Florence Noiville, Le Monde ngày 8.10.2026, lúc 13:05, chỉnh sửa lúc 15:07
Bảo Chân dịch
Mùa Nobel văn học năm nay, có hai nữ tác giả Canada Anh ngữ hiện diện trong danh sách những ứng cử viên triển vọng nhất của giải. Người thứ nhất, nổi tiếng tầm quốc tế là Margaret Atwood, và người còn lại, ít được công chúng Pháp biết đến, đó là Anne Carson. Và chính người thứ hai ấy – một nữ tác gia độc đáo, người luôn chơi đùa một cách hóm hỉnh và uyên bác với các thể loại văn học – đã được Viện Hàn lâm Thụy Điển trao tặng giải thưởng cao quý này vào thứ Năm, ngày 8 tháng 10 năm 2026. Mười ba năm sau Alice Munro (1931-2024), Anne Carson là nhà văn nữ Canada thứ hai đón nhận vinh dự này. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng trong trường hợp của bà, người ta còn có thể nói đến quốc tịch kép Hy Lạp – Canada, bởi lẽ tác phẩm của bà được sáng tạo từ tinh thần Hy Lạp cổ đại, thấm đượm văn phong và văn hóa cổ điển.
Bởi rằng, trước khi trở thành một nhà văn, Anne Carson trước tiên là một nhà nhà ngữ văn học cổ điển. Bà sinh ngày 21 tháng 6 năm 1950 tại Toronto, là nhà nghiên cứu Hy Lạp học được đào tạo tại Đại học Toronto và sau đó bà trở thành giáo sư giảng dạy tại Đại học McGill ở Montréal cũng như tại Mỹ, ở Đại học Michigan và Princeton. Bà cũng dịch lại rất nhiều tác phẩm Hy Lạp cổ điển sang tiếng Anh, thường theo một cách rất riêng và rất gây chú ý. Chẳng hạn, trong Grief Lessons (Những bài học về tang tóc, 2006, chưa được dịch sang tiếng Pháp), tập hợp bốn bi kịch của Euripides, các nhân vật phải đối mặt với mất mát, trả thù, điên loạn, sự sụp đổ của các mối quan hệ gia đình… bà đã dịch bằng một thứ ngôn ngữ sắc sảo, dồn dập, ít nhằm mục đích bám sát nguyên tác tiếng Hy Lạp mà hướng tới việc thể hiện trọn vẹn tính xa lạ và sự chấn động trực diện của những vở kịch này.
Theo thời gian, phong cách diễn dịch này trở thành sự sáng tạo. Như trong tác phẩm tuyệt đẹp Antigonick (NXB L’Arche, 2019), được nhà văn Édouard Louis dịch sang tiếng Pháp và biểu diễn tại Festival “off” Avignon năm 2023. Sophocles vẫn hiện diện trong tác phẩm, nhưng là một Sophocle có những kết nối với Virginia Woolf, hay thậm chí là với nữ triết gia Judith Butler. Tác phẩm được viết đặc biệt với một ngòi bút tự do, ở đó những trò chơi chữ, khoảng trống và sự ngắt đoạn về mặt trình bày đã tạo nên một vẻ vừa uyên bác vừa phóng khoáng. Nhân vật Antigone của Carson chống lại trật tự hiện hành như một hình mẫu thời hiện đại, vướng vào những mâu thuẫn của ngôn ngữ, gia đình và quyền lực.
Một tác phẩm phi thường khác, di chuyển giữa thời Cổ đại và thế kỷ XX, là Norma Jean Baker de Troie (NXB L’Arche, 2021). Ở tác phẩm này, khi phát triển chủ đề vẻ đẹp như một quyền lực và một lời nguyền, Carson đã tạo ra cuộc đối thoại giữa Helen thành Troy và Marilyn Monroe – hai phiên bản, theo góc nhìn của bà, của cùng một hình mẫu phụ nữ bị thèm muốn, bị huyễn tưởng và cuối cùng bị tước đoạt mất câu chuyện của chính mình. Về mặt hình thức, Carson, như thường lệ, hân hoan thử nghiệm. Là một nghệ sĩ của sự “lệch chuẩn” văn bản, bà cắt nhỏ tác phẩm của mình thành những mảnh đứt đoạn, rồi nhào nặn nó bằng cách hòa trộn thơ ca với văn hóa đại chúng, văn xuôi với phi hư cấu, các tham chiếu uyên bác với những chuyển động tinh tế của tâm hồn.
