Đạo diễn Mai An Nguyễn Anh Tuấn
Lâu nay, sách báo và các sản phẩm văn học nghệ thuật liên quan đến tiểu sử Thái tổ Lý Công Uẩn, hương Cổ Pháp và Vương triều Lý đều thống nhất một điều gần như là chân lý sau cùng rằng: Thiền sư Vạn Hạnh và Thiền sư Lý Khánh Văn là hai anh em ruột.
Nhưng hóa ra, đó không phải là sự thật!
Viết về Thiền sư Vạn Hạnh, một bậc cao tăng có tầm ảnh hưởng lớn đến vận mệnh triều Tiền Lê & nhà Lý, các nhà nghiên cứu hiện đại đã chủ yếu dựa theo những sách gốc như Thiền uyển tập anh và Đại Việt sử ký toàn thư, cùng các giai thoại truyền thuyết vùng Kinh Bắc – tiêu biểu là tác giả Nguyễn Khôi, nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa người Đình Bảng: Thiền Sư Vạn Hạnh là pháp danh (tên hiệu đặt khi xuất gia, còn tên tục là Lý Khánh Vạn (người đời suy tôn là Thánh Vạn), em trai là Lý Khánh Văn… [Ông] Sinh trưởng trong cự tộc Lý ở Kẻ Báng (Dịch Bảng) – một gia đình thuộc diện “danh gia vọng tộc” nhiều đời thờ Phật. Thuở nhỏ, Vạn Hạnh đã thể hiện là một chàng trai Kẻ Báng khác thường, học hành thông minh tiến tới, gồm thông ba học (giới – định – tuệ), nghiên cứu trăm luận, xem thường công danh. Năm 21 tuổi xuất gia (vào khoảng năm Quý Sửu 953 đời Hán Ân đế, thời Đinh Bộ Lĩnh mới khởi binh ở Hoa Lư, đang là triều Ngô do anh em Ngô Xương Văn, Ngô Xương Ngập trị vì), Vạn Hạnh cùng với Sư Đinh Huệ (họ Khúc quê ở Cảm Điền – Phong Châu) thờ Thiền Ông ở chùa Lục Tổ trong làng hầu hạ Thầy. Trong mọi lúc hầu hạ Thầy, Sư tranh thủ học tập quên cả mệt mỏi. Sau khi Thiền Ông mất (năm 979), Sư chuyên tập môn “tổng chì tam ma địa” lấy đó làm việc riêng của mình. Bấy giờ Sư nói ra lời nào tất đều là phù sấm (tiên tri) đối với thiên hạ. Thiền sư Lý Khánh Văn trụ trì chùa Cổ Pháp (chùa Dận), còn Thiền sư Vạn Hạnh ở chùa Tiêu (còn gọi là chùa Trương Liêu, chùa Thiên Tam, Tiêu Sơn tự hay chùa Ba Sơn – trên núi Tiêu, làng Tiêu (nay là xã Tương Giang), cũng là nơi Phạm Thị sau khi ra Lý Công Uẩn, làm Thủ Hộ. Sinh thời, sư Vạn Hạnh cùng với Khuông Việt Đại Sư (Ngô Chân Lưu – 933- 1011) là những vị tăng thống được vua Lê Đại Hành kính trọng . Nhà vua coi các vị là Quốc Sư. Năm Thiên phúc thứ nhất (981) Hầu Nhân Bảo của nước Tống đem quân sang xâm lược nước ta, đóng quân ở Cương Giáp (Lạng Sơn) Vua mời Sư Vạn Hạnh đến đem chuyện thắng bại ra hỏi . Sư đáp ” trong ba bảy ngày thì giặc phải lui, làm Thủ hộ) […] “Phạm Thị” người làng Đình Sấm (Dương Lôi) thuộc hương Cổ Pháp… Các tác giả Nguyễn Văn Chu và Tiến sỹ Trần Đình Luyện Giám đốc Sở Văn hóa Bắc Ninh (trên báo Hà Bắc ngày 14-10-1995) “mới phát hiện” tìm ra tên của Phạm Thị là Phạm