V?n h?c Mi?n Nam 54-75 (717): Ph?m Thiên Th? (k? 8)

Nguy?n ??c Tng

g?i Kathy Hoang

Th? Ph?m Thin Th? l th? ?? ngm, ?? ht, l chanson potique.

Ti?ng em ht gi?a gio ???ng

Cha v? trong nh?ng thnh ch??ng bng hong

?ng ra, th? ng c ?i?u ni l?n ?i?u ht. L tu s? Ph?t gio nh?ng v?n nh?c ??n Cha: ? l tinh th?n t? do c?a Ph?m Thin Th?. Nhi?u ng??i cho r?ng th? ng ???c ph? bi?n l nh? ca khc do Ph?m Duy ph? nh?c, ho?c v ng l thi s? kim thi?n s?, nh?ng ci ?y ??u c th? ?ng c?, nh?ng th? khng hay th khng ai nh?. V?y ph?i c m?y th? cng lc: v?n ha v v?n b?n. Nh ph bnh ??ng Ti?n c m?t nh?n xt th v? r?ng cu "r?ng x?a c g t? quan" l cu th? ???c nh? nhi?u nh?t. ?i?u ? qu? nhin ?ng, nh?ng ti ngh? c l? v n ???c ph? nh?c, v l cu m? ??u c?a bi ht. N?u Ph?m Duy ch?n cu khc, v d? cu th? nh?t c?a ??ng hoa vng "M??i con nh?n tr?ng v? tha", th bi?t ?u cu ?y l?i n?i ti?ng h?n?

B?n ni v?y ho ra cu "r?ng x?a" ?y khng c gi tr? g? C?ng khng ph?i th?. ? l cu nghe qua c?ng t?m th??ng, nh?ng v?i l?i ni l?ng l?, nhi?u h? t?, c?a ng??i Vi?t, n l?i g?i ra nhi?u th?. N m? ra, mng lung. Bi Ging c nhi?u cu nh? v?y. M?t ch? thnh cng ph?i ?ng th?i ?i?m, m? ?ng cnh c?a. M m?t cnh c?a ch? c m?t ng??i m?. Nh?ng tr??c h?t n ph?i k?t t? ti?ng ni c?a dn t?c, nh? m?t th? "t?ng k?t th?i ??i." ? mi?n Nam ai khng th?y c?nh n? sinh o di tha th??t a ra c?ng gi? tan tr??ng, nh?ng ph?i ??n Ph?m Thin Th?, th? m?i b?t ra b?n ch?:

Em tan tr??ng v?

C?ng m?t tr??ng h?p khc, v d?, Nguy?n T?t Nhin, v?i:

C cn h?n khng

M ng th??ng c nh?ng cu nh?ng ch? nh? th?. ?y l m?t v d? khc:

Th thi m ph? xe ???ng

Thi th thi nh ?o?n tr??ng th? thi

Nhi?u h? t?. Nh?ng trong l?n ??c ??u tin, ti nh? li?n. Nh?ng ch? nh? th? x?a nay v?n dng, nh?ng khi k?t h?p l?i, chng tr? nn m?i.

C ng?n ?y thi

T?t nhin l t? cu Ki?u;

i n ta c ng?n ny m thi

Nh?ng tm ch? ?y tuy hay th hay th?t, Nguy?n Du m khng hay?, l?i r rng, cay ??ng qu. C?t ra b?n ch?: thnh m? h?. Ci g ng?n c?ng m? h?. Ch? c m?t ch? th?n tnh ph?i gi? l?i, ch? ng?n. Ch? ?y ???c ng dng t?i vi l?n n?a. Ph?m Thin Th? ly ca dao:

Leo ln cnh b??i nh? ng??i r?ng r?ng

??ng tc leo tro l quan tr?ng nh?t, tro ln cy b??i hi hoa, ch? khng ph?i ch?, v?y nn thi s? ??i ph?t ch? tro trong ca dao thnh leo, mi?n n h?p v?n. M?t cu th? hay khng bao gi? ?? chng ta yn. N ?nh th?c ng??i ta nh? ti?ng chung. ?ang ng?, n d?ng b?n d?y. ?a, ti?ng chung v?ng v?ng ?u v?y ka?

Ngy x?a anh ?n em

N?i gc chung cha n?

C b?n cn t??ng mnh ?ang ? T Chu, g?n cha Hn San.

Th ra s? n?i k?t c?a loi ng??i l?n h?n n?i c ??n c?a h?.

Ti c?n nh?n m?nh r?ng m?c d t?o ra ch? m?i hay t?p h?p cc ch? m?i l m?t ?ng gp c?a Ph?m Thin Th?, chnh khuynh h??ng th?m m? c?a ng, t? duy ngh? thu?t c?a ng, ph h?p v?i th?i ??i c?a mnh, m?i l nguyn nhn lm cho th? ng c gi tr? lu di. Ngay nh?ng bi th? ??y hoi ni?m c?ng bi?t lay g?i, ??t cu h?i. Nh?ng cu h?i kn ?o, xa v?i, nh?ng m ?nh. Bi th? ??u tin c?a Ph?m Thin Th? l bi ti v?a nh?c, V?t chim bay:

Ngy x?a anh ?n em

N?i gc chung cha n?

Con chim no qua ?

Cn ?? d?u chn in

Anh m?t mnh g?i nh?

Chim ?i bi?t ?u tm

M??i n?m anh qua ?

Cn v?n d?u chn chim

Anh m?t mnh g?i nh?

Em ?i bi?t ?u tm

Ngy x?a anh ?n em

Trn gc chung cha n?

By gi? anh qua ?

Cn th?y ch? trong chung

Anh khoc o nu s?ng

Em chn tr?i bi?n bi?t

Tn ai cn tha thi?t

Trong ti?ng chung chi?u ??a

Ngy x?a em qua ?y

Cho tnh anh ch?m n?