Nghệ thuật nhập thể này đã trở thành dấu ấn đặc trưng của bà kể từ những tác phẩm cá nhân đầu tiên vào cuối những năm 1980. Như ban giám khảo của giải thưởng uy tín Princess of Asturias (mà bà nhận được năm 2020) từng nhận xét, nữ văn sĩ không chỉ dừng lại ở việc lai tạo giữa “Hy-La, trung cổ và hiện đại”, bà còn đặt cược vào sự hòa trộn giữa “các phong cách, các tham chiếu và các định dạng”. Tuyệt vời hơn, bà “cố tình xáo trộn các lĩnh vực vốn thường được phân tách”, dịch giả của bà là Claire Malroux (1925-2025) đã giải thích như vậy trong phần giới thiệu cuốn Verre, ironie et Dieu (Thủy tinh, mỉa mai và Chúa), cuốn sách đầu tiên của bà được dịch sang tiếng Pháp tại NXB José Corti (2004, tái bản năm 2023): một cuốn sách được viết theo thể thơ ba câu (tercet), trong đó tác gia quan tâm đến “giới tính của âm thanh” và cách mà mỗi âm thanh chúng ta phát ra gửi gắm ra bên ngoài một phần nhỏ bé của sự riêng tư.
Nghệ thuật xóa mờ ranh giới ấy được Anne Carson đẩy đi xa hơn nữa trong hai cuốn sách độc đáo nhất của bà. Trước tiên là Autobiographie du Rouge (Tự truyện của Đỏ, NXB L’Arche, 2020), trong đó bà lấy một nhân vật xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm của nhà thơ trữ tình Hy Lạp Stesichoros (thế kỷ VI TCN), đó là Geryon, một quái vật huyền thoại có đôi cánh màu đỏ, đã rơi vào tình yêu say đắm với vị anh hùng Heracles, để biến thành một nhân vật chính. Bà hư cấu nên tuổi thơ, tuổi trẻ của hắn. Tóm lại, bà biến một mảnh nhỏ văn bản cổ đại thành một cuốn tiểu thuyết trưởng thành gây kinh ngạc kết hợp với hành trình phiêu lưu mang tính thời đại.
Vài năm sau (các bản dịch tiếng Pháp không xuất hiện theo trật tự sáng tác), bà lại tiếp tục, nhưng lần này là với Proust – bằng chứng cho thấy Carson không chỉ quan tâm đến Hy Lạp. Trong Atelier Albertine (Xưởng sáng tác Albertine, NXB Seuil, 2017), mang hình thức một cuốn tập ghi chép, chính nhân vật Albertine đã trở thành điểm mấu chốt cho một cuộc điều tra vừa sâu sắc vừa mang tính đập phá thần tượng. Trong cả hai trường hợp, nữ tác gia đều tìm cách khám phá điều gì sẽ xảy ra với một nhân vật phụ khi người ta kéo họ ra từ đáy sâu của một văn bản và cướp nhân vật để giải phóng cho nhân vật ấy hoàn toàn tự do. Và một lần nữa, khi quay trở lại với một văn bản kinh điển, đó không đơn thuần là để chuyển thể hay tư duy lại văn bản ấy, mà là để dịch chuyển nó cho đến khi biến sự tái tạo đó thành một tác phẩm độc lập.
“Tại sao tôi yêu thích Anne Carson ư?”, nhà văn Tiphaine Samoyault tự đặt câu hỏi cho mình trong chuỗi bài phê bình trên mục Le Monde des livres [Thế giới sách – là một trang mục phê bình sách uy tín của báo Le Monde, ND], khi viết về tác phẩm Les Hommes à leurs heures perdues (NXB L’Arche, 2025). Và cô ấy trả lời “Bởi vì sự uyên bác của bà không bao giờ nặng nề. Bà ấy như đang khiêu vũ với các nhà thơ của quá khứ. Bà nhảy múa với bóng dáng của họ trong cùng một đại tiệc hội tụ tất cả mọi người, từ Sappho đến Emily Dickinson, từ Alcman đến Akhmatova, từ Thánh Augustine đến Tolstoy”. Trong bài phỏng vấn đăng trên Le Monde des livres, nhà văn người Hy Lạp Amanda Michalopoulou, một người rất ngưỡng mộ tác phẩm của bà, nhấn mạnh đến phong cách tinh tế, hoá thân và “thể xác tính” trong bút pháp Anne Carson để mang đến cho chúng ta cái nhìn mới mẻ về văn học. Nhà văn Hy Lạp này cũng ấn tượng với sự hóm hỉnh của Carson, “mỉa mai và tối giản: không cần tạo ra những trò đùa lố, bà luôn viết bằng ngôn từ vừa đủ.”
Chắc chắn rằng giải Nobel này sẽ làm tăng số lượng các bản dịch (còn rất nhiều tác phẩm của bà chưa được dịch) và mở rộng tầm ảnh hưởng của một nữ thi nhân lớn của xứ Bắc Mỹ, hiện đang sống giữa Mỹ và Iceland. Hạnh phúc thay, độc giả toàn thế giới giờ đây sẽ có thể bước vào vũ điệu riêng ấy.