Giang Công Thế
Hà Nội chúng ta từng có hình vuông. Washington DC cũng có hình vuông. Hai thủ đô cách nhau nửa vòng trái đất, từng là “thù địch”, nay đã thành đối tác.
Chỉ có kiến trúc là vẫn còn một cuộc chiến khá âm thầm, một bên cố giữ cái cũ để làm nên bản sắc, một bên hình như càng nhìn thấy cái cũ càng muốn “hạ giải”.
Từ Washington DC, một anh chàng IT nghĩ về Hà Nội.
Quy hoạch Hà Nội – nảy ra từ “chân”
Một người bạn làm cho một tổ chức quốc tế lớn, chuyên hỗ trợ cải cách cơ cấu ở Việt Nam, kể rằng mỗi khi bàn chuyện thay đổi, đối tác Việt Nam thường có một câu rất quen: “Việt Nam đã trải qua chiến tranh, điều kiện rất đặc thù và hệ thống của chúng tôi rất đặc biệt.”
Nghe mãi thành ra có cảm giác, nước khác có thể học kinh nghiệm thế giới, còn Việt Nam thì phải sáng tạo ra một thế giới riêng.
Tư duy “đặc thù” ấy đôi khi đi vào cả quy hoạch thủ đô.
Năm 2008, Hà Nội mở rộng. Rộng đến mức nhiều người còn chưa kịp hình dung thủ đô mới sẽ vận hành thế nào thì hai năm sau đã xuất hiện câu chuyện Ba Vì có nên trở thành trung tâm hành chính quốc gia.
Có lúc người ta nói đến trục Thăng Long, rồi trung tâm hành chính mới. Có lúc lại chuyển hướng.
Trung tâm mới chưa thấy đâu, còn bây giờ câu chuyện lại quay về Hồ Gươm, làm gì với những công trình quanh hồ, cái nào giữ, cái nào “hạ giải”.
Người dân có thể hơi khó hiểu. Bởi nếu một thủ đô được quy hoạch bài bản, đáng lẽ người ta phải biết tương đối rõ mình muốn nó thành cái gì trước khi bắt đầu đập cái gì.
Nhưng quy hoạch kiểu này đôi khi khiến người ta liên tưởng đến một phương pháp rất đặc biệt: chân đi đến đâu, đầu nghĩ đến đó. Rồi gọi rất trang trọng là “xuất phát từ thực tiễn”.
Mở rộng Thủ đô năm 2008, đến năm 2026 vẫn tiếp tục bàn xem khu vực trung tâm nên tổ chức thế nào. Một khoảng thời gian đủ để một đứa trẻ từ lúc vào lớp một đến lúc tốt nghiệp trung học cơ sở.
Có lẽ quy hoạch Hà Nội không thiếu tầm nhìn. Chỉ thiếu một thứ hơi phiền, tầm nhìn ấy phải sống đủ lâu để chứng kiến ngày nó thành hiện thực.
Washington DC – thủ đô “bé tí”
Lần đầu đến Washington DC, nhiều người sẽ ngạc nhiên: “Đây là thủ đô của nước Mỹ đấy à? Sao bé như cái lỗ mũi vầy”.
DC nhỏ thật, 16kmx16km = 260 km², dân số chỉ hơn nửa triệu người. So với Hà Nội mở rộng thì chẳng khác gì cụ Rùa bơi trong Hồ Hoàn Kiếm.
Không có những tòa nhà chọc trời mọc lên để chứng minh rằng nước Mỹ giàu. Không có cảnh mỗi mảnh đất trống đều phải tìm cách xây cho thật cao. Không có tham vọng biến thủ đô thành nơi chứa tất cả mọi thứ.
Vậy mà đây là nơi Nhà Trắng, Quốc hội, Tòa án Tối cao, các bộ ngành, cơ quan ngoại giao và bộ máy quyền lực liên bang tập trung. Hóa ra một quốc gia mạnh không nhất thiết phải có một thủ đô khổng lồ.
Ngay từ năm 1790, thủ đô liên bang đã được xác định trong một khu vực hình vuông, mỗi cạnh khoảng 16 km. Người Mỹ thậm chí dựng cột mốc để xác định ranh giới. Một số cột vẫn còn.