Nh? chn chim mun thu?

In mi b?c th?m ru

Ci ng??i c bao nhiu

M tnh s?u v l??ng

Cn chi trong gi? t??ng

Hay m?t v?t chim bay !

Nh?p n?m ch?. Bi ny ???c Cung Ti?n ph? nh?c, hnh nh? tr??c Ph?m Duy v?i Ngy x?a Hong Th?, nh?p b?n ch?. N?u l bi th? ??u tin th c?ng h?p l, v ngn ng? m?c m?c, khng ti hoa nh? bi kia. Tuy v?y ? l? ra phong cch ring trong nh?ng cu nh?:

Ci ng??i c bao nhiu

M tnh s?u v l??ng

Nh?ng ch? nh? "v l??ng" hay "gi? t??ng" c?a nh Ph?t l?n ??u ???c ??a vo th?, m ??a ti tnh. Ngh? thu?t c?a Ph?m Thin Th? nh?n m?nh ? s? l?p l?i. m nh?c l l?p l?i, hay trng ?i?p. Trong m?t bi th? ng?n, ch? chim xu?t hi?n n?m l?n, ch? chung b?n l?n. Trng ?i?p (repetition) l th? d? nh?t m c?ng kh nh?t trong ngh? thu?t tu t?. Bn c?nh ch? v nh?c ?i?u, th? Ph?m Thin Th? c hnh ?nh ??p, nh?ng mang tnh t??ng tr?ng. Ch?ng h?n, hoa trong th? ng, hoa ?o, hoa lan, hoa vng, c?ng nhi?u nh? hoa trong Th? m?i, trong th? Ch? Lan Vin sau ny, nh?ng chng hi?n h?u nh? bi?u t??ng: nh th? khng m t? m?t bng hoa c? th?; khng c?m xc v m?t ci bng ring bi?t no; chng xu?t hi?n nh? ci phng (background) hay nh? m?t ??i di?n, gy ra cc lin k?t. Con ng??i khc nhau, c ??n, nh?ng ? ch? l nh?ng quan st b? m?t, v t? trong su xa h? ch? l m?t.

L?n l?ng cn m?t h?t ?o

Quy?t ?em h?t n? ??ng vo v??n kia.

Nguy?n sau cy l?n xum xu

Bn ???ng cho khch ?i v? ngh? ng?i.

Nguy?n xin tri th?m hoa t??i

L?i ring nh?ng ?? ng??i ng??i h??ng chung.

B?n cu trn l th?, hai cu d??i l k?. Nh? lin k?t trong khng gian m chng ta c th? gi?i, nh? lin k?t trong th?i gian m chng ta c l?ch s?. M?i quan h? gi?a tnh ngh? thu?t v tnh thng ?i?p khng ph?i d? gi?i quy?t. Tr??c h?t bi th? ph?i ???c b?n yu m?n, sau ? n m?i c th? lm b?n thay ??i. Th? l?c bt l lo?i th? c h? to? ??, ng??i ??c c th? ?ng vai ng??i vi?t v ng??c l?i: khng c s? khc bi?t l?m gi?a sng t?o v th??ng th?c. Trong nghi l? v phong t?c, con ng??i tr? l?i v?i nh?c ?i?u, v v?y m c hai ch? th? ca, lm s?ng l?i tnh yu ??i v?i cu?c s?ng. Th? Ph?m Thin Th?, c?ng nh? nhi?u nh th? ? mi?n Nam th?i ?y, s? d?ng nhi?u th? c v?n. Th?c ra, v? hnh th?c, nh? th? l c?. Chim chc, su?i, hoa, r?ng, c?ng l nh?ng hnh ?nh khng c g m?i, nhi?u thi nhn ? ni, nh?ng ??n Ph?m Thin Th? chng tr? thnh thing ling.

L?n ln gi?a ni xanh r

C? hoa nh? th? t? chi c?n k?

Ch? t? chi c?ng l th?n tnh. ?n d? l lin k?t hnh ?nh c tnh linh c?m gi?a hai s? v?t, l ho?t ??ng v th?c, b?n khng bi?t t?i sao, c nh?ng m?ch ng?m bn d??i khng hi?u ???c, nh?ng m?ch ng?m ?y ???c chia s? b?i nhi?u ng??i. Php ?n d? v?a c?n m?i l?, gy ng?c nhin, nh?ng c?ng ph?i ch?ng m?c, d? hi?u. Khng nh?ng "??ng hoa vng" l cu chuy?n v? "g" b? quan tr??ng v?, m cn l hnh ?nh c?a con ng??i b? v? ?i tm ngu?n c?i. ?n d? c?a Ph?m Thin Th? l?n, ??p, ha h?p v?i tm th?c ng??i Vi?t, trong m?t x h?i lo?n l?c.

Ngy x?a o nhu?m hong hn

Dng ai c?p r? ln c?n hi du

Ti?ng nng ht v?ng ?i cu

D?ng tay vi?t m??n lng s?u v?n v?

L?u tranh cn ? ch?n m?

M?i tnh l m?t bi th? v ??

?n Lan ?i! Mi tc th?

Gi Xun nay c v? v? su?i h??ng

?m nao ng?i h?c bn t??ng

N?n leo lt l?i, ch? v??ng v?t chm

(?o?n tr??ng v thanh)

Th? tnh khng t?o ra ni?m hy v?ng gi? d?i no: chng ??u bu?n. V h?u h?t tnh yu s? th?t b?i. Con ng??i ch?p nh?n th?t b?i tr??c s? ph?n nh?ng khng b? cu?c, m su?t ??i s?n ?u?i ngh?a c?a t?n t?i, ngh?a c?a tnh yu, c?a ?au kh?. M?t ch? ?? th??ng xuyn c?a Ph?m Thin Th? l m?i quan h? gi?a tnh yu v ci ch?t, cu?c s?ng v s? l?i tn. Xoay quanh ch? ?? ?y, phong cch ngh? thu?t c?a ng ngy cng r nt.

