Bùi Thanh Phương
Bổng Hàng Buồm (người đội mũ) và tác giả bài viết, họa sĩ Bùi Thanh Phương. Ảnh chụp năm 1985 trong một tiệc rượu tại 87 Thuốc Bắc.
Bổng Hàng Buồm – đó là cách giới họa sĩ gọi nhà sưu tập Phạm Văn Bổng để khỏi nhầm với nhà văn Nguyễn Văn Bổng, tác giả tiểu thuyết Con trâu, người cũng được bạn bè gọi vui là Bổng Con Trâu.
Bùi Xuân Phái còn đặt cho ông Bổng Hàng Buồm một cái tên nửa Tây nửa ta rất vui: “Bổng Ne Pa Bồng” – từ câu tiếng Pháp Bổng n’est pas bon, nghĩa nôm na là “Bổng không tốt”. Gọi thế thôi, chứ Bùi Xuân Phái lại rất ưu ái Bổng. Hầu như bữa tiệc nào ở nhà Phái cũng thấy ông có mặt.
Bạn bè còn gọi ông là “Me xừ Bông – đi không về có”.
Sau nhiều chục năm gom góp theo kiểu “năng nhặt chặt bị”, Bổng Hàng Buồm có được một bộ sưu tập đáng nể, phong phú và đa dạng về nhiều loại hình văn hóa, nghệ thuật Việt Nam. Trong số các họa sĩ mà ông sưu tập, người có nhiều tác phẩm nhất vẫn là Bùi Xuân Phái.
Đến với tranh bằng hai bàn tay không
Bổng Hàng Buồm đến với thế giới của màu và hình gần như hoàn toàn do tình cờ.
Ông vốn là một người lính pháo binh trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Trong một trận thắng, bộ đội Việt Minh tràn vào trận địa đối phương. Mọi người hồ hởi thu gom những chiến lợi phẩm là khí cụ quân sự và những vật có giá trị, chẳng ai để ý đến mấy bức tranh còn treo trên tường.
Riêng người lính pháo binh Phạm Văn Bổng thấy chúng hay hay. Ông gỡ những bức tranh ra khỏi khung, cuộn lại cẩn thận rồi cất vào ba lô.
Có lẽ cái nghiệp sưu tập của Bổng Hàng Buồm bắt đầu như thế: đến với nghệ thuật bằng hai bàn tay không. Và cái cách ấy dường như theo ông suốt cuộc đời – tìm kiếm, nhặt nhạnh, gom góp từng món một.
Giữa những năm 1960, ông Bổng cùng gia đình chuyển từ quê về Hà Nội, sống trên căn gác hai trong ngõ 93 phố Hàng Buồm. Căn phòng chỉ vẻn vẹn khoảng hai mươi mét vuông, cũ kỹ và ẩm tối.
Ban ngày, khách muốn vào nhà Bổng phải đi qua một đoạn ngõ tối um. Muốn nhìn thấy đường phải dùng đèn pin hoặc bật hộp quẹt. Không có cả hai thứ ấy thì chỉ còn cách vừa đi vừa khua tay về phía trước.
Nơi ấy đúng với câu: “đêm giữa ban ngày”.
Một thế hệ người chơi tranh
Những người sưu tập tranh ở Việt Nam thuở ban đầu phần lớn vốn là những người chơi đồ cổ. Họ sành đồ cổ, tiền cổ hơn là hội họa. Nhưng dần dần, qua tiếp xúc với các họa sĩ, xem tranh và học hỏi lẫn nhau, nhiều người đã trở thành những người có con mắt thẩm định hội họa thực sự tinh tường.
Cùng thời với Bổng Hàng Buồm có thể kể đến Đức Minh, Bá Đạm, Lâm Toét, Trần Thịnh, Huệ Tóc Bạc, Tô Ninh…
Số người chơi tranh thời ấy không nhiều, nhưng họ thực sự có gu. Chính họ đã góp phần tạo nên sinh khí và niềm hào hứng cho đời sống hội họa. Công lao ấy không thể tính bằng số tiền họ bỏ ra mua tranh, bởi thời ấy hầu như ai cũng nghèo, và cũng hiếm có chuyện một tác phẩm được mua với số tiền đáng kể.