Có nghĩa là từ hơn hai thế kỷ trước, họ đã nghĩ đến chuyện thủ đô Hoa Kỳ phải như thế nào và giới hạn ở đâu.
Còn chúng ta, sau khi mở rộng Thủ đô đến một quy mô khổng lồ, vẫn có thể tiếp tục hỏi, trung tâm hành chính nên đặt ở đâu, Hồ Gươm nên chỉnh trang thế nào, công trình nào nên giữ, công trình nào nên “hạ giải”.
Không biết người Mỹ bảo thủ quá hay chúng ta sáng tạo quá.
Nhà ở Washington cao bao nhiêu?
Cũng rất “lạ đời”. Washington không cho phép ai muốn xây bao nhiêu tầng thì xây.
Từ cuối thế kỷ XIX, Quốc hội Mỹ đã nhiều lần điều chỉnh luật chiều cao công trình. Về cơ bản, chiều cao bị khống chế theo chiều rộng của con phố phía trước cộng thêm một khoảng nhất định.
Thế nên Washington có rất ít nhà cao tầng trong khu vực trung tâm. Một thủ đô của cường quốc nhưng đường chân trời lại khá thấp.
Nhà mới xây trong các khu vực lịch sử còn phải tuân thủ rất chặt về mặt tiền, vật liệu, cửa sổ, màu sắc, hoa văn và tỷ lệ kiến trúc.
Nhà mới có thể mới tinh nhưng nhìn cạnh nhà cũ cả trăm năm vẫn không thấy nó “cãi nhau” với hàng xóm.
Hà Nội thì đôi khi khác. Một tòa nhà đỏ đứng cạnh một tòa nhà xanh. Một công trình cao vút cạnh một khu phố thấp. Chỗ này cổ, chỗ kia hiện đại, chỗ nọ lại có hình dáng chẳng biết thuộc trường phái kiến trúc nào.
Có những công trình quanh Hồ Gươm mà nếu hỏi chúng thuộc về Hà Nội hay Hà Nội phải thuộc về chúng thì cũng khó trả lời.
Mỗi công trình có vẻ đều có lý của nó. Chỉ có tổng thể là đôi khi không biết mình đang muốn nói gì.
“Phong thủy” kiểu Mỹ
Washington còn có một thứ gọi vui là “phong thủy chính trị”. National Mall là một trục không gian khổng lồ, xung quanh là các bảo tàng, tượng đài và công trình biểu tượng.
Một đầu là Đài tưởng niệm Lincoln, phía kia là Quốc hội. Ở giữa là Washington Monument – cái tháp đá cao vút mà người dân gọi vui là “Cây Bút Chì”.
Jefferson Memorial nằm bên Tidal Basin. Có một cách diễn giải rất đẹp: Lincoln nhìn về phía Quốc hội, Jefferson nhìn về phía Nhà Trắng, còn Washington đứng giữa.
Dù đây phần lớn là cách diễn giải mang tính biểu tượng, nó vẫn nói được một điều quan trọng: kiến trúc thủ đô không chỉ để chụp ảnh mà kể câu chuyện về quyền lực.
Nhà Quốc hội phải được nhìn thấy. Nhà Trắng phải được nhìn thấy. Các tượng đài nhắc người dân rằng những người nắm quyền hôm nay chỉ là một đoạn rất ngắn trong lịch sử của quốc gia.
Kiến trúc vì thế trở thành một thứ “bộ nhớ” của xã hội.
Thủ đô càng to càng mạnh?
Không. Washington không cần to nhất, đông nhất hay cao nhất, kó không cần chứng minh sức mạnh bằng cách xây thêm một tòa nhà 50 tầng, và nó cũng không cần biến mọi khu đất thành bất động sản có giá trị.
Sức mạnh của nước Mỹ nằm ở những thứ khác: thể chế, kinh tế, khoa học, quân sự, văn hóa, sức mạnh mềm và cách tổ chức quyền lực.
Thủ đô chỉ là nơi tập trung quyền lực chính trị. Điều này nghe rất đơn giản, nhưng có lẽ lại là điều khó nhất trong quy hoạch.