H sang ph??ng n?

R?i ch?ng g?p nhau

i m?i tnh ??u

Nh? ?i trn ct
B??c nh? m su
M c?ng nha mau
T??ng ? phai mu
???ng chi?u hoa c?
M??i n?m r?i Ng?
Tnh c? qua ?y
Cy x?a v?n g?y
Ph?i nghing rng ??
o em ngy n?
Phai nh?t m?y mu?

Bi th? ni v? s? v v?ng, s? tr?ng r?ng, cu?c tr chuy?n gi? t??ng gi?a hai ng??i. Th?c ra ch?a ph?i l tnh yu m l ??c mu?n, theo ?u?i, tm ki?m, chia ly, s? im v?ng c?a k? ni?m ???c ngn ng? b?t gi?, tr? thnh m?t th? gi?i khng th? hi?u ???c, tr? thnh l?i th th?m ??c tho?i. ?i khi bi th? t?a nh? cch di?n t? nh?ng c?m xc khc nhau, th?m d nh?ng tnh hu?ng tri ng??c, nh? v?y t?o ra ?p ?ng ? ng??i ??c. Ch? ngh?a lng m?n v?n cn l khuynh h??ng l?n c?a th? mi?n Nam th?i k? Ph?m Thin Th?, bn c?nh khuynh h??ng hi?n th?c v khuynh h??ng hi?n sinh. Trong khi ? ngoi B?c cng th?i n ? b? thay th? b?i ch? ngh?a hi?n th?c x h?i ch? ngh?a, th trong Nam sau m?t th?i gian li b??c, c s? quay tr? l?i c?a phong cch lng m?n, m Ph?m Thin Th? l tiu bi?u. Nh?ng ? l m?t ch? ngh?a lng m?n m?i, hi?n ??i h?n; v tnh yu trong th? Ph?m Thin Th? c?ng pha mu siu th?c, l nh?ng th? nghi?m: tnh yu tu?i h?c tr ? m?t ng??i ? qua giai ?o?n ?y, tnh yu tr?n t?c ? m?t thi?n s?, tnh yu c?a c? nhn trong con ng??i hi?n ??i. ? l tnh tr?ng h?ng c?m km v?i lo u, lo u v? b?n thn mnh v v? ??i t??ng h??ng t?i, b? ngoi g?n g?i v?i thi?n, m bn trong l s? lo l?ng. Th?c ra:

anh trao v?i vng

chm hoa m?i n?

l nh?ng cu phi th?i gian. Khng cn c? hay m?i. C?ng nh?:

nh?ng m?i n?m m?i v?ng

ng??i thu vi?t nay ?u

(V? ?nh Lin)

Nhi?u nh th? ???ng ??i trnh xa xc c?m. K? ra c?ng ph?i, th? gi?i ngy nay ?i h?i m?t cch bi?u hi?n khc cho nh?ng tnh c?m m?i, gi?a nh?ng ng??i s?ng khng qu kh?, khng l t??ng, quay ??o trong c?n l?c c?a ch? ngh?a tiu th?, ngy cng xa ngu?n c?i. Trong hon c?nh ?y, Ph?m Thin Th? l ng??i ??i di?n cu?i cng c?a m?t khng kh ti?n chi?n ko di. K? l? thay, ngay trong chi?n tranh, c?n k? ci ch?t, con ng??i c th? s?ng ??p nh? huy?n m?ng. C m?t c? g?ng ph?i h?p gi?a cc t??ng lun l hay tri?t h?c v s? gi?n d? c tnh th? ca, nh?ng khng ph?i khi no Ph?m Thin Th? c?ng thnh cng v ??t ??n s? hi ha.

Con ?i con ng? cho lnh
Ch?t chiu nguy?n ??c g?i vnh tr?ng non
M? ngho cn t?m lng son
Gi? gieo cu ??, con trn m?ng sau
Th?ng g h?n nh?ng thn cau
M?m g h?n nh?ng dy tr?u leo quanh

(2009)

Tuy v?y, m??i bi ??o ca c?a ng l m?t thnh t?u xu?t s?c, ???c Ph?m Duy ph? nh?c, v nghe ni Thi Thanh thch ht nh?t.

X?a em l ki?p chim

Ch?t m?c trn ???ng nh?

Anh lm c?i b?ng mai

?? tang em, ch? m?y thu?

X?a em l ch? bi?c

N?m gi?a lng cu?n kinh

Anh l thi?n s? bu?n

Ng?i t?ng d??i nh tr?ng

Tnh c?m tc gi? ch?t phc, m ngn ng? th khng.

Ci ch?t khng ch? l s? ch?m d?t ??i s?ng m cn l kh?i ??u c?a m?t lo?i th?i gian khc. Chng ta ??n ?, g?n b? v?c, bi?t r?ng bn kia m?i vi?c ? thay ??i, c ng??i than khc, c ng??i k? chuy?n, ht nh?ng bi ht. Bi Em ?i l? cha c?a Ph?m Thin Th? l m?t trong nh?ng bi th? ??c s?c ni v? ci ch?t. Hnh nh? ng??i k? l m?t tu s? tr?, v nhn v?t n? l c th?t. N nh?c ti nh? ??n bi c?a Huy?n Kiu:

H? ?? c chng t?i h?i

Em th? ch? ??p em ?u

Ch? ti hoa tr?ng ci ??u

?i b?t b??m vng ngoi n?i

T?t c? s?c n?ng c?a tnh yu, chi?u su c?a ci ??p, s? ti?c nu?i, lng th??ng xt, quy?n vo nhau. Bi th? l l?i ai ?i?u cho ng??i ra ?i, nh?ng c?ng l ti?ng c?u kinh, gip m?t linh h?n s?m v? ci khc. V? ?u?