Điều quý giá hơn là họ chính là công chúng gần gũi nhất của các họa sĩ: xem tranh, tranh luận, khen chê, nhận ra tài năng và bằng cách riêng của mình cổ vũ người nghệ sĩ tiếp tục sáng tác.
Kiến thức và con mắt hội họa của nhiều nhà sưu tập thuộc thế hệ đầu tiên ấy vẫn là điều đáng để những thế hệ sau tìm hiểu và học hỏi.
Cái sọt giấy của Bùi Xuân Phái
Chuyện riêng giữa Bổng Hàng Buồm và Bùi Xuân Phái thực ra không nhiều. Mối quan hệ của hai người cũng khá đặc biệt.
Ông Bổng đến với Bùi Xuân Phái theo phương châm:
“Đi không về có.”
Hoặc khá hơn nữa:
“Đi nhẹ về nặng.”
Bùi Xuân Phái thừa biết cái tính ấy của Bổng, nhưng ông gần như cứ để mặc. Có lẽ cũng vì cảm phục sự rộng lượng của Bùi Xuân Phái nên Bổng luôn xem Phái như một “đại ca”, gặp ông bao giờ cũng vâng dạ, tận tụy.
Hầu như tối nào Bổng Hàng Buồm cũng có mặt ở nhà Phái, và một trong những thứ ông đặc biệt quan tâm là… cái sọt đựng giấy bỏ đi.
Đó là nơi Bùi Xuân Phái vứt những bức vẽ mà ông không vừa ý, thường là những bức nhỏ vẽ trên giấy.
Phái có một thói quen rất vui. Khi thấy bức vẽ chưa đạt, ông vo tròn nó lại thành một quả bóng nhỏ rồi đứng cách chiếc sọt chừng bốn mét, ném vào.
Ông ném rất chuẩn.
Mỗi lần “quả bóng” bay trúng sọt, Bổng Hàng Buồm lại vỗ tay vang nhà, tán thưởng Bùi Xuân Phái là một quán quân xuất sắc của môn bóng rổ.
Mỗi tối như vậy, Bổng có thể nhặt được hai, ba “quả bóng”.
Ông mang những “chiến lợi phẩm” ấy về nhà, cẩn thận duỗi ra rồi dùng bàn là ép cho thật phẳng. Công đoạn cuối cùng mới là quan trọng nhất: đem chúng trở lại nhà Bùi Xuân Phái để… xin tác giả ký tên.
Những bức tranh từng mang thân phận “quả bóng” ấy chỉ là tranh nhỏ trên giấy. Vậy mà sau khi Bùi Xuân Phái qua đời, có những nhà sưu tập từ Thành phố Hồ Chí Minh ra đã mua lại của ông Bổng với giá mà theo lời kể khi ấy, thấp nhất cũng khoảng một nghìn đô la Mỹ một bức.
Bộ bút vẽ cho mượn
Bổng Hàng Buồm còn có một “chiêu” khác mà tôi từng chứng kiến.
Ông đem một bộ bút vẽ đến cho Bùi Xuân Phái mượn.
Rồi ông kiên nhẫn chờ.
Chờ đến một khoảng thời gian đủ lâu để những chiếc bút ấy được Bùi Xuân Phái dùng đến… mòn vẹt.
Đấy mới là lúc Bổng xuất hiện, ngỏ ý xin lại bộ bút.
Bùi Xuân Phái tất nhiên khó lòng trả người ta một bộ bút mới tinh khi mượn mà lúc hoàn lại thì đã mòn gần hết. Thế là cuối cùng ông lại phải “đền” cho Me xừ Bông một bức tranh theo nguyện vọng của chủ nhân bộ bút.
Bạn bè vì thế còn nói vui về nhà sưu tập này:
“Sau khi bắt tay ông Bổng, nhớ kiểm tra lại xem bàn tay mình còn đủ năm ngón hay không.”
Đổi tranh giữa tiếng bom B52
Có một hình ảnh về Bổng Hàng Buồm mà đến nay tôi vẫn nhớ.