Bởi nếu thủ đô vừa là trung tâm chính trị, trung tâm kinh tế, trung tâm thương mại, trung tâm bất động sản, trung tâm vui chơi, trung tâm giao thông và trung tâm của… tất cả mọi thứ, thì cuối cùng nó rất dễ trở thành trung tâm của ùn tắc.
Hà Nội: to rồi, nhưng có cần to thêm?
Hà Nội chắc chắn phải phát triển. Không ai muốn thủ đô biến thành bảo tàng. Nhưng phát triển không đồng nghĩa với việc thấy cái cũ là muốn phá, thấy đất trống là muốn xây, thấy công trình thấp là muốn làm cao.
Hạ giải không nên trở thành một từ lịch sự hơn của “phá đi”.
Một thành phố có lịch sử phải có khả năng sống chung với những lớp lịch sử của chính mình.
Washington giữ những công trình cũ không phải vì người Mỹ thiếu tiền xây cái mới. Ngược lại, chính vì có tiền và có quyền xây mới nên họ càng hiểu giá trị của việc không xây.
Hà Nội cũng cần hiện đại hóa, nhưng hiện đại hóa không có nghĩa là biến Hồ Gươm thành một phiên bản khác của một khu đô thị mới.
Nếu tất cả những thứ “không đẹp theo mắt hôm nay” đều bị loại bỏ, thì vài chục năm nữa con cháu chúng ta sẽ tìm lịch sử Hà Nội ở đâu? Trên Wikipedia? Hay trong những tấm ảnh cũ? Hay nhờ AI vẽ hộ?
Quy hoạch vì ai?
Đây mới là câu hỏi khó. Một trung tâm hành chính quốc gia phải là nơi người dân có thể đến, có thể nhìn thấy và cảm nhận rằng quyền lực tồn tại để phục vụ xã hội.
Quy hoạch không thể chỉ là bài toán đất đai, mật độ xây dựng, đường sá và những ô màu trên bản đồ.
Và càng không nên có chuyện một quyết định quy hoạch làm đất của một số người “bỗng nhiên” tăng giá, trong khi lợi ích công cộng chỉ được nhắc đến trong phần thuyết minh.
Nếu bỏ phiếu cho quy hoạch mà trong đầu mỗi người đều nghĩ trước hết đến mảnh đất của mình, người thân mình, doanh nghiệp mình hay lợi ích nhóm của mình, thì thủ đô dù xây những quảng trường hoành tráng đến đâu cũng khó trở thành một thủ đô đáng tự hào.
Khi ấy, Thăng Long có thể vẫn là rồng. Nhưng chỉ là con rồng đất nằm trên bản quy hoạch.
Hà Nội không cần phải thắng Washington về diện tích, cũng chẳng cần thi xem thủ đô nào có nhiều nhà cao tầng hơn.
Điều Hà Nội cần là một thứ khó hơn nhiều: một tầm nhìn đủ dài để không phải vài năm lại sửa một lần, một quy hoạch đủ chặt để không chạy theo đất, và một thái độ đủ văn minh để hiểu rằng cái cũ không phải lúc nào cũng là vật cản của cái mới.
Cuối cùng, câu hỏi không phải Hà Nội nên to đến đâu. Mà là Hà Nội muốn trở thành thành phố như thế nào?
Và quan trọng hơn, quy hoạch Hà Nội được làm vì tương lai của cả thành phố, hay tương lai của những người may mắn sở hữu đất đúng chỗ?
Câu trả lời cho hai câu hỏi ấy mới quyết định Hà Nội tiến hay lùi.
Chứ thêm mấy building với vài chục tầng nhà cạnh Hồ Gươm hay mấy nhà hát hoành tráng nhất thế giới thì chưa chắc làm Hà Nội cao thêm được một centimet.
Hanoi 2018. Ảnh của tác giả
National Mall 2025. Nhìn từ đỉnh Cây Bút Chì về phía Capitol Hill. Ảnh của tác giả
National Mall 2025. Nhìn từ đỉnh Cây Bút Chì về phía Virginia, sân bay Reagan và sông Potomac. Ảnh của tác giả
National Mall 2025. Cây Bút Chì. Ảnh của tác giả
Capitol Hill 2025