Sao ta bi?n bi?t ch?a v?

L?ng ??i sim tm b?n b? chim ca

Joseph Hu?nh V?n vi?t trong t?p ??ng hoa vng: "Tm v? ci mun thu?- mun n?i c?ng c ngh?a l khng v? ?u c?, nn trong th?, ng??i thi s? bi?t r ?i?u ngh?ch l ?, hi?u r?ng ch? cn c cch v?, ch? cn c nh?ng l?i ??p cho gi?c m?ng khng b?n b?. Nh?ng ch? tm t?i gi?c m?ng khng b?n b? khng rng bu?c th??ng c v? ??p h?ng h? ??m b?c." Th? Ph?m Thin Th? th?c ra c nhi?u ch? v cch ni c?, so, ch?a m?t th? tri?t l ??o Ph?t bnh dn; m ng c?ng khng c? t? ra l b?c chn tu bi?t nhi?u hi?u r?ng. S? vi?c m?t thi?n s? lm th? tnh v th? hay ? gy d? lu?n si n?i m?t th?i. Sau Ph?m Thin Th?, hi?n t??ng ?y khng l?p l?i. Th? ng l m?t th? th? thi?n n?i lo?n. Cu m? ??u c?a t?p ??ng hoa vng trong ?o?n ?nh s? m?t:

M??i con nh?n tr?ng v? tha

Nh? lai th??ng t? trn t o xun

Vai nghing nghing su?i t? huy?n

?i g ?o n? trn mi?n tuy?t th?m

Th? thi?n m tnh t?, khng nh?ng tnh t? m nh?c th?, g?i tnh, to b?o. ??c gi? lc no c?ng thch ?n tri c?m. Nguy?n Du t?ng d?y: tu l c?i phc, tnh l dy oan, nh?ng v? thi?n s? ny lm ng??c l?i, ng k?t h?p hai th?. ng n?i ti?ng m?t ph?n v v?y. Nh?ng ta c?n nh? r?ng nh?ng ti n?ng th?c s? cao h?n d? lu?n. Trong khi tc gi? ni v? tnh yu th c?ng ni v? tnh nguyn th?y c?a t?o v?t.

?o?n tr??ng

S? gi tn hoa

X?a l gi?t l? nay l h?t chu

?y l ?o?n tr??ng v thanh, ra ??i n?m 1972, ???c t?ng gi?i th??ng v?n ch??ng ton qu?c 1973. Tc gi? vi?t ti?p ?o?n tr??ng tn thanh, nh? m?t tri m c?a Nguy?n Du ??n sau m?y tr?m n?m. M Ki?u ??n th? l cng. N?m 1992, Ph?m Thin Th? vi?t: "M?t ?m n?m m?, ? ??t Tn Bnh – g?p Ng??i ??p t?ng t?m g??ng soi v cy bt. T?nh d?y, m?i bi?t ?p trang V Thanh trn ng?c m ng? qun – T? ngh? m?t my m?i ngy cn ph?i r?a l?i, hu?ng chi l h? truy?n ? vi?t cch nay trn hai m??i n?m – ??c l?i l?m ch? ch?ng ???c nh? lng… Nn ?m nay, khu ?n d?u hao, t?a m?nh tr?ng trn h?n ngoi c?a, m??n Ng??i ??p ng?n bt, nhu?n s?c l?i V Thanh, c?t ?? t? soi mnh v?y – Nay thm ?i dng t? t?i. 21-4-1992".

Non H?ng ni T?n chim ca

Sng H sng C?u la ? dng xui

Ni sng chi?u di?n tinh khi

Ng?c ln m?t bi?n, vng tri m?ch r?ng

M?ng Ng??i Tr?i ??t t?ng b?ng

Ru?ng Lam tru ko m?t v?ng long lanh

Nh?ng cu th? cu?i nh?c l?i ni?m m? ??c c?a thi s?: ??t n??c ha bnh, x h?i thanh bnh, thin h? thi bnh. Ph?m Thin Th? vi?t r?t nhi?u th? trong m?t giai ?o?n ng?n, nh?ng n?m b?y m??i, ?i?u ny lm  ng??i ??c kh theo di. Ti li?t k l?i cho nh?ng b?n quan tm:

– ??ng hoa vng (1970)

– H?i hoa ?m (1971)

– ??o ca (1972)

– ?o?n tr??ng v thanh (1972)

– Su?i ngu?n vi di?u – Kinh th? (1973)

– Ngy x?a ng??i tnh (1974), trong ? c cc bi Ngy x?a Hong Th? v Em l? cha ny.

– Tr?i hoa ??nh ??i (1975)

– Nh?ng l?i th??c d??c (2007)

– Ht ru Vi?t s? thi (2009)

Sau n?m 1975 ng t xu?t hi?n, th? h? sau ch? bi?t ??n ng qua vi ca khc ???c Ph?m Duy ph? nh?c; nh?c ?y c?ng b? c?m ph? bi?n nhi?u n?m. ??i v?i nhi?u ng??i khc, th? ng qu c?m xc, trong khi th?i ??i ngy tr? nn khch quan, hi h??c. Th? gi?i c?a ng l m?t th? gi?i ??m v? thi?n, ph?ng ph?t tnh yu th? m?ng, s?u mu?n nh?ng khng th?m kh?c. Ti nh? t?p th? ??ng hoa vng kh? nh? mu vng trong sng, do m?t ng??i b?n gi t?ng, c in l?i c?a Thch Minh Chu v ba sau v? minh h?a thi?n s? Ph?m Thin Th? th?t ??p.

