Đinh Thanh Huyền
Ai cũng biết, thời gian này văn chương và sách giáo khoa Ngữ văn đang bị đấu tố dữ dội, người ta lôi hết tác phẩm nọ đến tác phẩm kia ra “tế”. Lời lẽ kết tội thì nhiều lắm, nhưng vun lại thì tập trung vào mấy ý: tác phẩm này bôi nhọ cái này cái kia, chống lại tư tưởng này tư tưởng khác; tác phẩm kia dạy trẻ con bạo lực, dạy trẻ con hư hỏng; tiêm nhiễm thói này thói khác vào đầu óc trẻ con; thiếu bài học đạo đức, thiếu tính giáo dục;… Tóm lại là cách đọc xã hội học dung tục một lần nữa bùng nổ, tạo thành những “đám cháy” đấu tố được mạng xã hội tạo điều kiện để lan truyền, nhân lên với cường độ khủng khiếp.
Câu hỏi đặt ra là: Vì sao tình trạng đọc văn học theo lối xã hội học dung tục trở lại và “lợi hại” hơn xưa?
Theo tôi, đó là kết quả của việc một thời gian rất dài chúng ta đọc văn học, dạy văn trong nhà trường theo khuynh hướng đó. Nhiều thế hệ người đọc được hình thành trong khung tri thức, khung văn hóa thời đại đó không thể thay đổi kinh nghiệm thẩm mĩ. Họ đã quen với việc đọc văn chương bằng cái nhìn chính trị, với họ nghệ thuật không quan trọng, tư tưởng mới là phẩm chất chính yếu của văn học. Văn chương phải dễ đọc, dễ hiểu, phải có thông điệp hoặc bài học đạo đức trực tiếp. Văn học dành cho thiếu nhi chỉ là văn học dành cho người lớn được làm cho nôm na, ngây thơ đi. Cái nhìn, cách nghĩ, cách cảm của trẻ con là điều vô giá trị.
Có ai nhận ra điều đó không? Có! Các nhà khoa học giáo dục, các chuyên gia đầu ngành của môn Ngữ văn nhận ra điều đó, họ nỗ lực để viết ra chương trình và sách giáo khoa phát triển năng lực; các thầy cô giáo hàng ngày đứng lớp vật lộn để dạy cho học trò cách đọc văn bản văn học một cách chuẩn xác, đúng đặc trưng của bộ môn biết điều đó. Nhưng họ chưa kịp làm gì cho đến nơi đến chốn thì đám xã hội học dung tục đã kịp phát động “chiến tranh”, tấn công ồ ạt, treo một vài tác phẩm, tác giả lên “giá treo cổ”. Cái họ muốn là quay lại với cách dạy cũ, tinh thần cũ, triết lí giáo dục cũ vì với họ, đó mới là chuẩn mực. Và có vẻ họ đang thắng!
Thêm nữa, tình trạng loạn giá trị trong văn chương hiện nay góp một phần rất lớn củng cố tư duy thẩm mĩ cũ kĩ của những người này. Các giải thưởng văn học trao cho các tác phẩm không xứng đáng; kiểu phê bình tâng bốc, cánh hẩu, khen mà không đọc tràn lan. Người đọc càng ngày càng bị dẫn sâu vào mê hồn trận của những thứ giả, ảo. Giữa đám bùng nhùng ấy, học sinh có học được cách tiếp nhận văn chương đúng nghĩa không? Hay lại tiếp tục ngô nghê, cảm tính, không biết cái hay cái dở là gì? Sự yếu kém này sẽ đưa học sinh đến đâu?
Vậy là: cách đọc cũ, tinh thần cũ đã tạo ra những người đọc lạc hậu, cổ hủ, hung dữ, lớp người đọc này đang chống lại xu thế mới hòng kéo tất cả về cách đây gần một thế kỉ. Nếu họ thắng, học sinh của thời đại này sẽ tiếp nối con đường ấy và đẻ ra những thế hệ người đọc tiếp theo giống mình.
Trong các môn học, chỉ có môn Ngữ văn là khổ nhất, ai cũng nói được, ai cũng chửi được, ai cũng dạy giáo viên phải thế này thế kia được, ai cũng chỉ đạo tác giả sách giáo khoa được, rồi chửi lây sang các tác giả có bài được dạy trong sách. Chẳng lẽ xóa sổ luôn môn Ngữ văn cho hết chuyện!