Đó là những ngày “Hà Nội 12 ngày đêm” cuối năm 1972. Máy bay B52 ném bom Hà Nội. Cả thành phố ghếch nòng pháo lên trời đánh trả. Sự sống và cái chết nhiều lúc chỉ cách nhau trong khoảnh khắc; chẳng ai dám chắc sáng mai mình còn sống hay không.
Vậy mà giữa những ngày đêm ác liệt ấy, một buổi tối Bổng Hàng Buồm cùng nhà sưu tập Đức Minh vẫn đến chơi nhà Bùi Xuân Phái.
Bổng yêu cầu Phái thắp đèn sáng lên để chỉ cho Đức Minh xem một bức tranh mà ông đang rất muốn có.
Ngoài trời, tiếng bom đạn vẫn rền vang.
Trong nhà, tôi lại nghe tiếng hai nhà sưu tập… cò kè thương lượng.
Đức Minh muốn có bức Kiều của Nguyễn Tư Nghiêm mà Bổng đang giữ. Còn “Mít Tơ Bông” lại muốn Đức Minh mua một bức tranh của Bùi Xuân Phái để đem đổi lấy bức Kiều ấy.
Một bên là bom đạn.
Một bên là tranh.
Một bên người ta không biết ngày mai còn sống hay chết, một bên hai ông mê hội họa vẫn say sưa tính chuyện đổi Nguyễn Tư Nghiêm lấy Bùi Xuân Phái.
Nếu không tận mắt chứng kiến cảnh ấy, có lẽ người ta sẽ nghĩ đó chỉ là một chi tiết được bịa ra cho kịch bản điện ảnh.
Bức tranh cưới năm 1987
Một trong những bức tranh lớn và cũng là món quà cuối cùng Bổng Hàng Buồm có được từ Bùi Xuân Phái nhờ tài “thuyết khách” là vào năm 1987, khi ông tổ chức đám cưới cho con gái.
Bổng đem thiệp đến mời vợ chồng Bùi Xuân Phái. Đưa thiệp xong, ông thủng thẳng đề nghị:
“Để tránh cho anh khỏi lãng phí tiền mừng ngày vui của các cháu, mặt khác cũng là nguyện vọng của hai đứa chúng nó, thay vì mừng tiền như thiên hạ, lần này xin anh tặng tụi nó một bức tranh.”
Bùi Xuân Phái vui vẻ nhận lời.
Đến hôm đi dự đám cưới, ông sai tôi gỡ từ trên tường xuống một bức tranh to vật vã để đem đi làm quà cưới cho con gái Bổng.
Me xừ Bông lại một lần nữa “đi không về có”.
“Anh Phái vĩ đại thật!”
Ngày 24 tháng 6 năm 1988, Bùi Xuân Phái qua đời.
Rất đông người Hà Nội đến tiễn đưa ông.
Giữa đám đông ấy, tôi nhìn thấy Bổng Hàng Buồm đứng lặng một mình hàng giờ trong một góc khuất. Không còn một Me xừ Bông láu lỉnh, không còn chuyện cái sọt giấy, bộ bút vẽ hay những cuộc “đi không về có”.
Nước mắt ông giàn giụa trên khuôn mặt.
Tôi hiểu rằng Bổng là một trong số những người đã hiểu rất rõ tài năng, tính cách và tấm lòng của Bùi Xuân Phái. Những chuyện lấy tranh, xin tranh, đổi tranh suốt bao nhiêu năm hóa ra chỉ là một phần bên ngoài của một tình bạn dài lâu giữa những con người cùng mê hội họa.
Tôi bước đến bên ông.
Không hiểu vì sao, cả hai chúng tôi cùng đặt tay lên vai nhau.
Bổng vẫn nhìn về phía Bùi Xuân Phái, nước mắt chảy trên mặt. Ông lẩm bẩm, như nói với chính mình:
– Anh Phái vĩ đại thật! Anh Phái vĩ đại thật!
Và có lẽ đến giây phút ấy, tôi mới hiểu hết tình cảm mà “Bổng Ne Pa Bồng” dành cho Bùi Xuân Phái.