Th?i th? thay ??i, chng thi s? c?a Hong th? c?i o c sa hon t?c; ng??i yu th? khng m?y khi th?y ng n?a. ?i?u ? ch?ng t? th? Ph?m Thin Th? c?ng nh? nh?c Ph?m Duy l s?n ph?m c?a m?t hon c?nh x h?i, m?t th? k? hoa d? th?o ch? n? trong m?t giai ?o?n khi nh?ng gi?c m? ???c php s?ng l?i, cc th? gi?i ???c php giao thoa. Th?c ra Ph?m Thin Th? c?ng c c? g?ng vi?t theo yu c?u m?i, sau 75, nh?ng khng ???c ch m?y. Ti th?y tiu bi?u l m?y bi nh? sau ?y.

Trong lng ??t thm su

Th?t m?t nhnh th??c d??c

?a hoa nh? gi?t n??c

Lng lnh h?n thin thu

T?ng cnh h?ng ?an nhau

Xe nh?ng l?i b?t t?n

Lng ??t gi l?n ??n

??p th?m nh?ng chm hoa

Hoa nhi?m m?u trong ta

??t nhi?m m?u trong n?

Cy d??ng c?m v? tr?

??t gp khc tnh ca

Th??c d??c h?ng mi ht

Gi t? tr?i bay ?i

Cy ?n tnh xanh ngt

M??i ngn ??i vn vi

Ai bi?t ??t ni chi

Trong nh?ng l?i th??c d??c

?a hoa nh? gi?t n??c

Lng lnh h?n thin thu

Trn mi nng ca s?

Nh?ng cnh tnh bay mau

(Nh?ng l?i th??c d??c. 19-12-1988)

Mai em ra tr??ng

?i xa d?y h?c

H?a d?y tr? ??c

Trang s? ??u tranh

C?a dn t?c mnh

Mi?ng c xinh xinh

Gi?ng v? cch m?ng

V trn v?ng trn

Ng?i nh quang vinh

Em ?em bnh minh

V? t?ng m?t tr?

Anh t??ng t??ng thi

? r?ng ngh?n l?

Yu em v k?

C gio ngy mai

Con ???ng t??ng lai

(Ngy mai) (1)

Th? nh? th? th c?ng ch?a ph?i l cch m?ng l?m. C l? Ph?m Thin Th? gi?ng nh?ng tr th?c mi?n Nam tr??c, ngy th?, thnh thi?n, c?. Khng kh lng m?n ? ch?t, thi?t ch? x h?i nng ?? n khng cn, m?t vi nh v?n v?n vi?t nh?ng Ph?m Thin Th? g?n nh? ? xong, d c xu?t b?n vi tuy?n t?p khc, v c l?n xu?t hi?n bn c?nh Ph?m Duy, trong m?t ch??ng trnh sn kh?u r?c r?. V?y, th? gip ng??i ta s?ng cu?c ??i mnh nh? th? no?

M?t ?m n?m ng? trong my

Nh? ?u ti?n ki?p c cy h??ng tr?i

Bi th? t?a nh? ng??i ???c ?nh th?c, giy pht b?ng sng chi?u r?i kh?p trang gi?y. B?t ch?p nh?ng ni?m c?, nh?ng ch? ? ???c dng nhi?u l?n, tr? nn mn so, s? quy?n r? c?a Ph?m Thin Th? v?n cn ?. ng nhi?u l?n nh?c ??n hnh ?nh t? quan:

ny m?ng ?o tr? v? m?ng ?o

kh?n gi ln, treo ?n t? quan

M?t bi th? hay lm ta thao th?c, tr? ?i tr? l?i, t? h?i, ??t ta vo dng ch?y c?a ??i s?ng. Th? gi?i phng con ng??i kh?i th? gi?i ??y tin t?c, nh?ng ?ng d?ng h?u ch, ? ? con ng??i ??u hng cc ph??ng ti?n, tr? thnh m?t ph?n c?a cc ph?ong ti?n ?y. Th? ?i ra t? nh?p ?i?u v? tr?, b?n ma, nh?p ?i?u c? th?. Th? lm cho nh?ng kinh nghi?m ring t? ch?c lt tr? nn c th? hi?u ???c v ti l?p ???c. Ti l?p l ?i?u quan tr?ng trong cc th nghi?m khoa h?c v c?ng quan tr?ng khng km ??i v?i ngh? thu?t. M?t bi th? hay mang l?i c?m gic t??ng t?, d b?n ??c ? ?u, lc no. Th? mang chng ta v??t qua ranh gi?i gi?a h?u th?c v v th?c, gi?a qu kh? v hi?n t?i, gi?a ng??i ni v ng??i nghe.

??u ma Xun cng em ?i l?

L? cha ny – v??n n?ng tung bay

V ngn lau – vng mu khp np

Bi sng bay – m?t con b??m ??p

Ci ch?t l ng??ng c?a, khng nh?ng cho ng??i ch?t m cn cho ng??i s?ng. Ng??i s?ng m?i l n?n nhn c?a ci ch?t. K? th??ng ti?c nh?n ra ci bng c?a s? ch?t, nh? nhn th?y v?c th?m, chia la, ?on tr??c ???c n, v s? tin ?on ?y lm h? lo u, kh?n kh?.

