa cái” vua Quang Trung.
Thủ từ Nguyễn Viết Khứu đứng trước Đền Văn Thánh (cũ) (ảnh Trần Duy Phiên chụp năm 2000)
Thủ từ Nguyễn Viết Khứu đang kể về pho tượng Khổng Tử, khi ông đứng cạnh tháp mộ chôn mảnh vỡ “hoa cái” (ảnh Trần Duy Phiên)
Ảnh con gái út Nguyễn Thị Lửa của cụ Khứu, có chồng làm hiện là thủ từ Đền Văn Thánh
Bình phong Thần Cẩu, trấn yểm Đền Văn Thánh
Người làng đang nói về bình phong
Ảnh chụp vết đạn trên ngai thờ có tượng Khổng Tử