Thị Ngà (còn có tên là Phạm Thị Tiên – theo thần tích ở chùa Dâm) có cha là Phạm Long, mẹ là Đặng Thị Quang. Sau khi sinh con (Lý Công Uẩn), bà Phạm Thị mang con đến chùa Mạnh Tân, huyện Yên Phú (nay là chùa Dâm, xã Thủy Lôi, huỵện Đông Anh), đến năm con 9 tuổi mới bắt đắt con về quê cũ đến chùa Cổ Pháp được sư Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi… Ở Đình Bảng (Kẻ Báng) thì lại lưu hành truyền thuyết: “Khi xưa Đức Bà là Phạm Thị xinh đẹp giữ việc quét dọn ở chùa Tiêu, nơi có sư Vạn Hạnh họ Lý tu thành chính quả trụ trì. Một đêm gió mát trăng thanh bà mệt mỏi ngủ quên ở hiên chùa, váy sống hớ hênh. Sư sau giờ niệm phật về phòng, vô ý bước qua nguời bà. Thế rồi bà có chửa. Khi sắp đến ngày mãn nguyệt khai hoa, Sư bảo bà về chùa Cổ Pháp nơi ấy có nhà sư Lý Khánh Văn, em ruột của Sư Vạn Hạnh trụ trì. Một đêm xuân tháng hai ngày 12 bà khăn gói sang chùa Cổ Pháp, nhưng vừa đến cổng chùa thì đau bụng trở dạ. Bà rặn đẻ ngay dưới mái trong cổng chùa. Nhà sư Lý Khánh Văn nghe tiếng trẻ khóc oa oa vội chạy ra… Từ ấy, chú bé ra đời ở cổng chùa được nuôi nấng trong chùa, mang tên Công Uẩn (có thể hiểu là “người đàn ông làng Diên Uẩn” – chữ “công” cũng có ý tôn vinh mong muốn “người có sự nghiệp hiển hách”), về họ thì lấy họ Lý của cha nuôi. Chú bé lớn lên khôn ngoan khác người thường, đến năm bảy tuổi thì được đưa về chùa Tiêu cho Lý Khánh Vạn (sư Vạn Hạnh) tiếp tục nuôi dạy; và chùa Cổ Pháp được dân làng Diên Uẩn (Cổ Pháp) gọi là chùa Dận (gọi chệch chữ “rặn” mà ra). Ngôi chùa trở thành nơi phát tích của triều Lý nước ta”…
(Cổ pháp cố sự, NXB Văn hóa Dân tộc 2003).
Như vậy, với tư liệu trên cùng nhiều tư liệu thành văn hay truyền miệng khác, sư Lý Khánh Văn được biết đến nhiều nhất trong vai trò là cha nuôi của vua Lý Thái Tổ thời niên thiếu, là em trai của sư Vạn Hạnh. Ông xuất gia tu hành và trụ trì tại chùa Cổ Pháp – hương Diên Uẩn (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khi Lý Công Uẩn mới 3 tuổi, mẹ là bà Phạm Thị Ngà đã ẵm con đến chùa Cổ Pháp giao cho nhà sư Lý Khánh Văn; ông nhận cậu bé làm con nuôi và đặt tên là Lý Công Uẩn. Lý Khánh Văn trực tiếp chăm sóc và truyền dạy những nền tảng đạo đức, chữ nghĩa đầu tiên cho cậu bé Công Uẩn.
Đến năm Lý Công Uẩn khoảng 7 tuổi, nhận thấy tư chất khác thường của con nuôi, Lý Khánh Văn đã gửi cậu sang chùa Lục Tổ (chùa Tiêu) để anh trai mình là Thiền sư Vạn Hạnh tiếp tục đào tạo.
Chính sử ghi chép không rõ ràng về cha ruột của Lý Thái Tổ (người sau này được truy tôn là Hiển Khánh vương); một số giả thuyết dân gian còn cho rằng Lý Khánh Văn chính là cha đẻ của Lý Công Uẩn.