Tr?i cu?i thu r?i em ? ?u

N?m trong ??t l?nh ch?c em s?u

(?inh Hng)

Th? Ph?m Thin Th? khc th?, c?ng d?n ng??i ??c ?i qua m?t mt, ?i qua ci ch?t ?y, nh?ng h?i t??ng m khng s? hi. ? l th? c?a s? ?au bu?n su xa nh?ng d?u dng, s? khng c? s? ph?n theo ki?u khc. Nh th? mang l?i hnh ?nh lun chuy?n c?a s? s?ng v ci ch?t, c?a h?nh phc v ??t gy, nh? nh?p tu?n hon v? tr?. S? l?p l?i c?a cc ch? trong th? khi ni v? ci ch?t chnh l s? l?p l?i c?a ma.

Tn ma ?ng vo cha b? ng?

Ti?n ??a em trong o quan ny

T?ng c?i hoa – tr?m l?ng th??ng nh?

Tc em x?a – t? ng nh? my

Bi th? c?a Ph?m Thin Th? c ?? b?n ma xun h? thu ?ng.

Cho ??n khi no chng ta ch?p nh?n n, ci ch?t, ch?p nh?n thua cu?c, chng ta ch?u la b? h?nh phc t?m b? tr?n gian, lc ?y m?i c th? c th?c t?nh. Tuy l m?t thi?n s?, Ph?m Thin Th? khng nh?c nhi?u ??n cc l thuy?t Ph?t gio, v v? m?t ny, ng h?n nhin. N?u c th?c lm m?t tu s?, ng s? c nh?ng cu th? n?ng rao gi?ng, khuyn nh?, c?ng nh? tr??ng h?p cc thi?n s? khc, nh? th? Nh?t H?nh. Nh?ng th? khng ph?i l ti?ng ni c?a tri?t h?c. Khc v?i m?t s? nh th? ?i tr??c, ng khng ??y tnh c?m c?a mnh, yu ght, h?nh phc, ?au kh?, ln ??n c?c ?i?m. Khng c nh?ng cu ca ng?i di?m ?o:

Anh nh? em ng?i ?y tc ng?n

M ma thu di l?m ? chung quanh

(Nguyn Sa)

Th? tnh Ph?m Thin Th? c?ng khng n?ng v? nh?c th? nh? Bch Kh, khng th?n b nh? ?inh Hng, khng ?au ??n nh? Du T? L, khng b?t c?n nh? Nguy?n T?t Nhin. ? l s? cn b?ng gi?a th?c v ?o, gi?a hi?n th?c v siu th?c, m?t th? ch? ngh?a lng m?n hi?n ??i. Trong m?t vi n?m ng?n ng?i, Ph?m Thin Th? trung thnh v?i cu chuy?n tnh yu c?a mnh. Nh?ng c khi ng cng vi?t, ng??i ??p c?a ng cng tr? nn m?t thnh n?:

Khp m?t ta nhn em

Th?y hnh hi di?m l?

??ng trn ngn sng b?

Tr?n t ngn phong ba

Hnh ?nh ?y khng thuy?t ph?c. Ti e r?ng nng th? (Muse) c?a cc thi nhn khng thch ci g qu siu phm, m ch? thch bay la ? m?t ??t? B?n ch? ??: tnh yu, ??o php, ci ch?t v th?i gian, thin nhin v gi?c m? thi bnh. Ngn ng? Vi?t trong th? ng tr? l?i v?i s? trong sng c?a th? c v?n, ?i khi nh? l?i ht ru, ?i khi m?ch l?c nh? s? th?c t?nh. M?t th? ch? ngh?a sinh thi nguyn s?, g?n v?i tn gio nguyn th?y.

n?n ch? x?a gi? h?p lch lau

h?i c hng xn gi?t v? ?u

?m ?m b?y ?m xanh t?ng chi?c

t? gi?a n?n hoang nhm l?a s?u

(?om ?m)

Tnh yu d??i mi hin cha l s? to b?o v?a ph?i, c?ng thch th?c x h?i nh?ng ???c d? lu?n ch?p nh?n, v hnh nh? ? ch? l tnh h? ?o. Vi?c dng nhi?u ?i?n tch ho?c giai tho?i c?ng l m?t ??c ?i?m th v?.

Vn c? by tr?ng bng ?o

Sao ln ni th?m tr?ng vo chn khng.

Thin nhin c m?t th??ng tr?c. D vi?t v? ?? ti g, th? ng c?ng ???c ??t vo phong c?nh, cy c?i, chim chc, ??t tr?i, b?ng m?t ngn ng? c ph?n t??ng tr?ng. Khng th?y r trong th? cc th?c v? x h?i chnh tr?, th?m ch chi?n tranh c?ng ch? hi?n ra th?p thong. Th? nh?ng ni?m m? ??c ??i v?i ha bnh ? ng th?t l?n. C ba khi ni?m khc nhau: ha bnh l ?? phn bi?t v?i chi?n tranh, khng c chi?n tranh t?c l ha bnh, khng c ha bnh t?c l chi?n tranh. Thanh bnh t?t nhin ph?i c ha bnh nh?ng l m?t tnh tr?ng t?t ??p h?n, khng c xo tr?n, chnh s? phi?n h. Nh?ng thi bnh m?i l tnh tr?ng l t??ng, ngy x?a ???c hi?u nh? th?i th?nh tr?, chnh quy?n lim chnh, tr th?c trong s?ch, ng??i dn s?ng t? do, vui v?, lnh m?nh. Th? ng l ni?m ao ??c v? m?t x h?i thi bnh nh? v?y, l?i ku g?i tr? v? ngu?n c?i, ?i tm ci v?nh vi?n trong s? chuy?n d?i, l l?i c?u nguy?n dnh cho qu h??ng. ? l m?t trong vi ch? ?? l?n nh?t c?a Ph?m Thin Th?. K?t thc tr??ng thi ??ng hoa vng, tc gi? ni l?i gi?c m? c?a mnh l?n n?a, v? non n??c c?.

