Phạm Viêm Phương
Pablo Picasso, Grande baigneuse au livre, 1937.
Bruce Coville, nhà văn Mỹ viết cho thiếu niên, trong một diễn văn nọ bàn về sự minh bạch của chính quyền, chế độ kiểm duyệt, và tự do thông tin, đã phát biểu rằng “Bưng bít thông tin là điều cốt tủy của chế độ bạo chúa. Còn kiểm soát luồng thông tin là công cụ của chế độ độc tài.”
Trong một câu ông nhắc tới hai thể chế chánh quyền, có lẽ ta cũng nên tìm hiểu chút ít về chúng.
Về lịch sử, khái niệm nhà độc tài (“dictātor” trong tiếng Latinh) bắt nguồn từ Cộng hòa La Mã, khi một quan chức được Viện nguyên lão trao quyền lực tuyệt đối, nhưng tạm thời, trong tình trạng khẩn cấp. Chế độ bạo chúa (bắt nguồn từ “túrannos” trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là nhà cai trị với quyền lực tuyệt đối) bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại, mô tả một nhà cai trị chiếm đoạt quyền lực bên ngoài các quy chuẩn hiến định.
Như thế nhà độc tài hoạt động trong khuôn khổ pháp lý hoặc hệ thống hiến pháp mà họ hoàn toàn kiểm soát. Nghĩa là, chế độ độc tài vẫn là một chánh thể có hiến pháp và luật pháp. Còn bạo chúa hành động hoàn toàn nằm ngoài hoặc bất chấp mọi chuẩn mực công lý hay pháp luật.
Trên thực tế, chế độ độc tài thường có một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ nắm giữ quyền lực tuyệt đối, dù họ công nhận hiến pháp và pháp luật nhưng mấy thứ đó không ràng buộc hay kiềm hãm được họ. Chế độ bạo chúa còn đi xa hơn. Đặc điểm của chế độ này là: tập trung quyền lực, thiếu trách nhiệm giải trình, đàn áp mọi bất đồng chính kiến, và không tôn trọng bất kỳ quyền cá nhân cơ bản nào. Chế độ này có thể xuất phát từ một nhà cai trị, một nhóm thiểu số, hoặc thậm chí là đa số, và được gọi là “chế độ bạo chúa của đa số”. Chế độ kiểu này có đầy trong lịch sử, ta có thể trưng dẫn Hoàng đế Nero thời Đế quốc La Mã hay Đức Quốc xã ở thế kỷ XX, và nhiều ví dụ quen thuộc khác không cần kể ra.
Trở lại với phát biểu của Bruce Coville, “bưng bít thông tin” và “kiểm soát luồng thông tin” đều bị ông coi là độc hại. Hành vi thứ nhất có lẽ phổ biến ở thời chưa có máy in, chưa có bùng nổ thông tin, nên “bưng bít” là cách làm thô thiển, và được ông dành cho chế độ bạo chúa quá cổ lỗ. Còn hành vi thứ hai thì tinh vi hơn, khi chánh quyền bắt kịp tiến bộ công nghệ và biết cách thao túng thông tin để phục vụ lợi ích, hay duy trì quyền lực, của nó. Và đó chính là cách làm của chế độ độc tài.
Cả hai hành vi đó đều có thể quyết định bạn sẽ biết gì, rồi tin vào điều gì (tức tin rằng điều gì là sự thật và chân lý), rồi từ đó sẽ khiến bạn quyết định gì và chọn hành động gì. Sự tinh vi của việc kiểm soát luồng thông tin có thể khiến bạn tự tin rằng mình biết chân lý, nắm vững chân lý, và do đó hành động của mình là đúng theo chân lý, thậm chí là hành động “duy nhất đúng”. Ví dụ, trước đây, hàng triệu trang web, hàng triệu sách vở đều nói nếu chỉ số đường huyết cao hơn mức nào đó là bạn bị tiểu đường, do đó phải ăn kiêng thế này, uống thuốc thế kia, luyện tập thế nọ. Thế là bạn tin và làm theo, trong khi có những thông tin khác, từ những nghiên cứu khác, bác bỏ điều đó thì bạn không thể nhận được, và cũng không thể tiếp cận. Thế là bạn cứ yên tâm rằng kiến thức và cách sống của mình về tiểu đường là “duy nhất đúng.”
Vì vậy, những tiếng nói trái chiều, phản bác những điều mà đông đảo dân chúng tin là đúng, đều nguy hiểm trong mắt nhà độc tài hay bạo chúa, và dĩ nhiên họ phải tìm cách dập tắt những tiếng nói đó. Chúng ta hẳn đều biết trường hợp của Galileo và Bruno, rồi chuyện của Julian Assange và Edward Snowden mới gần đây.
Thế nên ta không ngạc nhiên khi có nhiều ý kiến cho rằng kiểm duyệt là dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất cho hai chế độ trên, vì đó là nỗ lực dập tắt sự phản đối ngay từ khi nó chưa kịp bắt đầu.
Nhân tiện, cũng nói thêm, chữ “dictatorship” thường được dịch là “chế độ độc tài”, nhưng nó cũng được dịch thành “chế độ chuyên chính” (chắc để tăng thêm chút chính nghĩa hay tính chính danh cho nó).
Tổng thống Mỹ Herbert Hoover đành phải kết luận rằng “Thật nghịch lý khi mọi nhà độc tài đều leo lên nắm quyền bằng cây thang tự do ngôn luận. Nhưng ngay khi giành được quyền lực, mỗi nhà độc tài đều tìm cách bóp nghẹt mọi tiếng nói tự do, ngoại trừ tiếng nói của chính họ.”
Thôi thì cứ để cho cường bạo thay chí nhân đi, đâu có sao. Mình cứ thản nhiên “quẳng gánh vui đi và lo sống.”