Phạm Tường Cán ((Bắc Ninh), với trợ giúp của AI
Giữa thời đại mà đời sống tinh thần bị xé nhỏ bởi dòng tin ngắn, cảm xúc tức thời và tốc độ tiêu thụ nội dung, sự xuất hiện của Tạp chí Triết học và Tư tưởng, số 17 (tháng 5 năm 2026) mang một ý nghĩa vượt lên khuôn khổ của một ấn phẩm chuyên đề thông thường. Đây không chỉ là số báo tưởng niệm Jürgen Habermas, mà còn là một cử chỉ văn hóa đáng trân trọng: nỗ lực tái lập một không gian công cộng của lý trí bằng tiếng Việt.
Một tưởng niệm vượt khỏi nghi thức
Việc dành trọn một số báo để tưởng niệm Habermas trước hết là hành động biểu thị lòng kính trọng đối với một trong những triết gia lớn cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI. Habermas là người đã dành cả đời để suy tư về: Vai trò của lý tính trong đời sống xã hội; tính chính danh của quyền lực; năng lực đối thoại của công dân; sự tồn tại của không gian công cộng trong nền dân chủ hiện đại.
Tưởng niệm một triết gia như thế không đơn thuần là nhớ đến một cá nhân, mà là nhớ đến một lý tưởng: xã hội có thể được tổ chức bằng tranh luận, biện minh và trách nhiệm công khai, chứ không chỉ bằng mệnh lệnh hay lợi ích.
Từ mục lục đến tinh thần số báo: Một diễn đàn nhiều tiếng nói
Điều đáng chú ý của số 17 của Tạp chí TRIẾT nằm ở cấu trúc nội dung. Bên cạnh phần tưởng niệm là các bài hồi tưởng cá nhân, khảo cứu tiểu sử, dịch thuật nguyên tác, bình luận học thuật và giới thiệu sách. Nhiều giọng nói, nhiều lối tiếp cận, nhiều tầng suy tư cùng hiện diện trong một diễn đàn thống nhất. Đó chính là tinh thần mà Habermas gọi là public sphere – không gian công cộng, nơi những cá nhân tự do tham dự vào đời sống chung bằng lý lẽ và tri thức.
Trong bối cảnh ngôn ngữ Việt hiện nay, nơi đối thoại nghiêm túc ngày càng bị lấn át bởi tranh cãi nhất thời và diễn ngôn cảm tính, việc duy trì một tạp chí có tiêu chí: Hàn lâm – Lý tính – Chuẩn xác – Khoa học – Liêm chính, là một lựa chọn có tính nguyên tắc.
Giữ lửa cho tư duy tiếng Việt
Mọi nền văn hóa trưởng thành đều cần những thiết chế nuôi dưỡng tư duy dài hạn: tạp chí học thuật, diễn đàn nghiên cứu, cộng đồng đọc sâu, truyền thống phản biện văn minh. Không có những thiết chế ấy, ngôn ngữ sẽ dần mất khả năng chuyên chở tư tưởng phức tạp; xã hội sẽ giàu thông tin nhưng nghèo khái niệm.
Tạp chí Triết học và Tư tưởng số 17 vì thế mang một giá trị lớn hơn phạm vi chuyên môn. Nó góp phần chứng minh rằng tiếng Việt vẫn có thể là ngôn ngữ của: phân tích triết học nghiêm cẩn; đối thoại trí thức; dịch thuật chuẩn mực; suy tư về những vấn đề phổ quát của nhân loại.
Habermas như một biểu tượng của trách nhiệm trí thức
Việc chọn Habermas làm trung tâm chuyên đề cũng là một thông điệp tinh tế. Trong số nhiều triết gia hiện đại, Habermas tượng trưng cho niềm tin rằng trí thức không nên rút lui khỏi xã hội, mà phải tham gia vào việc nâng cao chất lượng lý trí công cộng. Ông không chỉ là học giả của thư viện, mà là người can dự vào các cuộc tranh luận lớn về dân chủ, châu Âu, truyền thông, pháp quyền và hiện đại tính. Đặt Habermas trên bìa số báo cũng là đặt câu hỏi cho chúng ta: Tiếng Việt hôm nay còn có thể là nơi của tranh luận có phẩm chất hay không? Xã hội hôm nay còn dành chỗ cho suy nghĩ chậm và sâu hay không? Trí thức hôm nay còn ý thức trách nhiệm công cộng hay không?
Một công việc thầm lặng nhưng thiết yếu
Trong thời đại tiếng ồn lên ngôi, những công việc như làm một tạp chí triết học thường âm thầm, ít hào nhoáng và không dễ tạo ảnh hưởng tức thời. Nhưng lịch sử tinh thần của mọi dân tộc cho thấy: chính những nỗ lực bền bỉ ấy mới là nền móng lâu dài.
Một xã hội có thể phát triển kinh tế rất nhanh, nhưng nếu đánh mất không gian lý trí, nó sẽ phải trả giá đắt bằng sự nông cạn trong quyết định tập thể.
Kết luận
Tạp chí Triết học và Tư tưởng số 17 xứng đáng được ghi nhận không chỉ như một số báo tưởng niệm Jürgen Habermas, mà như một nỗ lực đáng quý nhằm giữ gìn phẩm chất đối thoại của đời sống trí thức Việt Nam.
Giữa một thời đại dễ quên, đây là hành động của ký ức.
Giữa một thời đại ồn ào, đây là hành động của trầm tĩnh.
Giữa một thời đại phân tán, đây là hành động xây dựng cộng đồng tinh thần.
Và có lẽ, đó chính là cách tưởng niệm Habermas đúng nghĩa nhất.