Mai sau tr?i ??t thi bnh

V? l?ng ni ph??ng m?t mnh cu?ng ca

Gy dn thin l vng hoa

Ln non c?t c? l?p nh t? my

Ph?m Thin Th? l m?t tr??ng h?p ??c bi?t, v? xu?t thn v thi php. Th? ng giu nh?c tnh, di chuy?n gi?a nh?ng tr?m t?, gi?c m?ng, ??c tho?i v ??i tho?i, ngn ng? th? ?y gi?n d? nh?ng khng ch?t phc, v?n ?i?u c? nh?ng ph?i h?p ch? r?t m?i, v t? thong ?ng, tc ??ng ??n ng??i ??c trong mnh mng cc lin k?t v?n ha. Ng??i ??c v? sau cn nh? ??n th? ng v ? l su?i ngu?n trong lnh t?m mt ci ti c?a h?. Ci ti trong ch? ngh?a lng m?n ti?n chi?n l ci ti c ??c l? loi, v?i tr?c t?a ?? m?t chi?u, th?i gian qua ?i khng tr? l?i. Lng yu ??i l s? khao kht v?i v, ti?c nu?i v th?i gian v?t m?t, chng m?t:

H?i xun h?ng ta mu?n c?n vo ng??i

(Xun Di?u)

Ci ti trong ch? ngh?a lng m?n m?i nh? tr??ng h?p Ph?m Thin Th? l ci ti tr? l?i v?i th?i gian nh? nh?ng chu k?, c sinh c di?t, c ???c c m?t, trong l? tu?n hon. Th?y ???c nh? th? nn thi nhn ti?c nu?i m khng ?au ??n, yu ???ng m khng v?i v. ??i v?i ci ch?t, ci m?t mt, nh?ng bi k?ch con ng??i, cu tr? l?i c?a ??o, c?a th? l tr? v? v?i uyn nguyn. Nh th? c l?n tm s?: Tr??c khi vi?t, ti ?n chay, nh?p thi?n, c?u nguy?n v vi?t. Ti khng ngh? ? l th? ngn ng? c?a mnh m c?m gic c m?t php m d?, ?nh t??ng v hnh no ? d? d?n. Khi t?nh tm ??c l?i t?ng trang th?, ti khng ngh? l mnh c th? vi?t ???c nh? v?y. Nh? nh?ng ?i?u ki?n x h?i th?i ?y, ??u nh?ng n?m b?y m??i th? k? tr??c ? mi?n Nam, Ph?m Thin Th? ? vi?t ???c m?t lo?i th? phi chnh tr?, phi l?ch s?, "nh? c m?t php m d?". Ci th? bt ngt c?a ng ??t trong b?i c?nh lo?n l?c ?y v?n ? l m?t th? g siu th?c.

T??ng thnh c? phi?n bia x?a

H?n du bi?n g?i trong c? lau bay

Chi?u xanh vng ng?c trao tay

T?ng nhau kh?n l?a cu?i ngy rng pha

Nh th? tm ra ti?ng ni c?a mnh trong t? do, tm th?y c?n nh c?a mnh trong chnh ngn ng? th? ca m ng sng t?o. M?t ngn ng? ?y, m?t c?n nh ?y, ng khng cn l ng n?a.

ng chuy?n qua lm ngh? h?t thu?c ch?a b?nh.

Ngy x?a c t?c con c?u
Kh?n xin Tr?i Ph?t cho ??u thai nhi
Lng thnh nh? ng?c l?u ly
Lm lnh lnh d? su?t k? mang thai

Ph?m Thin Th? ch?a bao gi? t? ra c ??nh lm m?i ngh? thu?t. M?c d trong m?t cu?c ph?ng v?n ?u ?, thi s? ng? r?ng ng vo cha l ?? tr?n qun d?ch, v qu? th?t sau 75 c?ng ? hon t?c, nh?ng th? ng th?m ??m su s?c v? ??o, h??ng thi?n. Dng th? ?y m? r?ng cnh c?a cho m?i ng??i b?ng ngn ng? nhi?u giao ti?p, chnh xc, ??p. Ng??i ??c khng c?n phn vn suy ngh?. ? l lo?i th? gi? t??ng r?ng ng??i ??c v k? sng t?o cng trong m?t truy?n th?ng v?n ha. C?ng do ? s?c h?p d?n do tc ??ng lin v?n b?n l su xa. Nhn v?t v tc gi? ??i ch? cho nhau. ??ng qun r?ng th? vi?t trong th?i k? l?a ??n, v v?y cn c?m gic thanh bnh t?m b?, gi?a s? ??t gy c?a ch? ngh?a hi?n ??i, s? phn r x h?i, v?t th??ng tnh t? dn t?c. Cn lu Ph?m Thin Th? m?i t?i g?n ch? ngh?a h?u hi?n ??i, nh?ng hon c?nh c?a m?t x h?i d?ch chuy?n mang l?i cho th? ng tnh ch?t v trung tm, tnh r?i r?c, khng c? ??nh, g?n nh? v m?c ?ch.