Khi một tập đoàn xây dựng những công trình văn hóa tâm linh tại Kinh Bắc mời tôi xây dựng bộ phim điện ảnh Tuổi thơ hoàng đế Lý Công Uẩn, tôi đã tìm đọc lại, và đọc thêm các tư liệu lịch sử cùng các giai thoại – truyền thuyết về Vương triều Lý, về làng Dương Lôi (Đình Sấm), về các thiền sư vùng Kinh Bắc trước sư Vạn Hạnh một vài thế kỷ… thì đọc được những chứng cứ lịch sử quan trọng lật đổ mọi kết luận hoặc giả thiết được coi là chính thống xưa nay khiến tôi sững sờ và sau đó phải “tâm phục khẩu phục”.
Tiến sĩ Lê Mạnh Thát, nhà Phật học hàng đầu của nước ta, trong bộ sách đồ sộ về Lịch sử Phật giáo Việt Nam, bằng chính các sử sách xưa mà nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đã sử dụng – như Đại Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Thiền uyển tập anh, Đại Nam nhất thống chí, Việt sử tiêu án, Thiên Nam ngữ lục, v.v, – đã đào sâu khảo cứu và đưa ra khẳng định rằng:
“Chùa Cổ Pháp với chùa Lục Tổ chỉ là một” (trước nay Lục Tổ vẫn được coi là tên cổ của chùa Tiêu, tức Thiên Tâm tự hay Tiêu Sơn tự tọa lạc trên sườn núi Tiêu, thuộc địa phận thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, ngôi chùa Tiêu này cũng gắn với cuộc đời của sư Vạn Hạnh và Thái tổ Lý Công Uẩn).
Như thế, “người cha nuôi của cậu bé Lý Công Uẩn không ai khác hơn là thiền sư Vạn Hạnh”, và: “nếu chùa Lục Tổ là chùa Cổ Pháp đổi tên thì rõ ràng Lý Khánh Văn chính là thiền sư Vạn Hạnh”; “Vạn Hạnh nguyên là họ Lý có tên là Khánh Văn – người đã trực tiếp nuôi dưỡng Lý Thái Tổ thời còn bé và dạy dỗ thành một nhân tài của đất nước”.
Có thể nói, hương Cổ Pháp, tức Diên Uẩn (nơi có chùa Cổ Pháp được gọi là chùa Lục Tổ) là nơi có khí tượng đế vương từng bị phù thủy Cao Biền trấn yểm, mà các thế hệ thiền sư từ Định Không, Thông Thiện, La Quý, Khúc Lãm, Thiền Ông đến Vạn Hạnh đã tìm mọi cách triệt phá các yểm độc đó; đồng thời âm thầm quyết liệt nuôi ý chí độc lập tự chủ cho dân Việt (xuất phát từ tư tưởng địa linh do sư Định Không người Cổ Pháp đề ra) – qua các bài Kệ (như Trồng cây gạo của sư La Quý), qua các bài thơ của sư Vạn Hạnh viết trên mộ Hiển Khánh Vương và bài thơ Sấm trên cây gạo bị sét đánh (ở chùa Châu Minh, hương Cổ Pháp), tất cả đều khẳng định họ Lý sẽ lên ngôi vua (“thập bát tử đăng tiên”)… Hoài bão cháy bỏng về một đất nước độc lập (“Lý thị hưng vương”) của sư Định Không từ đầu thế kỷ IX đã tựa mạch nguồn kỳ diệu truyền tới sư Vạn Hạnh, và sau cùng, sư Vạn Hạnh đã mê mải tận tụy truyền hoài bão đó đến chú bé Lý Công Uẩn, tạo cho vị Hoàng đế tương lai một nền tảng chắc chắn, mãnh liệt về khát vọng xây dựng một quốc gia có chủ quyền hoàn toàn… Người “Thầy Vua” đó chính là Lý Khánh Văn – Thiền sư Vạn Hạnh.
(Xin xem: Lịch sử Phật giáo VN, tập 2, tái bản có bổ sung, NXB Đồng Nai 2023. Các chương: XI. Vạn Hạnh và vua Lý Thái Tổ – VI. Định Không – VIII. La Quý và họ Khúc).
Kính mong các ý kiến tham góp của độc giả và khán giả yêu thích văn hóa – lịch sử đất Kinh Bắc.