Th? hm nay ? ?i xa h?n th?i c?a Ph?m Thin Th?, t?t nhin, v th?i ??i thay ??i, ?a d?ng h?n, m?c d th? ng??i ??c s? cn nh? ??n ng, nghe nh?c ph? th?, ??c l?i, v h? tm th?y ? ? d?u v?t c?a m?t ??i s?ng khc, ngi nh c?a m?t tm thi khc, khng ph?i ch? nh? ti?c m cn l tham chi?u cho nh?ng gi tr? hi?n t?i. Chng ta ch?ng ki?n s? tr? l?i trong th? Vi?t ngy cng r ci ti tr? tnh sau m?t th?i k? di v?ng m?t tr??c cc h?i k, ti?u thuy?t, tr??ng ca, th? ph?n ?nh hi?n th?c nng c?n, l?i ku g?i; ci ti ny s? lm nn gi?ng ?i?u chnh c?a th? hm nay, v khng ph?i l khng c m?t m?i lin h? ng?m ng?m nh?ng su s?c gi?a n v th? th?i k? nh?ng n?m su m??i b?y m??i ? mi?n Nam. Sau m?i khc quanh, th? hnh thnh m?t dng ch?y m?i, mang theo n nh?ng y?u t? nh?n ???c t? gia ti qu kh?. Vi?c nh? l?i Ph?m Thin Th? ch? b?ng m?t vi ca khc l ?i?u ?ng ti?c, ng??i ??c th? c?n ??c ng nhi?u h?n, m?t trong nh?ng nh th? quan tr?ng c?a n?n v?n h?c chi?n tranh m ? ngoi chi?n tranh. Th? Ph?m Thin Th? khng m?i l?m, m c l? ng c?ng khng c ??nh lm m?i, nh?ng tr??c ng v sau ng, ch?ng ai vi?t th?. So v?i nhi?u nh th? cng th?i, nh?ng thnh t?u c?a ng kh n?m b?t h?n, khi mi?n Nam ph?i ??i di?n v?i nh?ng v?n ?? l?n nh? chi?n tranh, h?n lo?n. ? l ti?ng ht c?a loi chim qu, ti?ng ht ng?n ng?i, cu?i cng, ngn ln trong nh?ng ngy cu?i, v v?y m bu?n ?au, ng?t ngo, th??ng xt. Cng th?i v?i Ph?m Thin Th? l Du T? L; c? hai ??u vi?t th? tnh. C?n nh? r?ng trong su?t m?t th?i gian di th? mi?n Nam chnh y?u khng ph?i l th? tnh, m l th? v? thn ph?n, qu h??ng, chi?n tranh. Sau nh?ng n?m thanh bnh ??u tin th?i ?? nh?t C?ng ho, c?a Ma thu Paris, o l?a H ?ng, th? ch? cn l d?n v?t khn ngui v? s? ph?n, ??t n??c, n?i chi?n. Khng ph?i tnh c? m ng v Du T? L cng ???c trao gi?i th??ng v?n ch??ng ton qu?c VNCH n?m 1973, v? b? mn th? (chnh xc l Du T? L v? th?, Ph?m Thin Th? v? tr??ng thi). N?u ti khng l?m, ?y l gi?i th??ng ton qu?c cu?i cng. Nh? ?i?m bo hi?u:

Cu?i xun ta l?i tm qua

Ti?u th? chi m? th?m hoa d?i tn

S?m thu ta ?nh ? sang

Bn ???ng c? m? l?i vng cc hoa

Thn xc c?a ng??i n? hay c?a gi?c m? t? do?

Th? Ph?m Thin Th? cn l l?i tri n ??i v?i ??i s?ng. Nh? l?i t?c l s?ng, qun ?i t?c l k?t thc. Khi m?t ng??i ch?t ?i, khng ???c ai nh? l?i, ? l bi?n m?t v?nh vi?n. Khi m?t ng??i ch?t ?i, ???c ng??i khc nh?c l?i, ? l lc ng??i ?y tr? v?. Khng cch nh? no ??p b?ng cch nh? c?a th? ca. V k ?c ?y l k ?c b?n v?ng, ch?ng c?t, th?ng hoa. Chng ta nh? l?i m?t ng??i tnh, m?t qung ??i, m?t x h?i, m?t bi th?, h?u h?t l v n hu? m ng??i ?y, qung ??i ?y, ngu?n th? ?y, b?u kh quy?n ?y, trong ? ta ht th? nh? kh tr?i, ? t?ng ban t?ng cho ta.

Ngu?n tham kh?o:

(1) Ton bi Ngy Mai. Ph?m Thin Th?, Ngy x?a ng??i tnh, NXB V?n ngh?, 2006.

(2)Ti?u s?:

"Ph?m Thin Th? tn th?t l Ph?m Kim Long, sinh ngy 1-1-1940 xu?t thn trong m?t gia ?nh ?ng y. Qu cha: x ?nh Phng, Ki?n X??ng, Thi Bnh. Qu m?: x Trung M?u, T? S?n, B?c Ninh. Sinh qun: L?c Vin, H?i Phng. Tr qun: Trang tr?i ? Tr?ng, Chi Ngi, H?i D??ng (1943-1951), Si Gn – Tp.H? Ch Minh (1954 ??n nay).
T? 1964-1973: Tu s? Ph?t gio, lm th?. N?m 1973, ?o?t gi?i nh?t v?n ch??ng ton qu?c v?i tc ph?m H?u Ki?u – ?o?n tr??ng v thanh. N?m 1973-2000: Nghin c?u, sng l?p v truy?n b mn D??ng sinh ?i?n cng Phathata (vi?t t?t ch? Php-Thn-Tm).
Tc ph?m ? in: Th? Ph?m Thin Th? (1968); Kinh Ng?c (thi ho Kinh Kim C??ng); ??ng Hoa Vng (th?, 1971); ??o ca (Nh?c Ph?m Duy); H?u Ki?u – ?o?n tr??ng v thanh (1972); Kinh Th?

(https://www.thivien.net/Ph%E1%BA%A1m-Thi%C3%AAn-Th%C6%B0/author-zUJYhrTgVIBip1y-0rpXeA)

(3) ??ng Ti?n: Ngy xun tm ??ng hoa vng (http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c300/n14236/Ngay-xuan-tim-Dong-hoa-vang.html)

(4) V?nh H?o: ??c th? Ph?m Thin Th? (https://thuvienhoasen.org/a18370/doc-tho-pham-thien-thu)

Ngu?n: https://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=26068

Comments are closed.